ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
243
2181-3187
FAYL TIZIMIDA KATALOGLAR IERARXIYASINI HOSIL
QILISHNING UMUMIY TASNIFI
Ro‘zaliyev Sherzodjon Avazjonovich
Farg‘ona davlat unversiteti axborot texnologiyalari
kafedrasi mudiri, pedagogika fanlari
bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
sherzodjonruzaliyev@gmail.com
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat universiteti katta o‘qituvchisi
Turg`unboyev Sarvarbek Abdurashid o`g`li
Farg`ona Davlat Universiteti, talabasi
turgunboyevsarvarbek8@gmail.com
Abstract
This article analyzes the structure of modern file systems, the formation of
directory hierarchies, and mechanisms of file management. It examines the complex
tree-like structures of file systems, their advantages and disadvantages, and
standardization approaches aimed at organized file storage and efficient access.
Furthermore, popular file systems such as FAT, HFS, and NTFS are compared in terms
of architecture and security levels.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
244
2181-3187
Keywords :
File system, directory hierarchy, file management, FAT,
NTFS, HFS, directory structure, file operations, file system organization, metadata,
protection, operating system, file attributes.
Аннотация
В данной статье рассмотрена организация современных файловых систем,
формирование иерархии каталогов и механизмы управления файлами.
Проанализированы сложные древовидные структуры файловых систем, их
преимущества и недостатки, а также подходы к стандартизации,
обеспечивающие упорядоченное хранение файлов и эффективный доступ к ним.
Кроме того, проведено сравнение популярных файловых систем, таких как FAT,
HFS и NTFS, обсуждены их архитектура и уровень безопасности.
Ключевые слова
:
Файловая система, иерархия каталогов, управление
файлами, FAT, NTFS, HFS, структура каталогов, работа с файлами,
организация файловой системы, метаданные, защита, операционная
система, атрибуты файлов.
Annotatsiya
Mazkur maqolada zamonaviy fayl tizimlarining tashkil etilishi, kataloglar
ierarxiyasining shakllanishi va fayllarni boshqarish mexanizmlari tahlil qilingan. Fayl
tizimlarining murakkab daraxtsimon tuzilmalari, ularning afzalliklari va kamchiliklari,
shuningdek, standartlashtirish yondashuvlari, fayllarni tartibli saqlash va ularga
samarali murojaat qilish imkoniyatlari yoritilgan. Bundan tashqari, FAT, HFS va
NTFS kabi mashhur fayl tizimlari taqqoslab ko‘rilgan, ularning arxitekturasi va
xavfsizlik darajalari muhokama qilingan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
245
2181-3187
Kalit so
‘
zlar : Fayl tizimi, katalog ierarxiyasi, fayllarni boshqarish, FAT, NTFS,
HFS, katalog strukturasi, fayllar bilan ishlash, fayl tizimining tashkil etilishi,
metama
’
lumotlar, himoya, operatsion tizim, fayl atributlari.
Kirish
Fayl tizimi – bu kompyuterda ma'lumotlarni tartib bilan saqlash, ularga murojaat
qilish va boshqarish imkonini beruvchi tizimdir. U foydalanuvchi va operatsion tizim
o‘rtasida vositachilik qiladi, ya'ni saqlanayotgan fayllarning nomi, hajmi, joylashuvi
va ularga oid boshqa ma'lumotlarni boshqaradi. Operatsion tizim fayl tizimi orqali
foydalanuvchiga fayllarni yaratish, o‘chirish, o‘zgartirish, nomlash va ko‘chirish
imkonini beradi. Bugungi kunda fayl tizimini standartlashtirish dolzarb
muammolardan biri hisoblanadi. Xususan, Max Planck instituti tomonidan ishlab
chiqilgan standartlashtirish yondashuvi fayl tizimini tartibga solishning samarali
vositasi sifatida qaralmoqda. Bu yondashuvga ko‘ra, fayl tizimi tuzilmasi iloji boricha
oddiy va tushunarli bo‘lishi, foydalanish uchun qulay bo‘lishi, loyihani davom
ettirishda boshqalarga osonlik yaratishi, ma'lumotlar va metama'lumotlar alohida
saqlanishi, barcha metama'lumotlar README.md faylida YAML sintaksisida aks
ettirilishi lozim. Fayl va kataloglar bir-biri bilan yaxshi bog‘langan bo‘lishi, har bir
katalog va fayl ma'lum bir kategoriya doirasida bo‘lishi kerak. Masalan,
"Eksperimental Ma'lumotlar", "Simulyatsiya", "Tahlil", "Nashrlar" kabi asosiy
kataloglar ajratilib, har birining ichida mos fayllar joylashtiriladi. Fayl tizimi
shuningdek, qurilmalar bilan ishlashda ham vosita vazifasini bajaradi, ya'ni barcha
qurilmalar fayl shaklida ko‘rinadi. Fayl tizimi foydalanuvchilarga himoyalangan
fayllarga murojaat qilish imkoniyatini nazorat qilishga ham xizmat qiladi.
