ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
162
2181-3187
YENGIL AVTOMOBILLAR MOYLASH TIZIMI
KONSTRUKSIYASINING NAZARIY TAHLILI
Safarboyev Maruf
Andijon davlat texnika instituti
Energiya mashinasozligi yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada yengil avtomobillarning moylash tizimi
konstruksiyasiga ilmiy-nazariy yondashuv asosida tahlil berilgan. Dvigatel ish
faoliyatining uzluksiz va ishonchli ta’minlanishida moylash tizimining tutgan o‘rni,
uning tarkibiy qismlari - moy nasosi, moy filtrlari, moy karteri va magistral yo‘llarning
konstruktiv xususiyatlari o‘rganilgan. Shuningdek, zamonaviy avtomobillarda
qo‘llanilayotgan avtomatlashtirilgan moylash tizimlarining afzalliklari, ularning
samaradorligi va texnik xizmat ko‘rsatish jihatlari ko‘rib chiqilgan. Tizimning optimal
ishlashi dvigatelning ekspluatatsion resursini oshirishga xizmat qilishi, uning ishdan
chiqish ehtimolini kamaytirishi ilmiy asosda asoslab berilgan. Maqola yakunida
moylash tizimini loyihalash va takomillashtirish bo‘yicha tegishli ilmiy-amaliy
tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: yengil avtomobillar, moylash tizimi, filtrlar, harorat rejimlari,
ekspluatatsiya, konstruktiv yechimlar, dvigatel.
Kirish.
Avtomobil mexanikasida moylash tizimi motorning samarali ishlashi va
uning uzoq muddatli xizmatini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Moylash tizimi,
asosan, motorning harakatlanuvchi qismlarini bir-biriga ishqalanishdan himoya qilish,
issiqlikni tarqatish va mexanik qismlarning to‘g‘ri ishlashini ta’minlash uchun zarur
bo‘lgan moyni taqdim etadi. Ushbu tizimning to‘g‘ri ishlashi nafaqat motorning ishlash
samaradorligini oshiradi, balki uning xizmat muddatini ham uzaytiradi.
Moylash tizimining birinchi va eng asosiy vazifasi - motorning harakatlanuvchi
qismlarini ishqalanishdan himoya qilishdir [1]. Harakatlanish jarayonida metall
qismlar o‘rtasida yuzaga keladigan ishqalanish kuchlari, agar moy bilan qoplanmasa,
qismlarning tezda eskirishiga va hatto motorning nosozligiga olib kelishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
163
2181-3187
Moy, bu jarayonda, ishqalanishni kamaytirish orqali motorning samaradorligini
oshiradi. Ikkinchi vazifa – issiqlikni tarqatishdir. Motor ishlaganda, u katta miqdorda
issiqlik ishlab chiqaradi. Moy, issiqlikni yutish va uni motorning boshqa qismlariga
tarqatish orqali ortiqcha issiqlikni yo‘qotishga yordam beradi. Bu esa motorning
ortiqcha qizib ketishini oldini oladi va uning ishlashini barqaror qiladi.
Moylash tizimi bir nechta asosiy komponentlardan iborat: moy nasosi, moy
filtrlar, moy tanki va moy kanallari.
Moy nasosi - moy nasosi tizimdagi moyni harakatlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
U motor ishga tushganda moyni zaxira tankidan chiqarib, motorning harakatlanuvchi
qismlariga yetkazadi [2]. Nasosning ishlashi motorning tezligiga bog‘liq bo‘lib, yuqori
tezlikda u ko‘proq moyni yetkazib beradi.
Moy filtrlari tizimda mavjud bo‘lgan ifloslanishlarni tozalash uchun zarurdir. Ular
moyni toza saqlab, motorning ichki qismlarini himoya qiladi. Agar moy filtri
tozalanmasa yoki almashtirilmasa, ifloslangan moy motorning ishlashiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Moy tanki - bu tizimda moyni saqlovchi joydir. U har doim kerakli miqdordagi
moyni saqlab turadi va nasosga yetkazib beradi.
