ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
176
2181-3187
MOY FILTRLARINI TAKOMILLASHTRISH ORQALI MOYLASH
TIZIMINI SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Safarboyev Maruf
Andijon davlat texnika instituti
Energiya mashinasozligi yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada moy filtrlari konstruktsiyasini va ularning ishlash
prinsiplarini tahlil qilish orqali moylash tizimi samaradorligini oshirish masalasi
ko‘rib chiqilgan. Texnik xizmat ko‘rsatish jarayonida yuzaga keladigan asosiy
muammolar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish yo‘llari taklif etilgan. Shuningdek,
ilg‘or filtrlash texnologiyalarini qo‘llash natijasida ichki yonuv dvigatellarining
ishonchliligi va xizmat muddati qanday darajada oshishini amaliy misollar asosida
asoslab berilgan. Maqolada izlanishlar natijalari moy filtrlari dizaynini
takomillashtirish orqali avtomobillarning texnik ko‘rsatkichlarini yaxshilashga xizmat
qilishi mumkinligini haqida ma’lumot berilgan.
Kalit so‘zlar: moy filtrlari, moylash tizimi, texnik xizmat ko‘rsatish, ichki yonuv
dvigatellari, moy filtrlari dizayni, filtratsiya.
Kirish.
Moy filtrlari, avtomobil dvigatellari va boshqa mexanik tizimlarda moyni
iflosliklardan tozalash va dvigatel qismlarini himoya qilish uchun muhim
komponentlardir. Ular, asosan, suyuqlikning tozaligini ta’minlash va mexanik
tizimlarning samaradorligini oshirish maqsadida ishlatiladi. Moy filtrlarining tuzilishi
va ishlash prinsiplari quyidagi asosiy jihatlardan iborat.
Moy filtrlarining tuzilishi odatda quyidagi asosiy qismlardan iborat:
➢
Filtr korpusi - bu filtrning tashqi qismi bo‘lib, u metall yoki plastik
materialdan tayyorlanadi. Korpus, filtr elementini himoya qiladi va moyning filtri
orqali oqishini ta’minlaydi [1].
➢
Filtr elementlari - filtrning ichki qismi bo‘lib, u ifloslantiruvchi moddalarni
ushlab qolish uchun mo‘ljallangan. Filtr elementlari odatda qog‘oz, mato yoki boshqa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
177
2181-3187
materiallardan tayyorlanadi. Ular turli xil porozitega ega bo‘lib, moyning oqishini
cheklamasdan, zarrachalarni ushlab qolishga qodir.
➢
Moy filtrlarida oqim yo‘nalishi, moyning filtr orqali qanday oqishini
belgilaydi. Odatda, moy filtrlarida kirish va chiqish portlari mavjud bo‘lib, moy kirish
portidan kirib, filtr elementidan o‘tib, chiqish portidan chiqadi.
➢
Filtrning o‘rnatish joyi, odatda dvigatelning moylash tizimiga mos keladigan
joyda joylashgan bo‘ladi. Bu joy, moyning samarali aylanishini ta’minlaydi.
Moy filtrlarining ishlash prinsipi juda oddiy. Dvigatel ishga tushganda, moy nasos
orqali moy filtriga yuboriladi. Moy filtriga kirganda, u filtr elementidan o‘tadi. Filtr
elementidagi poroziteler, moy bilan birga kelayotgan ifloslantiruvchi moddalarni
ushlab qoladi. Bu jarayon davomida moy toza holda chiqish portidan chiqadi va
dvigatelga qaytadi [2]. Filtrning samaradorligi uning porozite darajasi va materialiga
bog‘liq. Yuqori sifatli filtrlar, juda kichik zarrachalarni ham ushlab qolishga qodir
bo‘ladi, bu esa dvigatel qismlarining aşınmasını kamaytiradi va uning xizmat
muddatini uzaytiradi.
Moy filtrlarining asosiy vazifalaridan biri - moyni iflosliklardan tozalashdir.