Fayl tizimidagi asosiy element katalog (yoki papka) hisoblanadi. Kataloglar
ma'lumotlarni tartibga solish va guruhlashga xizmat qiladi. Har bir katalog fayllar
to‘plami bo‘lib, ularni nomlash va ularga oid ma'lumotlarni (diskriptorlarni) saqlaydi.
Kataloglar boshqa kataloglarni ham o‘z ichiga olishi mumkin, bu esa ierarxik tuzilmani
hosil qiladi. Fayl tizimidagi kataloglar ketma-ket joylashib, daraxtsimon strukturani
tashkil etadi. Bu tuzilma yirik hajmdagi axborotlar bilan ishlashda muhim rol o‘ynaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
246
2181-3187
Fayl deganda, odatda nomlangan, bir xil tuzilishga ega bo`lgan yozuvlardan
tashkil topgan ma’lumotlar to`plami tushuniladi. Bu ma’lumotlarni boshqarish uchun,
mos ravishda fayl tizimlari yaratiladi. Fayl tizimi, ma’lumotlar mantiqiy
strukturasinining va ularga ishlov berish jarayonida bajariladigan amallar bilan ish olib
borish imkonini beradi. Aynan fayl tizimi, ma’lumotlarni disklarda yoki biror-bir
boshqa jamlamada tashkil etish usulini aniqlaydi. Fayl tizimining qabul qilingan
spetsifikatsiyalari bo`yicha, fayllar bilan ishlashni amalga oshiruvchi maxsus tizimli
dasturiy ta’minotni, ko`pincha fayllarni boshqaruv tizimi deyiladi. Aynan, fayllarni
boshqarish tizimi, fayl ma’lumotlarini yaratish, yo`qotish tashkil etish, o`qish, yozish,
modifikatsiya qilish va joyini o`zgartirish va u bilan birga fayllarga murojaatni va
fayllar tomonidan foydalaniladigan resurslarni boshqarishga javob beradi.
Fayllarni boshqarish tizimining “FBT” asosiy vazifasi, bizga kerakli bo`lgan
yozuvning aniq fizik adresini ko`rsatib, quyi darajada murojaat o`rniga, fayl
ko`rinishida tashkil etilgan ma’lumotlarga murojaatning qulay usulini berishidir, ya’ni
fayl nomi va undagi yozuvni nomini ko`rsatib, mantiqan murojaat qilishga imkon
berishdir.
Fayllarni
boshqarish
tizimi
yordamida,
foydalanuvchilarga
quyidagi
imkoniyatlar yaratiladi:
-
foydalanuvchilarning muloqat funktsiyalarini (uning ma’lumotlari bilan)
amalga oshiruvchi va fayllarni boshqarish tizimidan faol foydalanuvchi, maxsus
boshqaruvchi funktsiyalar yordamida yoki o`z dasturlaridan, nomli ma’lumotlar
to`plamini (fayllarni) yaratish, olib tashlash va qayta nomlash (va boshqa
operatsiyalar);
-
disksiz periferik qurilmalar bilan fayl kabi ishlash;
-
fayllar orasida, qurilmalar o`rtasida (va teskari) ma’lumotlar almashinish;
-
fayllarni boshqarish tizimi dasturiy modullariga murojaat usuli bilan
fayllar bilan ishlash (API ning bir qismi fayllar bilan ishlashga mo`ljallangan);
-
fayllarni huquqsiz murojaatdan himoya qilish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
247
2181-3187
Boshqacha aytganda, katalogda fayllar diskriptori saqlanadi. Agar fayllar, blok
qurilmasida tashkil etilgan bo`lsa, aynan katalog yordamida FBT, shu ma’lumotlar
joylashgan blok manzillarini topadi. Katalog, maxsus tizimli ma’lumot strukturasiga
emas, (asosiy, ildiz katalog deyiladi), fayl o`zi ham bo`lishi mumkin. Bunday fayl-
katalog, maxsus tizimli qiymatga ega bo`lib, uni boshqa oddiy fayllar orasida ajratish
zarurdir. Fayl Katalog Ko`pincha “podkatalog” (subdirectory) deb ataladi. Agar fayl
katalog, boshqa fayllar haqida ma’lumotni o`zida saqlasa, ular orasida ham o`z
navbatida fayl-kataloglar bo`lsa, biz xech qanday chegaralanmagan ierarxiyaga ega
bo`lamiz.
