ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
169
2181-3187
ICHKI YONUV DVIGATELLARINING ISHONCHLI ISHLASHIGA
MOYLASH TIZIMINING TA’SIRI
Safarboyev Maruf
Andijon davlat texnika instituti
Energiya mashinasozligi yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada ichki yonuv dvigatellarining ishonchli va uzoq
muddatli ishlashida moylash tizimining tutgan o‘rni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil
etilgan. Moylash tizimining asosiy vazifalari - ishqalanishni kamaytirish, haroratni
muvozanatlash, ishqalanish natijasida hosil bo‘ladigan zarrachalarni tozalash va
dvigatel qismlarini korroziyadan himoya qilish kabi funksiyalari o‘rganilgan.
Tizimning konstruktiv tuzilishi, tarkibiy elementlari (moy nasosi, filtrlar, karter, moy
yo‘llari) va ularning o‘zaro funksional bog‘liqligi tahlil qilingan. Natijalari asosida,
moylash tizimidagi nosozliklar dvigatelning ishdan chiqish ehtimolini oshirishi,
tizimning optimal holatda ishlashi esa dvigatelning ishonchliligini va ekspluatatsion
samaradorligini sezilarli darajada yaxshilashi aniqlangan. Maqola yakunida mavjud
tizimlarni takomillashtirish va ilg‘or texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha tavsiyalar
berilgan.
Kalit so‘zlar: ichki yonuv dvigatellari, moylash tizimi, ishqalanish, korroziya,
konstruktiv tuzilishi, ekspluatatsion samaradorlik, dvigatel.
Kirish.
Moylash tizimi avtomobil dvigatelinimoyni dvigatel ichida aylantirib,
issiqlikni tarqatishga yordam beradi. Moy, dvigatelning turli qismlaridan issiqlikni
olib, uni boshqa joylarga tarqatadi yoki radiatorning samarali va uzoq muddatli
ishlashini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tizimning asosiy vazifalari
ishqalanishni kamaytirish, haroratni muvozanatlash, ishqalanish natijasida hosil
bo‘ladigan zarrachalarni tozalash va dvigatel qismlarini korroziyadan himoya qilishdir.
Har bir vazifani batafsil ko‘rib chiqamiz.
Dvigatelning ishlashi davomida metall qismlar o‘rtasida doimiy ishqalanish
yuzaga keladi. Bu ishqalanish motorning energiya samaradorligini pasaytirishi va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
170
2181-3187
qismlarning tez eskirishiga olib kelishi mumkin [1]. Moylash tizimi bu ishqalanishni
kamaytirish uchun mo‘ljallangan. Moy, dvigatelning harakatlanuvchi qismlari
o‘rtasida bir qatlam hosil qilib, ularning to‘g‘ridan-to‘g‘ri kontaktini kamaytiradi. Bu
esa ishqalanish kuchini sezilarli darajada pasaytiradi va motorning ishlash muddatini
uzaytiradi. Moyning viskozitasi, ya’ni qalinligi, ishqalanishni kamaytirishda muhim
ahamiyatga ega. Qalin moylar yuqori ishqalanishni kamaytirishga yordam beradi,
ammo ular harorat oshganda qattiqlashishi mumkin. Shu sababli, ishlab chiqaruvchilar
har bir dvigatel uchun optimal moy turini tavsiya qiladilar.
Dvigatel ishlaganda, u juda ko‘p issiqlik hosil qiladi. Agar bu issiqlik to‘g‘ri
boshqarilmasa, dvigatelning komponentlari zarar ko‘rishi mumkin. Moylash tizimi,
orqali tashqariga chiqaradi. Moyning harorati ham muhimdir; agar moy juda issiq
bo‘lsa, uning viskozitasi pasayadi va u ishqalanishni samarali kamaytira olmaydi.
Shuning uchun, moyning haroratini nazorat qilish va uni optimal darajada saqlash juda
muhimdir. Buning uchun zamonaviy avtomobillarda ko‘plab sensorlar va
avtomatlashtirilgan tizimlar mavjud bo‘lib, ular moyning haroratini doimiy ravishda
kuzatib boradi [2].
