ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
321
2181-3187
O‘ZBEK
TILIDAGI
IBORALAR
VA
ULARNING
BOG‘LANISHI
Andijon davlat chet tillari instituti talabasi:
Ravshanbekova Sadoqat Oybek qizi
E-mail:
Tel:
Ilmiy rahbar:
Xamidov Nodirbek Zakirovich
Tel: +998916191484
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi iboralarning leksik-semantik
xususiyatlari, ularning sintaktik bog‘lanish turlari, funksional yuklamalari hamda
nutqdagi roli atroflicha tahlil qilingan. Iboralarning turli matnlar doirasida qanday
ma’no kasb etishi, kontekst asosida qanday tahlil qilinishi haqida fikr yuritilgan.
Tadqiqotda iboralarning milliy madaniyat, urf-odat va ijtimoiy muhit bilan bog‘liqligi,
shuningdek, ularning stilistik vosita sifatida qanday xizmat qilishi yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
Iboralar, leksik birliklar, sintaktik bog‘lanish, kontekst, madaniy
muhit, stilistik vosita.
Abstract:
This article analyzes the lexical-semantic characteristics of phrases in
the Uzbek language, their syntactic types of connection, functional load, and role in
speech. It discusses how phrases acquire meaning in different textual contexts and how
they can be interpreted based on the context. The study also highlights the cultural,
traditional, and social background of Uzbek phrases and their stylistic function.
Keywords:
Phrases, lexical units, syntactic connection, context, cultural
background, stylistic device.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
322
2181-3187
Аннотация:
В данной статье подробно проанализированы лексико-
семантические
особенности
фразеологизмов
узбекского
языка,
их
синтаксические связи, функциональные нагрузки и роль в речи. Обсуждается,
как фразы приобретают значение в разных контекстах и как их можно
интерпретировать. Также в исследовании раскрывается связь фразеологизмов с
национальной культурой, обычаями и социальным фоном, а также их
стилистическая функция.
Ключевые слова:
Фразеологизмы, лексические единицы, синтаксическая
связь, контекст, культурная среда, стилистическое средство.
Iboralar — har qanday tilning boyliklaridan biri bo‘lib, ular o‘zida milliy tafakkur,
mentalitet va madaniyatni aks ettiradi. O‘zbek tilida iboralar turli sintaktik tuzilmalar
va semantik darajalar asosida shakllanadi. Ular nutqga obrazlilik, ta’sirlilik va chuqur
ma’no bag‘ishlaydi. Ushbu maqolada o‘zbek iboralarining leksik, semantik va
sintaktik xususiyatlari, ularning o‘zaro bog‘lanishi va nutqdagi roli atroflicha
o‘rganiladi.
Iboraning ta'rifi va turlari: Iboralar so‘zlar birikmasi bo‘lib, ular ma’no jihatdan
bir butun hosil qiladi. Lingvistik adabiyotlarda iboralar turli turlarga bo‘linadi:
•
Leksik birlik sifatida iboralar
— ma’nosi so‘zlarning alohida
ma’nolaridan farq qiladigan birikmalar. Masalan, "ko‘z ochib yumguncha" —
juda tez.
•
Frazеologik birikmalar
— so‘zlarning an’anaviy, o‘zgarmas
birikmalari, masalan, "oyog‘ini yerga tekkizmaslik" — juda ehtiyotkor bo‘lish.
•
Sintaktik iboralar
— bir butun bo‘lib ma’no bildiruvchi gap ichidagi
qismlar.
Iboralar turlicha sohalarda va turli funksiyalarda qo‘llaniladi, ular nutqning
ifodaviyligini oshiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
323
2181-3187
O‘zbek tilidagi iboralarning leksik-semantik xususiyatlari:
O‘zbek tilidagi
iboralar ko‘pincha madaniy va ijtimoiy muhit bilan chambarchas bog‘liq. Ular:
•
Milliy an’analar, urf-odatlar asosida yuzaga keladi.
•
Ko‘pincha metafora, metonimiya va boshqa obrazli ifoda vositalarini o‘z
ichiga oladi.