Moy kanallari - bu moyni motorning turli qismlariga yetkazadigan yo‘llardir. Ular
motorning dizayniga qarab turlicha bo‘lishi mumkin [3].
Moylash tizimining to‘g‘ri ishlashi nafaqat motorning samaradorligini oshiradi,
balki uning uzoq muddatli xizmatini ham ta’minlaydi. Agar moylash tizimi nosoz
bo‘lsa, bu motorning tezda eskirishiga va hatto jiddiy nosozliklarga olib kelishi
mumkin. Shuning uchun avtomobil egalari uchun moyni muntazam ravishda tekshirish
va almashtirish juda muhimdir. Bundan tashqari, zamonaviy avtomobillarda energiya
samaradorligini oshirish uchun yangi texnologiyalar joriy etilmoqda. Masalan, sintetik
moylar va avtomatik moy nazorati tizimlari tizimning samaradorligini yanada
oshirishga yordam beradi.
Avtomobilning moylash tizimi nafaqat motorning samarali ishlashini ta’minlaydi,
balki energiya samaradorligi, ekologik ta’sir va texnik xizmat ko‘rsatish masalalarida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
164
2181-3187
ham muhim rol o‘ynaydi [4]. Ushbu tizimning to‘g‘ri ishlashi transport vositalarining
umumiy samaradorligini oshirishga, atrof-muhitga ta’sirini kamaytirishga va
avtomobil egalari uchun texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlarini kamaytirishga yordam
beradi.
Moylash tizimining energiya samaradorligi motorning ishlash samaradorligiga
bevosita ta’sir qiladi. To‘g‘ri moylash motorning ishqalanishini kamaytiradi, bu esa
energiya yo‘qotishlarini minimallashtiradi. Agar moylash tizimi samarali bo‘lsa, motor
o‘z vazifasini eng kam energiya sarf bilan bajaradi [5]. Zamonaviy avtomobillarda
sintetik moylar va yuqori sifatli moy nasoslari qo‘llanilishi energiya sarfini yanada
kamaytiradi. Sintetik moylar yuqori haroratlarda ham o‘z xususiyatlarini saqlab qoladi
va motorning qizishini oldini oladi, bu esa yanada yuqori samaradorlikka olib keladi.
Bundan tashqari, avtomobil ishlab chiqaruvchilari energiya samaradorligini oshirish
maqsadida avtomatik moy nazorati tizimlarini joriy etmoqda. Ushbu tizimlar
motorning ish sharoitlariga qarab moy miqdorini va sifatini nazorat qiladi, bu esa
yanada samarali moylashni ta’minlaydi. Natijada, bu nafaqat energiya sarfini
kamaytiradi, balki avtomobilning umumiy ishlash muddatini ham uzaytiradi.
Moylash tizimining ekologik ta’siri ham muhim masala hisoblanadi. Qayta
ishlanmaydigan moylar va ifloslangan moylar atrof-muhitga zarar yetkazishi mumkin.
Ifloslangan moylar suv manbalariga tushishi yoki tuproqqa tarqalishi natijasida
ekologik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun, avtomobil
egalarining vazifasi – moyni to‘g‘ri tarzda utilizatsiya qilish va qayta ishlashdir.
Zamonaviy texnologiyalar yordamida ishlab chiqarilgan sintetik moylar ko‘proq
ekologik toza hisoblanadi. Ular kamroq ifloslanishga olib keladi va uzoq muddatli
ishlashni ta’minlaydi. Bundan tashqari, ko‘p ishlab chiqaruvchilar ekologik toza
moylarni ishlab chiqarmoqda, bu esa atrof-muhitga bo‘lgan ta’sirni kamaytirishga
yordam beradi.
