ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
236
2181-3187
DEKKER VA BANKIR ALGORITMI RESURS BOSHQARUVI VA
BLOKLANISHLARNI OLDINI OLISH
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat universiteti katta o‘qituvchisi
Fargʻona davlat universiteti 2-bosqich talabasi
Rahimova Zarifaxon Shuxratjon qizi
Anotatsiya:
Ushbu maqolada operatsion tizimlarda jarayonlar o‘rtasida o‘zaro
to‘qnashuvsiz (synchronization) ishlash muammosi va uning yechimlari bo‘lmish
Dekker algoritmi hamda Bankir algoritmi (Dijkstra tomonidan taklif etilgan) haqida
so‘z boradi. Dekker algoritmi — ikki jarayon orasida o‘zaro to‘qnashuvlarsiz ishlashni
ta'minlaydigan eng qadimgi algoritmlardan biri bo‘lib, kritik bo‘lim (critical section)
muammosini yechishga xizmat qiladi. Bankir algoritmi esa tizim resurslarini
boshqarishda o‘ta muhim hisoblanib, potentsial blokirovka (deadlock) holatlarini
oldini olishga yordam beradi. Maqolada har ikkala algoritmning ishlash prinsipi,
afzalliklari, cheklovlari va amaliy qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Bu algoritmlar nafaqat
nazariy jihatdan, balki amaliy dasturiy tizimlarda ham muhim o‘rin egallaydi.
Kalit so‘zlar:
Dekker algoritmi, Bankir algoritmi, kritik bo‘lim, blokirovka,
resurslarni boshqarish, jarayonlarni sinxronlashtirish, operatsion tizimlar.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются проблемы синхронизации
процессов в операционных системах и их решения с использованием алгоритма
Деккера и алгоритма Банкира (предложенного Дейкстрой). Алгоритм Деккера —
один из первых методов, позволяющих двум процессам безопасно работать с
критической секцией без взаимных блокировок. Алгоритм Банкира, в свою
очередь, обеспечивает эффективное управление ресурсами, предотвращая
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
237
2181-3187
возможность взаимных блокировок (deadlock). В статье подробно
анализируются принципы работы обоих алгоритмов, их преимущества,
недостатки и области применения в реальных системах. Описываемые
алгоритмы являются важными компонентами в разработке надежных
многозадачных систем.
Ключевые слова:
Алгоритм Деккера, алгоритм Банкира, критическая
секция, блокировка, управление ресурсами, синхронизация процессов,
операционные системы.
Abstract:
This article explores process synchronization challenges in operating
systems and presents solutions in the form of the Dekker algorithm and the Banker’s
algorithm (proposed by Dijkstra). The Dekker algorithm is one of the earliest known
solutions for ensuring mutual exclusion between two processes, effectively solving the
critical section problem. The Banker’s algorithm is crucial for managing resources
safely by avoiding potential deadlocks in systems with multiple competing processes.
The article thoroughly discusses the working principles, benefits, limitations, and real-
world applications of both algorithms. These algorithms are foundational concepts in
designing reliable multitasking operating systems.
Keywords:
Dekker algorithm, Banker’s algorithm, critical section, deadlock,
resource management, process synchronization, operating systems.
Zamonaviy kompyuter tizimlarida ko‘p jarayonli (multitasking) muhitda
ishonchli va xavfsiz ishlashni ta’minlash eng muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Ayniqsa, bir nechta jarayon yoki oqimlar (threads) bir vaqtning o‘zida umumiy
resurslardan foydalanmoqchi bo‘lsa, ularning faoliyatini to‘g‘ri sinxronlashtirish va
resurslardan adolatli foydalanishni tashkil qilish zarur bo‘ladi. Aks holda, jarayonlar
o‘rtasida
to‘qnashuvlar (race conditions)
,
bloklanishlar (deadlocks)
yoki
resurs
ochiqlari (resource starvation)
kabi muammolar yuzaga keladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
238
2181-3187
Bunday muammolarni hal qilish uchun turli algoritmlar ishlab chiqilgan bo‘lib,
ulardan ikkitasi alohida ahamiyatga ega:
Dekker algoritmi
va
Bankir algoritmi
.