Zamonaviy operatsion tizimlar bir nechta fayl tizimlarini qo‘llab-quvvatlaydi.
Ulardan biri FAT (File Allocation Table) tizimidir. Bu tizim MS-DOS tomonidan
qo‘llanilgan bo‘lib, uchta asosiy sohadan iborat: yuklash sektori (Boot Record), fayl
joylashuv jadvali (File Allocation Table) va kataloglar bilan ma'lumotlar sohasi. FAT
tizimi FAT12, FAT16, FAT32 kabi turlarga ega bo‘lib, ular disk hajmi va fayllar
soniga ko‘ra farqlanadi. Biroq, FAT tizimi katta hajmdagi disklar bilan ishlashda
yetarlicha samarali emas, shuningdek, xavfsizlik va barqarorlik darajasi past. Shuning
uchun FAT tizimi o‘rniga VFAT va FAT32 tizimlari ishlab chiqildi. VFAT tizimi
fayllarga uzun nom berishga imkon yaratadi, FAT32 esa 32-bitli bo‘lib, kattaroq
disklarni qo‘llab-quvvatlaydi va samaradorlikni oshiradi.
Keyingi rivojlangan fayl tizimi – HPFS (High Performance File System) bo‘lib,
IBM tomonidan yaratilgan va Microsoft bilan hamkorlikda takomillashtirilgan. Bu
tizim yuqori samaradorlik, kengaytirilgan atributlar, himoyalash va tiklash
funksiyalarini o‘z ichiga oladi. HPFS da fayllar ierarxik kataloglar orqali tashkil etiladi
va disk maydoni sektorlar orqali boshqariladi.
Zamonaviy Windows operatsion tizimlarida keng qo‘llaniladigan NTFS (New
Technology File System) tizimi esa yuqori xavfsizlik, ishonchlilik va kengaytirilgan
imkoniyatlarga ega. NTFS fayllarni faqatgina nomi bilan emas, balki uning atributlari,
ruxsat darajalari, himoyalanish mexanizmlari bilan boshqaradi. NTFS fayl tizimi
foydalanuvchi huquqlarini nazorat qiladi: fayl yoki katalogka kim murojaat qilishi,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
248
2181-3187
o‘zgartirishi, o‘chirish yoki ijro etish huquqiga egaligini aniqlaydi. Bu tizimda standart,
maxsus va individual ruxsat turlari mavjud bo‘lib, foydalanuvchilarga turli darajada
kirish huquqlari beriladi. Masalan, o‘qish (Read), yozish (Write), ijro etish (Execute),
fayl egasini o‘zgartirish (Take Ownership), o‘chirish (Delete) va huquqlarni
o‘zgartirish (Change Permissions) kabi ruxsatlar NTFS tizimi orqali boshqariladi.
NTFS tizimi faylga oid atributlarni o‘zgartirmasdan saqlaydi, tizim ishdan chiqqanda
yoki elektr ta'minoti uzilganda avtomatik tiklanish imkoniyatiga ega.
Xulosa:
Fayl tizimi – bu axborotni tartibli saqlash, unga tezkor va xavfsiz kirishni
ta’minlash vositasidir. Uning samarali tashkil etilishi foydalanuvchi ish jarayonini
osonlashtirib, ma’lumotlar bilan ishlash sifatini oshiradi. Kataloglarning to‘g‘ri tashkil
etilishi, fayllarning ierarxik tartibda joylashtirilishi, ularning nomlanishi va ularga oid
metama’lumotlarning alohida saqlanishi – bu tizimni yanada qulay va boshqariladigan
holga keltiradi. Zamonaviy fayl tizimlari, jumladan NTFS va HFS, yuqori darajadagi
xavfsizlik va ishonchlilikni ta’minlab, foydalanuvchiga keng imkoniyatlar yaratadi.