Moylash tizimini muntazam ravishda texnik xizmat ko‘rsatish avtomobilning
uzoq muddatli ishlashi uchun juda muhimdir. Moyni o‘z vaqtida almashtirish va moy
filtrlarini tekshirish motorning optimal ishlashini ta’minlaydi. Agar moy va filtrlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
165
2181-3187
tozalanmasa yoki vaqtida almashtirilmasa, bu motorning ishi uchun salbiy oqibatlarga
olib kelishi mumkin. Avtomobil egalari uchun eng muhim masalalardan biri – moylash
tizimini doimiy ravishda nazorat qilishdir. Har bir avtomobil ishlab chiqaruvchisi o‘z
modeliga mos keladigan texnik xizmat ko‘rsatish grafikini taqdim etadi. Ushbu
grafikga amal qilish, avtomobilning ish faoliyatini yaxshilaydi va nosozliklarni oldini
oladi. Shuningdek, zamonaviy avtomobillarda avtomatik monitoring tizimlari mavjud
bo‘lib, ular moy darajasini va sifatini doimiy ravishda nazorat qiladi. Bu tizimlar
haydovchiga moyni o‘z vaqtida almashtirish zarurligini bildiradi, bu esa texnik xizmat
ko‘rsatish jarayonini soddalashtiradi.
Zamonaviy avtomobillar ishlab chiqarishda avtomatlashtirilgan moylash tizimlari
tobora keng qo‘llanilmoqda. Ushbu tizimlar avtomobilning motorini samarali va
ishonchli tarzda moylashga yordam beradi, bu esa nafaqat motorning ishlash muddatini
uzaytiradi, balki energiya samaradorligini ham oshiradi. Quyida avtomatlashtirilgan
moylash tizimlarining afzalliklari, samaradorligi va texnik xizmat ko‘rsatish jihatlari
haqida batafsil ma’lumot beramiz.
Avtomatlashtirilgan moylash tizimlarining afzalliklari quyidagilardan iborat:
1.
Moyni o‘z vaqtida almashtirish - avtomatlashtirilgan tizimlar moy
darajasini va sifatini doimiy ravishda nazorat qiladi. Bu tizimlar, agar moy darajasi past
bo‘lsa yoki moyning sifatida muammo bo‘lsa, haydovchiga ogohlantiradi. Natijada,
moyni o‘z vaqtida almashtirish imkoniyati yaratiladi, bu esa motorning ishi uchun juda
muhimdir.
2.
Ishqalanishni kamaytirish - avtomatlashtirilgan moylash tizimlari
motorning ish sharoitlariga mos ravishda moyni taqsimlaydi. Bu ishqalanishni
kamaytiradi va motorning samaradorligini oshiradi. Natijada, yanada kamroq energiya
sarflanadi va motorning ishlash muddatini uzaytiradi.
3.
Avtomatik monitoring tizimlar sensorlar yordamida motorning haroratini,
bosimini va boshqa muhim parametrlarni kuzatadi. Bu haydovchilarga muammolarni
oldindan aniqlash va ularni bartaraf etish imkonini beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
166
2181-3187
4.
Ekologik tozalik - avtomatlashtirilgan moylash tizimlari ko‘pincha
sintetik moylar bilan birga ishlatiladi. Sintetik moylar an’anaviy moylarga nisbatan
kamroq ifloslanishga olib keladi va atrof-muhitga ta’siri minimaldir.
Avtomatlashtirilgan moylash tizimlarining samaradorligi ko‘plab omillarga
bog‘liq, lekin ularning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
✓
Energiya tejash tizimlar motorning ish sharoitlariga mos ravishda moyni
taqsimlash orqali energiya sarfini kamaytiradi. Bu, o‘z navbatida, avtomobilning
umumiy energiya samaradorligini oshiradi.
✓
Avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida motorning to‘g‘ri moylanishi
ta’minlanadi, bu esa uning uzoq muddatli ishlashini kafolatlaydi. Muntazam moy
almashinuvi motor komponentlarining tez eskirishini oldini oladi.
✓
Haydovchilar uchun avtomatlashtirilgan tizimlar katta qulaylik yaratadi.
Ular moy darajasi va sifatini o‘z vaqtida nazorat qilishga yordam beradi, shuningdek,
texnik xizmat ko‘rsatish jarayonlarini soddalashtiradi.