Dekker algoritmi
— bu sinxronlashtirish algoritmlarining dastlabki
namunalaridan biri bo‘lib, u ikki jarayon orasida
kritik bo‘lim
(ya’ni, yagona vaqt
ichida faqat bitta jarayon ishlashi mumkin bo‘lgan kod bloki) bilan to‘qnashuvsiz
ishlashni ta’minlaydi. Bu algoritm XX asr o‘rtalarida ishlab chiqilgan bo‘lib,
sinxronlashtirish muammosini dasturiy yechim bilan hal qilgan ilk yondashuvlardan
biridir.
Bankir algoritmi
esa taniqli olim
Edsger Dijkstra
tomonidan ishlab chiqilgan
va u tizimdagi mavjud resurslarni xavfsiz taqsimlash orqali
bloklanish (deadlock)
holatlarini oldini olishga xizmat qiladi. Bu algoritm “bankir” modeli asosida qurilgan
bo‘lib, har bir jarayonning maksimal ehtiyojlari hisobga olinadi va faqat xavfsiz
holatda resurslar ajratiladi.
Ushbu maqolada Dekker va Bankir algoritmlarining nazariy asoslari, ishlash
prinsiplari, afzalliklari va cheklovlari keng yoritiladi. Shuningdek, ularning real
operatsion tizimlarda qanday qo‘llanilishi, algoritmlar orasidagi farqlar va ularning
dasturiy muhitdagi ahamiyati tahlil qilinadi.
Maqolaning asosiy maqsadi — o‘quvchilarni sinxronlashtirish va resurslarni
boshqarish sohasidagi klassik algoritmlar bilan tanishtirish, ularning konseptual
asoslarini tushuntirish va amaliy qo‘llash bo‘yicha tushuncha berishdan iborat.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, Dekker va Bankir algoritmlari operatsion
tizimlarda jarayonlarni boshqarish va resurslarni xavfsiz taqsimlashda muhim rol
o‘ynaydi. Dekker algoritmi ikki jarayon orasida kritik bo‘limdan to‘qnashuvsiz
foydalanishni ta’minlasa, Bankir algoritmi esa bloklanishlarning oldini olishga xizmat
qiladi. Har ikki algoritm kompyuter fanida sinxronlashtirish va resurs boshqaruvi
asoslarini o‘rganishda muhim nazariy vositadir
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
239
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Nurmamatovich, T. I., & Azizjon o’g, N. A. Z. (2024). The SQL server language
and its structure. American Journal of Open University Education, 1(1), 11-15.
2.
Nurmamatovich,
T.
I.
(2024).
MY
SQL
MISOLIDA
LOYIHA
YARATISH. Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari, 31(2), 82-90.
3.
Ro’zimatov, J. I., & Nurmamatovich, T. I. (2024). SQL tili tarixi, vazifasi, turlari
va rejimlari.
4.
Nurmamatovich,
T.
I.
(2024).
NORMALLASHTIRISH.
NORMAL
FORMALAR. worldly knowledge conferens, 7(2), 597-599.
5.
Isroil, T. (2023). NOSQL MA'LUMOTLAR BAZASI: TANQIDIY TAHLIL
VA TAQQOSLASH. IJODKOR O'QITUVCHI, 3(28), 134-146.
6.
Tojimamatov, I. N., Olimov, A. F., Khaydarova, O. T., & Tojiboyev, M. M.
(2023).
CREATING
A
DATA
SCIENCE
ROADMAP
AND
ANALYSIS. PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS, 2(23),
242-250.
7.
Тожимаматов, И. Н. (2023). ЗАДАЧИ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОГО
АНАЛИЗА ДАННЫХ. PEDAGOG, 6(4), 514-516.
8.