Dvigatel ishga tushganda, moy ichki qismlardan (masalan, pistonlar, silindrlar) mayda
zarrachalar, metall shlaklar va boshqa ifloslantiruvchi moddalar bilan ifloslanadi. Bu
zarrachalar, dvigatelning ish faoliyatini pasaytirishi va qismlarning aşınishiga olib
kelishi mumkin. Moy filtrlari ushbu zarrachalarni ushlab qolish orqali dvigatelni
himoya qiladi [3]. Agar moy filtri tozalanmasa yoki almashtirilmasa, ifloslangan moy
dvigatelga qaytishi mumkin, bu esa uning ish faoliyatini pasaytiradi va qismlarning
tezroq aşınishiga olib keladi.
Moy filtrlarining yana bir muhim funksiyasi - dvigatel qismlarini himoya
qilishdir. Toza moy, dvigatelning harakat qiluvchi qismlarini (masalan, pistonlar va
mil) yaxshi moylaydi [4]. Agar moy ifloslangan bo‘lsa yoki zarrachalar mavjud bo‘lsa,
bu qismlar o‘zaro ishqalanish natijasida zarar ko‘rishi mumkin. Moy filtrlari, dvigatel
qismlarini himoya qilish orqali uning samaradorligini oshiradi va xizmat muddatini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
178
2181-3187
uzaytiradi. Shuningdek, toza moy dvigatelning issiqlik almashinuvi jarayonlarini
yaxshilaydi va energiya sarfini kamaytiradi.
Zamonaviy avtomobillar va sanoat mexanizmlari uchun filtratsiya texnologiyalari
muhim ahamiyatga ega. Ular nafaqat dvigatelning samaradorligini oshirish, balki
ekologik ko‘rsatkichlarni yaxshilash va yoqilg‘i tejamkorligini ta’minlashda ham
muhim rol o‘ynaydi. Ushbu matnda zamonaviy filtratsiya texnologiyalari, materiallar
va konstruktiv yechimlarning afzalliklari haqida so‘z yuritamiz.
Filtratsiya texnologiyalari.
Zamonaviy filtratsiya texnologiyalari ko‘plab
sohalarda qo‘llaniladi, jumladan, avtomobil dvigatellarida, sanoat tizimlarida va havo
tozalash tizimlarida [5]. Eng keng tarqalgan texnologiyalar orasida quyidagilarni
keltirish mumkin:
Mikrofiltratsiya - bu jarayon ko‘plab ifloslantiruvchi moddalarni, shu jumladan,
suyuqlikdagi katta zarrachalarni ushlab qolish imkonini beradi. Mikrofiltratsiya
tizimlari odatda polimer materiallardan tayyorlanadi va ularning porozite darajasi
ifloslantiruvchi moddalarni samarali ushlab qolishga qodir.
Ultrafiltratsiya - bu texnologiya kichik zarrachalar va molekulalarni, masalan,
proteinlarni va bakteriyalarni ajratishga mo‘ljallangan. Ultrafiltratsiya tizimlari
ko‘pincha suv tozalash jarayonlarida qo‘llaniladi.
Nanofiltratsiya - ushbu texnologiya juda nozik zarrachalarni ajratish uchun
ishlatiladi va ko‘pincha kimyo sanoatida qo‘llaniladi. Nanofiltratsiya tizimlari yuqori
samaradorlikka ega bo‘lib, energiya sarfini kamaytiradi.
Revers osmos - bu jarayon suvdan tuzlarni va boshqa ifloslantiruvchi moddalarni
ajratish uchun ishlatiladi. Revers osmos tizimlari ko‘plab sanoat va ichimlik suvi
tozalash jarayonlarida qo‘llaniladi.
Zamonaviy filtratsiya tizimlarida qo‘llaniladigan materiallar va konstruktiv
yechimlar ularning samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Filtr elementlari
ko‘pincha quyidagi materiallardan tayyorlanadi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
179
2181-3187
−
Sintetik materiallar yuqori mexanik kuchga ega bo‘lib, uzoq muddatli
ishlashni ta’minlaydi. Ular turli xil porozite darajalariga ega bo‘lib, zarrachalarni
samarali ushlab qolish imkonini beradi.
−
An’anaviy filtr elementlari sifatida ishlatiladigan qog‘oz va matolar,
arzonligi va ishlab chiqarish qulayligi bilan ajralib turadi. Ularning porozite darajasi
ifloslantiruvchi moddalarni ushlab qolishga yordam beradi.