Dvigatel ishga tushganda, ishqalanish natijasida metall zarrachalar va boshqa
iflosliklar paydo bo‘ladi. Bu zarrachalar dvigatelning ichki qismlariga zarar etkazishi
mumkin. Moylash tizimi ushbu zarrachalarni tozalashda ham muhim rol o‘ynaydi.
Moy, ichki qismlardan zarrachalarni olib chiqib, ularni filtrga yuboradi. Filtrlar
zarrachalarni ushlab qoladi va toza moyning qaytishini ta’minlaydi. Zamonaviy
moylash tizimlarida ko‘pincha yuqori sifatli filtrlar qo‘llaniladi, bu esa zarrachalarning
samarali tozalanishini ta’minlaydi. Shuningdek, ayrim tizimlarda magnetik filtrlar ham
mavjud bo‘lib, ular magnit kuchi yordamida metall zarrachalarni ushlaydi.
Moylash tizimi dvigatel qismlarini korroziyadan himoya qilishda ham muhim
ahamiyatga ega [3]. Dvigatel ichidagi namlik va kislorod korroziya jarayonlarini
kuchaytirishi mumkin. Moy, ichki qismlarda himoya qoplamasi hosil qilib, ularni
namlik va kisloroddan himoya qiladi. Bu esa dvigatelning uzoq muddatli ishlashini
ta’minlaydi. Zamonaviy moylar ko‘pincha korroziya oldini olish uchun qo‘shimchalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
171
2181-3187
bilan boyitilgan bo‘ladi. Ushbu qo‘shimchalar moyni yanada samarali qiladi va
dvigatel qismlarining yaroqlilik muddatini uzaytiradi.
Moylash tizimi avtomobil dvigatelining muhim qismlaridan biri bo‘lib, uning
samarali va ishonchli ishlashini ta’minlaydi. Ushbu tizimning konstruktiv tuzilishi va
tarkibiy elementlari o‘zaro funksional bog‘liqlikda ishlaydi. Bu tizimning asosiy
komponentlari quyidagilardan iborat: moy nasosi, filtrlar, karter va moy yo‘llari.
Moy nasosi tizimning markaziy elementi bo‘lib, uning vazifasi moyni
dvigatelning turli qismlariga yetkazishdir. Moy nasosi odatda mexanik yoki elektr
energiyasi yordamida ishlaydi. U moyni karterdan olib, uni dvigatelning
harakatlanuvchi qismlariga, masalan, pistonlar, val va boshqa komponentlarga
yetkazadi. Moy nasosining samaradorligi, dvigatelning ish faoliyatiga bevosita ta’sir
qiladi. Zamonaviy avtomobillarda ko‘pincha o‘zgaruvchan hajmli nasoslar
qo‘llaniladi, bu esa moyning bosimini va oqimini optimal darajada saqlashga imkon
beradi.
Moy filtrlari tizimda zarrachalarni tozalash uchun muhim ahamiyatga ega. Ular
moyni dvigatelga qaytarishda zarrachalarni ushlab qolishadi va toza moyning oqishini
ta’minlaydi [4]. Filtrlar ikki asosiy turga bo‘linadi: moy filtrlari va magnetik filtrlar.
Moy filtrlari metall zarrachalar va iflosliklarni ushlab qolish uchun mo‘ljallangan,
magnetik filtrlar esa magnit kuchi yordamida metall zarrachalarni ushlaydi.
Filtrlarning tozaligi va samaradorligi dvigatelning ishlash muddatini uzaytiradi va
uning ishonchliligini oshiradi.
Karter - bu dvigatelning pastki qismida joylashgan, moyni saqlovchi idishdir. U
dvigatelning ish faoliyati davomida hosil bo‘lgan moyni yig‘adi va uni nasos orqali
qayta ishlatadi. Karterning ichki tuzilishi, moyning to‘g‘ri aylanishini ta’minlaydigan
yo‘llar bilan jihozlangan. Karterda joylashgan moy, issiqlikni tarqatishga yordam
beradi va dvigatelning haroratini muvozanatda saqlaydi. Karterning materiallari odatda
alyuminiy yoki po‘latdan tayyorlanadi, bu esa uning mustahkamligini ta’minlaydi.
Moy yo‘llari - bu moyning dvigatel ichidagi oqimini ta’minlaydigan kanallar.
