ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
356
2181-3187
O‘ZBEK
TILI
GRAMMATIKASI
Andijon davlat chet tillari instituti talabasi:
Tursunboyeva Fotima Lochinbek qizi
Ilmiy rahbar:
Xamidov Nodirbek Zakirovich
Tel: +998916191484
Annotatsiya:
Ushbu maqola o‘zbek tilining grammatik tizimini chuqur tahlil
qiladi. Morfologiya va sintaksis bo‘limlari asosida so‘zlarning shakllanishi, ularning
gapdagi o‘rni va o‘zaro munosabatlari yoritilgan. Grammatik kategoriyalar va
qo‘shimchalar tizimi o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlari bilan batafsil ko‘rib
chiqilgan. Maqolada shuningdek, zamonaviy tadqiqotlar va o‘zbek tilining lingvistik
rivojlanish istiqbollari haqida ham so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
O‘zbek tili, grammatika, morfologiya, sintaksis, so‘z turkumlari,
grammatik kategoriyalar, qo‘shimchalar, tilshunoslik.
Аннотация:
В данной статье проводится глубокий анализ грамматической
системы узбекского языка. Рассматриваются морфология и синтаксис,
образованию слов, их роли и взаимосвязи в предложении. Подробно изучаются
грамматические категории и система аффиксов, характерные для узбекского
языка. Также обсуждаются современные исследования и перспективы развития
узбекского языка в лингвистике.
Ключевые слова:
узбекский язык, грамматика, морфология, синтаксис,
части речи, грамматические категории, аффиксы, лингвистика.
Abstract:
This article provides an in-depth analysis of the grammatical system of
the Uzbek language. It covers morphology and syntax, focusing on word formation,
their roles, and interrelations within sentences. The grammatical categories and affix
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
357
2181-3187
system specific to Uzbek are thoroughly examined. The article also discusses recent
research and future prospects in the linguistic development of the Uzbek language.
Keywords:
Uzbek language, grammar, morphology, syntax, parts of speech,
grammatical categories, affixes, linguistics.
Til — insoniyatning eng muhim kommunikatsiya vositasi bo‘lib, uning
grammatikasi tilning strukturasini tashkil etuvchi qoidalar majmuasidir. O‘zbek tili
turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, uning grammatikasi tilning har bir elementining
o‘zaro munosabatlarini tartibga soladi. O‘zbek tili grammatikasi so‘zlarning
shakllanishi (morfologiya) va ularning gap ichidagi tartibini (sintaksis) o‘rganish orqali
tilning to‘g‘ri ishlatilishini ta’minlaydi. Ushbu maqolada o‘zbek tilining grammatik
tizimlari chuqur tahlil qilinadi.
O‘zbek tilining grammatik tizimlari
Grammatika ikki asosiy bo‘limdan iborat: morfologiya va sintaksis. Morfologiya
so‘zning ichki tuzilishini, uning grammatik shakllanishini o‘rganadi. Sintaksis esa
so‘zlarning gapdagi o‘rinlari va ularning o‘zaro munosabatlarini o‘rganadi. O‘zbek
tilida morfologik o‘zgarishlar asosan qo‘shimchalar yordamida amalga oshadi.
Qo‘shimchalar so‘zning ma’nosini o‘zgartirish bilan birga, grammatik kategoriyalarni
ifodalaydi.
O‘zbek tilida so‘z turkumlari va ularning grammatik xususiyatlari
O‘zbek tilidagi so‘z turkumlari quyidagicha tasniflanadi va har biri o‘ziga xos
grammatik xususiyatlarga ega:
1.
Otlar
— otlar shaxs, joy, predmet, tushunchalarni bildiradi. Otning
grammatik kategoriyalari sifatida son (birlik, ko‘plik), egalik va hol mavjud.
Masalan:
o
Kitob
(birlik),
kitoblar
(ko‘plik) — qo‘shimchalar orqali son
ifodalanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
358
2181-3187
o
Kitobim
(egalik) — egalik qo‘shimchasi bilan o‘zgaradi.
2.
Sifatlar
— otlarning belgisini bildiradi. Sifatlarda qiyoslash
darajalari (oddiy, qiyoslash, eng yuqori) mavjud:
o
Yaxshi
,
yaxshiroq
,
eng yaxshi
.
3.
Sonlar
— raqam va tartibni bildiradi. O‘zbek tilida asosiy sonlar va
tartib sonlari mavjud.
4.
Fe’llar
— harakat va holatni ifodalaydi. Fe’lda shaxs, son, vaqt,
ravish, rejim, holat kabi grammatik kategoriyalar mavjud:
o
Boramiz
(hozirgi vaqt, 1-shaxs, ko‘plik).
o
Bordim
(o‘tgan vaqt, 1-shaxs, birlik).
5.
Olmoshlar
— ot o‘rnida ishlatiladi, shaxs, egalik va ko‘plik
kategoriyalariga ega:
o
Men
,
sen
,
ular
.
6.
Ravishlar
— fe’lning qanday harakat qilinishini bildiradi.
7.
Bog‘lovchilar, predloglar va undovlar
— gapni bog‘lash yoki
e’tibor qaratish uchun xizmat qiladi.
Qo‘shimchalar va ularning klassifikatsiyasi
O‘zbek tilining morfologiyasi qo‘shimchalar tizimi asosida shakllanadi.
Qo‘shimchalar shakllantiruvchi va inflektiv (o‘zgaruvchi) bo‘linadi.
•
Shakllantiruvchi qo‘shimchalar
yangi so‘z yasashda ishlatiladi.