Avtomatlashtirilgan moylash tizimlari muntazam texnik xizmat ko‘rsatishni talab
qiladi, lekin bu jarayon an’anaviy tizimlarga nisbatan osonlashtirilgan:
−
Tizimdagi sensorlar muntazam ravishda tekshirilishi kerak. Agar
sensorlar noto‘g‘ri ishlasa, bu tizimning samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
−
Avtomatlashtirilgan tizimlar har doim toza moydan foydalanishga intiladi,
lekin moy filtrlarini muntazam ravishda almashtirish zarur. Bu filtrlar ifloslanishdan
himoya qiladi va moyning sifatini saqlab qoladi.
−
Zamonaviy avtomobillar ko‘pincha dasturiy ta’minot yangilanishlarini
talab qiladi. Avtomatlashtirilgan moylash tizimlari ham yangilanadi, shuning uchun
ishlab chiqaruvchining tavsiyalariga amal qilish muhimdir.
−
Har bir avtomobil ishlab chiqaruvchisi o‘z modeliga mos keladigan texnik
xizmat ko‘rsatish grafikini taqdim etadi. Ushbu grafikga amal qilish, avtomobilning
ish faoliyatini yaxshilaydi va nosozliklarni oldini oladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
167
2181-3187
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, yengil avtomobillarning moylash tizimi
dvigatelning ishonchliligi, uzoq umr ko‘rishi va samaradorligini ta’minlashda muhim
rol o‘ynaydi. Tizimning asosiy komponentlari - moy nasosi, filtrlar va yetkazish
kanallari - to‘g‘ri ishlashi uchun moy sifati, harorat rejimlari va ekspluatatsiya
shartlariga qat’iy rioya qilish zarur. Zamonaviy moylash tizimlari yoqilg‘i
tejamkorligini oshirish, emissiyalarni kamaytirish va ekologik talablarga javob
berishga xizmat qiladi, biroq ularning murakkab konstruktsiyasi ta’mirlash va texnik
xizmat ko‘rsatishda yuqori malaka talab qiladi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, ilg‘or
materiallar
va
texnologiyalarni
qo‘llash,
masalan,
sintetik
moylar
va
avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari, moylash tizimining samaradorligini sezilarli
darajada yaxshilaydi. O‘zbekiston avtosanoatida ushbu tizimlarni modernizatsiya
qilish
mahalliy
avtomobillarni
global
standartlarga
yaqinlashtirish
va
raqobatbardoshlikni oshirish uchun muhim qadamdir. Kelajakda innovatsion
yechimlar va doimiy texnik rivojlanish tizimning yanada optimallashtirilishiga xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
HAMIDULLO M., O‘TKIRBEK H. DVIGATEL MOYLASH TIZIMINI
TAHLILI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. –
2025. – Т. 62. – №. 1. – С. 140-145.
2.
Ro‘zivoy,
Nabiyev.
"MOYLASH
TIZIMI.
DVIGATELLARDA
QO‘LLANILADIGAN
MOYLAR,
ULARNING
ASOSIY
XUSUSIYATLARI."
MASTERS
2.12 (2024): 7-10.
3.
Saparbaeva, S., G. Embergenova, and D. Xudaybergenov. "DVIGATELNING
MOYLASH TIZIMIGA TEXNIK XIZMAT KO‘RSATISH."
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
62.6 (2025): 158-161.
4.
Javoxir, Yo‘ldashyev. "AVTOMOBILNINIG MOY TOZALASH FILTIRINI
KONSTRUKSIYASI
O
‘ZGARTIRISHLAR
VA
FILTIRIDAGI
MUAMMOLAR."
PSIXOLOGIYA VA SOTSIOLOGIYA ILMIY JURNALI
2.10
(2024): 7-11.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
168
2181-3187
5.
Xamidullaevna,
Alimova
Zebo,
Makhamadjanov
Makhamat-Ibrakhim
Akhmatjanovich, and Magdiev Karimulla Irgashevich. "DVIGATELDA MOYNING
SIFATINI
O
‘ZGARIB
BORISHI
VA
UNI
NAZORAT
QILISH
USULLARI."
JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL
RESEARCH
8.1 (2025): 176-180.