Ular moy nasosidan boshlanib, dvigatelning harakatlanuvchi qismlariga yetkaziladi va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
172
2181-3187
keyin yana karterga qaytadi. Moy yo‘llari o‘zaro bog‘langan bo‘lib, ularning diametri
va shakli moyning oqim tezligini va bosimini belgilaydi. Zamonaviy avtomobillarda
moy yo‘llari ko‘pincha kompyuter simulyatsiyasi yordamida optimallashtiriladi, bu esa
ularning samaradorligini oshiradi.
Ushbu komponentlar o‘zaro bog‘liq holda ishlaydi. Moy nasosi moyni karterdan
olib chiqib, uni moy yo‘llari orqali dvigatelning harakatlanuvchi qismlariga yetkazadi.
Moy filtrlari zarrachalarni tozalab, toza moyni qaytaradi. Karter esa moyni yig‘ish va
saqlash vazifasini bajaradi. Bu jarayonlar bir-biriga bog‘liq bo‘lib, tizimning umumiy
samaradorligini belgilaydi.
Hozirgi kunda moylash tizimida bir qator yangiliklar va innovatsiyalar paydo
bo‘lmoqda. Avtomobil sanoatidagi rivojlanishlar natijasida zamonaviy moylash
tizimlari yanada samarali va ekologik toza bo‘lishi maqsadida yangi materiallar va
texnologiyalar bilan jihozlanmoqda. Misol uchun, sintetik moylar ishlab chiqilmoqda,
ular yuqori haroratlarda ham samarali ishlay oladi va dvigatel qismlarini yanada yaxshi
himoya qiladi. Shuningdek, avtomatik moy monitoring tizimlari ham joriy etilmoqda.
Ushbu tizimlar dvigatelning ish faoliyatini real vaqt rejimida kuzatib boradi va
moyning holatini baholaydi. Bu esa foydalanuvchilarga moyni o‘z vaqtida almashtirish
zarurati haqida ogohlantirish imkonini beradi.
Moylash tizimlarini takomillashtirish va ilg‘or texnologiyalarni joriy etish,
mexanik qurilmalarning samaradorligini oshirish va xizmat muddatini uzaytirish
uchun muhim ahamiyatga ega. Quyida ushbu jarayonlarni amalga oshirish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar keltiriladi.
Moylash tizimining samaradorligini oshirish uchun birinchi navbatda sifatli
moylar tanlash zarur. Zamonaviy moylar, masalan, sintetik moylar, yuqori haroratlarda
barqarorlikni ta’minlaydi va ishqalanishni kamaytiradi [5]. Ularning viskozite darajasi
va oksidlanishga qarshi xususiyatlari, ish faoliyatini yaxshilashga yordam beradi. Har
qanday mexanik tizim uchun mos keladigan moyni tanlashda ishlab chiqaruvchi
tavsiyalarini inobatga olish muhimdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
173
2181-3187
Moylash tizimining samaradorligini ta’minlash uchun uning holatini muntazam
ravishda nazorat qilish zarur. Moy darajasi, ifloslanish darajasi va viskozite kabi
parametrlarni kuzatib borish, tizimning ishlashini yaxshilashga yordam beradi.
Shuningdek, moyni o‘z vaqtida almashtirish va tozalash jarayonlarini amalga oshirish,
tizimning toza va samarali ishlashini ta’minlaydi.
Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali moylash tizimlarini yanada
samarali qilish mumkin. Avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari, masalan, sensorlar
va IoT (Internet of Things) qurilmalari yordamida moylash tizimining holatini real vaqt
rejimida kuzatishga imkon beradi. Bu tizimlar, moy darajasini, haroratni va boshqa
muhim parametrlarni avtomatik ravishda o‘lchab, foydalanuvchilarga ogohlantirishlar
yuborishi mumkin. Natijada, nosozliklarni oldini olish va texnik xizmat ko‘rsatishni
rejalashtirish osonlashadi.
Moylash tizimlarida filtrlash jarayoni juda muhimdir. Zarrachalarni va
ifloslantiruvchi moddalarni olib tashlash uchun yuqori sifatli filtrlar qo‘llanilishi kerak.