Masalan:
I.
Kitob
→
Kitobchi
(shaxs yasovchi qo‘shimcha -chi).
II.
Yoz
→
Yozuvchi
(-uvchi qo‘shimchasi).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
359
2181-3187
•
Inflektiv qo‘shimchalar
so‘zning grammatik shaklini ifodalaydi,
masalan:
I.
Shaxs qo‘shimchalari
:
ketaman
(-man),
ketyapsiz
(-yapsiz).
II.
Son qo‘shimchalari
:
kitoblar
(-lar).
III.
Vaqt qo‘shimchalari
:
bordim
(-dim — o‘tgan vaqt).
IV.
Hol qo‘shimchalari
:
kitobni
(-ni — to‘ldiruvchi hol).
Qo‘shimchalar tartibida qat’iy qoidalar mavjud: masalan, fe’l qo‘shimchalari
ma’lum ketma-ketlikda keladi (asosan, asos + vaqt + shaxs + ravish).
Sintaksis
O‘zbek tilida sintaksis — gapdagi so‘zlarning birlashuvi va o‘zaro bog‘lanishini
o‘rganadi. Gapning asosiy tarkibiy qismlari: subyekt, predikat, ob’ekt, va boshqa
to‘ldiruvchilar.
•
Gapdagi so‘z tartibi
odatda SOV (Subyekt — Ob’ekt — Predikat)
tartibida bo‘ladi:
•
Men
(subyekt)
kitobni
(ob’ekt)
o‘qiyman
(predikat).
Lekin o‘zbek tilida so‘z tartibi nisbatan erkin bo‘lib, urg‘u va ma’no asosida
o‘zgarishi mumkin.
•
Satrdagi bog‘lovchilar
gaplarni yoki gap tarkibidagi so‘zlarni bog‘laydi.
Bog‘lovchilar ikki turga bo‘linadi: bog‘lovchi so‘zlar (va, yoki) va bog‘lovchi
qo‘shimchalar (-da, -da).
•
Qo‘shimcha gaplar va murakkab gaplar
: O‘zbek tilida qo‘shimcha
gaplar turli bog‘lovchilar yordamida hosil qilinadi, bu gap tuzilishini
murakkablashtiradi va ma’noni aniqlashtiradi.
Grammatik kategoriyalar va ularning til xususiyatidagi o‘rni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
360
2181-3187
Grammatik kategoriyalar tilning tizimli jihatlarini ifodalaydi. O‘zbek tilida asosiy
kategoriyalar:
•
Shaxs
— gapdagi ishtirokchining kimligi (1-shaxs men, 2-shaxs sen, 3-
shaxs u).
•
Son
— birlik va ko‘plik farqi.
•
Vaqt
— hozirgi, o‘tgan, kelajak. Bu kategoriya fe’l shakllari orqali
ifodalanadi.
•
Hol
— so‘zlarning gapdagi o‘rni (bosh, to‘ldiruvchi, egalik).
•
Qiyoslash
— sifatlarning darajasi (oddiy, qiyoslangan, eng yuqori).
•
Ravish va moddalar
— harakat yoki holatni ta’kidlaydi.
O‘zbek tili grammatikasining zamonaviy tadqiqotlari va istiqbollari
So‘nggi yillarda o‘zbek tilining grammatikasi bo‘yicha ko‘plab ilmiy ishlar
amalga oshirilmoqda. Kompyuter lingvistikasi va tilni avtomatik qayta ishlash
sohasida o‘zbek tilining morfologik tahlili, so‘z turkumlarini avtomatik aniqlash
bo‘yicha dasturlar ishlab chiqilmoqda. Shuningdek, o‘zbek tilining grammatik
strukturasi turkiy tillar bilan qiyosiy tahlil qilinmoqda, bu esa til tarixini va
rivojlanishini yaxshiroq anglashga yordam beradi.
O‘zbek tili grammatikasi tilning aniq, ravon va to‘g‘ri ishlatilishini ta’minlovchi
murakkab tizimdir. Morfologiya va sintaksis uning asosiy tarkibiy qismlari bo‘lib,
so‘zlarning shakllanishi va gap ichidagi o‘zaro munosabatlarini tartibga soladi.
Grammatik kategoriyalar va qo‘shimchalar yordamida o‘zbek tili o‘zining boy va
o‘ziga xos ifodasini yaratadi. Tilshunoslikdagi zamonaviy tadqiqotlar o‘zbek tilining
grammatik tizimini yanada mukammallashtirishga xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ashirbekov A.,
O‘zbek tili grammatikasi
, Toshkent, 2010.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
361
2181-3187
2.
Teshabayev S.,
O‘zbek tili morfologiyasi
, Toshkent, 2015.
3.
Komilov I.,
O‘zbek tili sintaksisi
, Toshkent, 2012.
4.
Rashidov B.,
O‘zbek tilining morfologik tizimi
, Toshkent, 2018.
5.
Karimov D.,
O‘zbek tili grammatik kategoriyalari
, Toshkent, 2020.
6.
Hamidov M.,
Turkiy tillar grammatikasi
, Toshkent, 2014.
7.
Abdullaeva N.,
O‘zbek tilining zamonaviy tilshunosligi
, Toshkent, 2022.
8.
Salimov T.,
Lingvistik tadqiqotlarda o‘zbek tili
, Toshkent, 2019.
9.
Hasanov S.,
O‘zbek tilining sintaktik tuzilishi
, Toshkent, 2016.
10.
Mirzaev O.,
Tilshunoslik asoslari
, Toshkent, 2011.