Maqolada ko‘rib chiqilgan yondashuvlar fayl tizimining rivojlanishiga va uni samarali
tashkil etishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar :
1.
Silberschatz, A., Galvin, P. B., & Gagne, G. (2018).
Operating System
Concepts
. Wiley.
2.
Таненбаум, Э. (2009).
Современные операционные системы
. СПб:
Питер.
3.
Tojimamatov, I., & Mirsiddiqova, M. (2025). BERILGANLAR BAZASIDA
HAYOTIY SIKL.
Модели и методы в современной науке
,
4
(6), 66-70.
4.
Tojimamatov, I., & Abduvaliyev, X. (2025). KO ‘P FOYDALANUVCHILI
BBBT ARXITEKTURASI.
Инновационные исследования в науке
,
4
(5), 16-22.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
249
2181-3187
5.
Tojimamatov, I., & Siddiqova, G. (2025). TRANZAKSIYALARNI
TAQSIMLANGAN TARZDA QAYTA ISHLASH MODELLARI.
Современные
подходы и новые исследования в современной науке
,
4
(6), 30-35.
6.
Нурмаматович, Т. И., & Рахила, А. (2025). НА ОСНОВЕ
МАТЕМАТИЧЕСКИХ МОДЕЛЕЙ ПОВЫШЕНИЕ УСТОЙЧИВОСТИ К
ПОЛОМКАМ И АВАРИЯМ.
YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR
JURNALI
,
2
(8), 197-204.
7.
Тоджиматов И., Холмуродов А. О. Х. (2025, май). SQL-СЕРВЕРДА
ЧЕКЛАШЛАР. В
КОНФЕРЕНЦИИ ПО СОВРЕМЕННОЙ НАУКЕ И
ПЕДАГОГИКЕ
(Том 1, № 1, стр. 409-413).
8.
Tojimamatov, I., & Ahmataliyeva, S. (2025). BERILGANLARNI
MARKAZLASHGAN TARZDA BOSHQARISH TAMOYILLARI.
Академические
исследования в современной науке
,
4
(21), 59-64.
9.
Tojimamatov, I., & Marifjonova, M. (2025). BERILGANLARNI
MARKAZLASHGAN TARZDA BOSHQARISH PRINSIPLARI.
Академические
исследования в современной науке
,
4
(21), 65-70.
10.
Tojimamatov, I. (2025). BERILGANLAR BAZASIDA AXBOROT
ALMASHINISH SXEMASI HAMDA TURLARI.
Академические исследования в
современной науке
,
4
(21), 71-76.
11.
Tojimamatov, I., & Zaylobiddinova, M. (2025). AUDIO MA'LUMOTLAR
TAQDIMOT.
TRANSFORMING EDUCATION THROUGH SCIENTIFIC
DISCOVERY
,
1
(1), 38-44.
12.
Tojimamatov, I., & Ismoilov, J. (2025). KRIPTOGRAFIK
KALITLARNING KELAJAGI: XAVFSIZLIKNI TA’MINLASHDA YANGI YO
‘NALISHLAR.
BRIDGING THE GAP: EDUCATION AND SCIENCE FOR A
SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 56-63.
13.
Tojimamamtov, I. (2025). РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТНИНГ
ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ ЖАРАЁНЛАРНИ БОШҚАРИШ ВА
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
250
2181-3187
РЕЖАЛАШДАГИ МОҲИЯТИ.
DIGITAL TRANSFORMATION AND ARTIFICIAL
INTELLIGENCE
,
3
(1), 229-233.
14.
Tojmamatov, I., Sharofutdinov, I., & Saydolimova, G. (2025). BILIMLAR
OMBORI. BILIMLAR OMBORINING TUZILISHI.
EDUCATION AND
RESEARCH IN THE ERA OF DIGITAL TRANSFORMATION
,
1
(1), 431-437.
15.
Tojimamatov, I., & Metinboyeva, F. (2025). TESKARI MUNOSABATDA
MUNOSABATLAR USTIDAGI AMALLAR.
BRIDGING THE GAP: EDUCATION
AND SCIENCE FOR A SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 202-214