•
Kontekstga qarab turlicha ma’no kasb etishi mumkin.
Masalan, "oyog‘ini yerga tekkizmaslik" frazeologik birikmasi asosiy ma'nodan
kengroq, rasmiy, va kontekstga qarab yanada kengaygan ma’nolarga ega.
1
Iboralarning sintaktik bog‘lanish shakllari
: Iboralar turli sintaktik shakllarda
bo‘linadi:
•
Bir so‘zdan iborat iboralar: "Xudo xohlasa".
•
So‘z birikmasidan iborat iboralar: "Qaynoq qo‘l".
•
Ko‘p so‘zli iboralar: "Qalbiga yaqin kishi".
Ularning bog‘lanish turlari ham xilma-xil: bog‘lovchi so‘zlar yordamida yoki
birlashgan birlik sifatida.
Iboralarning nutqdagi funksiyalari:
Iboralar nutqda turli funksiyalarni
bajaradi:
•
Ma’noni boyitish:
Iboralar matnga qo‘shimcha ma’no va obrazlilik
kiritadi.
•
Emotsional ifoda:
Iboralar yordamida nutqda his-tuyg‘ular aniqroq
ifodalanadi.
•
Stilistik rang berish:
Iboralar matnni jonlantiradi, uning uslubini
oshiradi.
1
L. I. Babayev, "O‘zbek frazeologiyasi", Toshkent, 2005, 45
-bet.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
324
2181-3187
Iboralar va madaniy kontekst:
Madaniy kontekst iboralarni to‘g‘ri tushunishda
muhim ahamiyatga ega. Masalan, ayrim iboralar faqat o‘zbek madaniyatiga xos
ma’noga ega bo‘lishi mumkin.
2
Iboralarning leksik-semantiq jihatdan tahlili
Iboralarning leksik birlik sifatida mustaqilligi:
Iboralar ko‘pincha tilning
mustaqil leksik birliklari sifatida qaraladi. Ular so‘zlarning oddiy birikmasi emas, balki
yangi ma’no birligini hosil qiluvchi leksik qatlardir. Masalan, “ko‘z ochib yumguncha”
iborasi oddiy so‘zlarning yig‘indisidan ko‘ra ko‘proq ma’no ifodalaydi.
Bu jarayon tilning frazeologik fondi shakllanishi jarayonining muhim qismi
hisoblanadi va tilning rivojlanishiga asos bo‘ladi.
Semantik qatlam va polisemantlik:
Iboralarda semantik qatlam ko‘pincha
polisemantik xususiyatga ega bo‘ladi. Ya’ni, bitta ibora kontekstga qarab turli
ma’nolarni anglatishi mumkin.
Masalan:
•
“Qaynoq qo‘l” — qattiqqo‘l rahbar, shuningdek, tajribali va yetakchi kishi
ma’nolarini beradi.
•
“Oqsoqol” — katta yoshdagi hurmatga sazovor kishi, shuningdek,
ma’suliyatli rahbar.
Bu polisemantik qatlam tilning boyligini ko‘rsatadi va iboralar orqali turli
nuanslarni yetkazish imkonini beradi.
Iboralarning kontekstda talqini
2
M. Islomov, “O‘zbek frazeologiyasi va uning nutqdagi o‘rni”, Toshkent, 2010, 78
-bet.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
325
2181-3187
Kontekstga bog‘liq ma’no o‘zgarishi:
Iboralarning ma’nosi matn yoki nutq
kontekstiga qarab o‘zgaradi. Kontekst iborani yanada aniqroq tushunishga yordam
beradi.
Misol:
“Qizg‘in bahs” iborasi bitta kontekstda faqat qattiq janjal, boshqa kontekstda esa
shunchaki faol munozara ma’nosini berishi mumkin.
Pragmatik jihatlari:
Iboralar pragmatik jihatdan ham turlicha ma’no va
effektlarga ega bo‘ladi. Ular nutqda gaplovchining kayfiyati, munosabati, yuzaga
kelgan vaziyatni yanada jonlantirish uchun ishlatiladi.