−
Zamonaviy filtratsiya tizimlarida nanotexnologiyalar qo‘llanilishi natijasida,
juda kichik zarrachalarni ushlab qolish imkoniyatlari oshadi. Bu esa dvigatelning
samaradorligini yanada yaxshilaydi.
Zamonaviy filtratsiya texnologiyalari dvigatelning ishlash muddatini sezilarli
darajada uzaytiradi. Toza moy va yoqilg‘i dvigatelning harakat qiluvchi qismlarini
himoya qiladi, bu esa aşınishni kamaytiradi va dvigatelning ishonchliligini oshiradi.
Filtrlar orqali o‘tgan moyning tozaligi dvigatelning issiqlik almashinuv jarayonlarini
yaxshilaydi, bu esa energiya sarfini kamaytiradi.
Yuqori sifatli filtratsiya tizimlari yoqilg‘i tejamkorligini oshiradi. Toza yoqilg‘i
dvigatelning samaradorligini oshiradi va yoqilg‘i sarfini kamaytiradi. Yana bir muhim
jihati shundaki, toza moy va yoqilg‘i dvigatelning ish faoliyatini yaxshilaydi, bu esa
yoqilg‘i sarfini yanada kamaytiradi.
Zamonaviy filtratsiya texnologiyalari ekologik ko‘rsatkichlarni yaxshilashda ham
katta ahamiyatga ega. Filtrlar orqali ushlab qolingan ifloslantiruvchi moddalar
atmosferaga chiqarilmaydi, bu esa havoning tozaligini ta’minlaydi. Shuningdek,
yoqilg‘i tejamkorligi oshishi natijasida chiqindilar kamayadi, bu esa atrof-muhitga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, moy filtrlari avtomobillarning moylash tizimining
samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ularning dizaynini takomillashtirish
orqali dvigatelning ish faoliyatini, ishonchliligini va xizmat muddatini uzaytirish
mumkin. Yuqori sifatli materiallar, optimallashtirilgan porozite, innovatsion filtratsiya
texnologiyalari va zamonaviy monitoring tizimlari moy filtrlari samaradorligini
oshirishga yordam beradi. Natijada, toza moy dvigatelning harakat qiluvchi qismlarini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
180
2181-3187
samarali himoya qiladi, aşınishni kamaytiradi va energiya sarfini pasaytiradi. Bu
nafaqat avtomobil egalariga iqtisodiy foyda keltiradi, balki atrof-muhitga ham ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, moy filtrlari dizaynining takomillashtirilishi
avtomobillarni yanada samarali va ishonchli qilish yo‘lida muhim qadam hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Javoxir, Yo‘ldashyev. "AVTOMOBILNINIG MOY TOZALASH FILTIRINI
KONSTRUKSIYASI
O
‘ZGARTIRISHLAR
VA
FILTIRIDAGI
MUAMMOLAR."
PSIXOLOGIYA VA SOTSIOLOGIYA ILMIY JURNALI
2.10
(2024): 7-11.
2.
Umarxonovichv, Djurayev Rustam, and Yuldoshov Husniddin Ergashovich.
"KOMPRESSORNING MOYLASH TIZIMIDA IFLOSLANISHNI NATIJASIDA
YUZAGA
KELADIGAN
NOSOZLIKLARNING
TADQIQOTI."
Research
Focus
1.2 (2022): 85-90.
3.
Xalilbek o‘g‘li, Xalimjonov Elmurod. "MOTOR MOYLARIDA BO
‘LADIGAN
O
‘ZGARISHLAR
VA
ULARNING
XIZMAT
QILISH
DAVRI."
Mexatronika va robototexnika: muammolar va rivojlantirish istiqbollari
1.1
(2023): 321-323.
4.
Ro‘zivoy,
Nabiyev.
"MOYLASH
TIZIMI.
DVIGATELLARDA
QO‘LLANILADIGAN
MOYLAR,
ULARNING
ASOSIY
XUSUSIYATLARI."
MASTERS
2.12 (2024): 7-10.
5.
Saparbaeva, S., G. Embergenova, and D. Xudaybergenov. "DVIGATELNING
MOYLASH TIZIMIGA TEXNIK XIZMAT KO‘RSATISH."
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
62.6 (2025): 158-161.