Zamonaviy nanomateriallardan tayyorlangan filtrlar, zarrachalarni yanada samarali
ushlab qoladi va moyning tozaligini ta’minlaydi. Filtrlarni muntazam ravishda
almashtirish va ularning holatini nazorat qilish, tizimning umumiy samaradorligini
oshiradi.
Yangi texnologiyalarni joriy etish orqali moylash jarayonlarini yanada
takomillashtirish mumkin. Masalan, mikro yoki nanomoylash texnologiyalari, juda
nozik moylash qatlamlarini hosil qilib, ishqalanishni kamaytiradi va energiya
yo‘qotishini minimallashtiradi. Shuningdek, suyuq metall yoki suyuq keramika kabi
yangi materiallardan foydalanish, yuqori haroratlarda ham samarali moylashni
ta’minlaydi.
Moylash tizimlarini takomillashtirishda xodimlarning bilim va ko‘nikmalarini
oshirish muhimdir. Xodimlarga zamonaviy moylash texnologiyalari, xizmat ko‘rsatish
standartlari va texnik xizmat ko‘rsatish jarayonlari bo‘yicha treninglar o‘tkazish,
ularning samaradorligini oshiradi. Bu esa, natijada, umumiy ish faoliyatini yaxshilaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
174
2181-3187
Moylash tizimlarini takomillashtirishda ekologik jihatdan toza yechimlarga
e’tibor berish zarur. Biologik parchalanadigan moylar yoki ekologik toza moylash
materiallari qo‘llanilishi, atrof-muhitga zarar etkazmasdan samarali moylashni
ta’minlaydi. Bu nafaqat atrof-muhitni himoya qiladi, balki kompaniyaning ijtimoiy
mas’uliyatini ham oshiradi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, ichki yonuv dvigatellarining moylash tizimi
dvigatelning ishonchliligi va uzoq umr ko‘rishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tizim
ishqalanishni kamaytirish, haroratni muvozanatlash, zarrachalarni tozalash va
korroziyadan himoya qilish kabi muhim vazifalarni bajaradi. Izlanishlar shuni
ko‘rsatadiki, moylash tizimining optimal ishlashi dvigatelning ekspluatatsion
samaradorligini oshiradi, nosozliklar esa jiddiy muammolarga olib keladi. Moy sifati,
konstruktiv yechimlar va texnik xizmat ko‘rsatish sifati tizimning samaradorligiga
bevosita ta’sir qiladi. Ilg‘or texnologiyalar, masalan, sintetik moylar va monitoring
tizimlarini joriy etish, shuningdek, tizimlarni modernizatsiya qilish dvigatellarni
zamonaviy talablarga moslashtirish va ularning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat
qiladi. O‘zbekiston avtosanoatida ushbu sohada innovatsiyalarni qo‘llash mahalliy
ishlab chiqarishni rivojlantirish va eksport salohiyatini oshirish uchun muhim
imkoniyat yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Akramjon o‘g‘li, Ashurov Ixvoljon. "ICHKI YONUV DVIGATELLARNING
ATROF-MUHITGA TA’SIRI."
THEORY AND ANALYTICAL ASPECTS OF
RECENT RESEARCH
3.29 (2024): 184-186.
2.
HAMIDULLO, MAXMUDOV, and H. O. S. H. I. M. O. V. O‘TKIRBEK.
"DVIGATEL MOYLASH TIZIMINI TAHLILI."
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
62.1 (2025): 140-145.
3.
Tangirov,
Akrom.
"AVTOMOBIL
DVIGATELLARINI
DIAGNOSTIKALASHNING ZAMONAVIY USULLARI TAHLILI."
GLOBAL
TRENDS IN EDUCATION AND RESEARCH DEVELOPMENT
1.1 (2025): 681-687.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
175
2181-3187
4.
Ismatov, J. F., and X. A. Qurbonov. "DVIGATELNING ATROF-MUHIT
KO‘RSATKICHLARINI YAXSHILASH UCHUN VODORODDAN QO‘SHIMCHA
SIFATIDA FOYDALANISH."
University Research Base
(2024): 557-560.
5.
Gʻofurov, Temurbek. "ELEKTROMOBILLARNING ICHKI YONUV
DVIGATELLARIDAN
AFZALLIKLARI,
EKOLOGIK
USTUNLIGI."
Современные подходы и новые исследования в современной
науке
4.5 (2025): 141-145.