Iboralarning sintaktik bog‘lanishining murakkabligi
Sintaktik guruhlarning o‘zaro bog‘lanishi:
Iboralar ko‘pincha murakkab
sintaktik birikmalar hosil qiladi. Masalan:
•
“Har tomonlama qo‘llab-quvvatlash” — bu ibora nom va fe’l guruhlari
o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalaydi.
•
“Kichik qishloq aholisi” — nom so‘zlar birikmasi bo‘lib, o‘zaro
bog‘lanishni ko‘rsatadi.
Bu kabi bog‘lanishlar iboralarni yanada aniq va ifodali qiladi.
Bog‘lovchi elementlar roli:
Bog‘lovchi so‘zlar va grammatik shakllar iboralarni
birlashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
3
Masalan, “va”, “yoki”, “biroq” so‘zlari iboralar
o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishni ta’minlaydi.
Iboralarning nutqdagi stilistik roli
Stilistik rang va ifodaviylik:
Iboralar nutqga stilistik rang beradi, uni jonlantiradi
va ifodaviylik darajasini oshiradi
4
. Masalan:
3
L. I. Babayev,
O‘zbek frazeologiyasi
, 60-bet.
4
M. Islomov,
“O‘zbek frazeologiyasi va uning nutqdagi o‘rni”,
, 105-bet.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
326
2181-3187
•
“Qalbiga yaqin kishi” iborasi ko‘proq iliqlik va mehr-muhabbatni
ifodalaydi.
•
“Qattiq qo‘l bilan boshqarish” esa qat’iylik va intizomni ta’kidlaydi.
Stilistik vositalar sifatida iboralar:
Iboralar adabiy til, ommaviy nutq, rasmiy
va norasmiy muloqotda turlicha ishlatiladi. Ular matnning turiga qarab o‘zgaradi va
nutqning o‘ziga xos uslubini belgilaydi.
Madaniy va ijtimoiy kontekstda iboralar
Madaniyat bilan chambarchas bog‘liqlik:
Iboralar milliy urf-odat, tarixiy
hodisalar va ijtimoiy voqealar bilan uzviy bog‘langan. Masalan:
•
“Qorako‘z”
— o‘zbek madaniyatida ko‘proq mehribonlik va ezgu
hislarni ifodalaydi.
•
“Dona-dona urug‘”
— xalqning o‘zaro birdamligi, umumiy maqsadga
intilishi ramzi.
Ijtimoiy muhit ta’siri:
Ijtimoiy vaziyat, shaxsning jamiyatdagi o‘rni iboralar
tanlashga ta’sir qiladi. Masalan, rasmiy nutqda ko‘proq frazeologik birliklar ishlatilsa,
norasmiy muloqotda oddiy iboralar afzalroq.
O‘zbek adabiyotidagi iboralar tahlili:
Alisher Navoiy asarlarida, Alisher
Navoiyning “Xamsa” dostoni va boshqa adabiyotlarda iboralar boyligi ko‘p uchraydi.
Ular o‘zbek tilining nozik jihatlarini ochib beradi.
Zamonaviy ommaviy nutqda iboralar:
Zamonaviy ommaviy nutqda,
jumladan, jurnalistika va reklama sohasida iboralarning o‘ziga xosligi va ta’siri
o‘rganiladi. Masalan, “yangilik” va “e’lon” iboralari turli stilistik qirralarga ega.
Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi iboralarning leksik-semantik, sintaktik va stilistik
xususiyatlari atroflicha tahlil qilindi. Iboralarning madaniy va ijtimoiy kontekstdagi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
327
2181-3187
o‘rni ham yoritildi. Ularning nutqdagi funksiyalari va stilistik roli haqida keng
ma’lumotlar berildi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Babayev L. I., “O‘zbek frazeologiyasi”, Toshkent, 2005.
2.
Islomov M., “O‘zbek frazeologiyasi va uning nutqdagi o‘rni”, Toshkent,
2010.
3.
Karimov A. T., “Tilshunoslik asoslari”, Toshkent, 2012.
4.
Vinogradov V. V., “Frazeologiya”, Moskva, 1980.
5.
Mirolyubov N. A., “Frazeologiya”, Moskva, 1975.