Muqaddam, A., Shahzoda, A., Gulasal, T., & Isroil, T. (2023). NEYRON
TARMOQLARDAN
FOYDALANIB
TASVIRLARNI
ANIQLASH
USULLARI. SUSTAINABILITY
OF
EDUCATION,
SOCIO-ECONOMIC
SCIENCE THEORY, 1(8), 63-74.
9.
Raximov, Q. O., Tojimamatov, I. N., & Xo, H. R. O. G. L. (2023). SUNIY
NЕYRON TARMOQLARNI UMUMIY TASNIFI. Scientific progress, 4(5), 99-107.
10.
Ortiqovich, Q. R., & Nurmamatovich, T. I. (2023). NEYRON TARMOQNI O
‘QITISH USULLARI VA ALGORITMLARI. Scientific Impulse, 1(10), 37-46.
11.
Tojimamatov, I. N., Mamalatipov, O., Rahmatjonov, M., & Farhodjonov, S.
(2023). NEYRON TARMOQLAR. Наука и инновация, 1(1), 4-12.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
240
2181-3187
12.
Tojimamatov, I. N., Mamalatipov, O. M., & Karimova, N. A. (2022). SUN’IY
NEYRON TARMOQLARINI O ‘QITISH USULLARI. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 2(12), 191-203.
13.
Muqaddam, A., Shahzoda, A., Gulasal, T., & Isroil, T. (2023). NEYRON
TARMOQLARDAN
FOYDALANIB
TASVIRLARNI
ANIQLASH
USULLARI. SUSTAINABILITY
OF
EDUCATION,
SOCIO-ECONOMIC
SCIENCE THEORY, 1(8), 63-74.
14.
Raximov, Q. O., Tojimamatov, I. N., & Xo, H. R. O. G. L. (2023). SUNIY
NЕYRON TARMOQLARNI UMUMIY TASNIFI. Scientific progress, 4(5), 99-107.
15.
Raxmatjonova, M. N., & Tojimamatov, I. N. (2023). BIZNESDA SUNIY
INTELEKT
TEXNOLOGYALARI
VA
ULARNI
AHAMIYATI. Лучшие
интеллектуальные исследования, 11(3), 46-52.
16.
Nurmamatovich, T. I. (2024, April). BIR QATLAMLI PERCEPTRONNI O
‘QITISH.
In "
CANADA"
INTERNATİONAL
CONFERENCE
ON
DEVELOPMENTS İN EDUCATİON, SCİENCESAND HUMANİTİES (Vol. 17, No.
1).
17.
Nurmamatovich, T. I. (2024, April). SUN’IY NEYRONNING MATEMATIK
MODELI
HAMDA
FAOLLASHTIRISH
FUNKTSIYALARI.
In "
USA"
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE TOPICAL
ISSUES OF SCIENCE (Vol. 17, No. 1).
18.
Tojimamatov, I. (2023). KOMPYUTERNING STATIK VA DINAMIK
OPERATIV XOTIRALARI.
Current approaches and new research in modern
sciences
,
2
(12), 133-139.
19.
Tojimamatov, I. (2023). VAKUUM NAYCHALARIDAN KREMNIY
CHIPLARIGACHA:
KOMPYUTER
TEXNIKASI
EVOLYUTSIYASINI
KUZATISH.
Development and innovations in science
,
2
(12), 121-131.
20.
Goyibova, G. G., & Tojimamatov, I. N. (2023). ZAMONAVIY
KAMPYUTERLARNING
DASTURIY
TA’MINOTI
VA
ULARNING
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
241
2181-3187
RIVOJLANISH TENDENSIYALARI.
Solution of social problems in management
and economy
,
2
(13), 209-214.
21.
Онаркулов, М. К. (2023). ГЛУБОКИЕ НЕЙРОННЫЕ СЕТИ В ЗАДАЧАХ
РАСПОЗНАВАНИЯ РЕЧИ. INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH
IN EDUCATION, 2(18), 248-250.
22.
Onarqulov, M., Yaqubjonov, A., & Yusupov, M. (2022). Computer networks
and learning from them opportunities to use. Models and methods in modern science,
1(13), 59-62.
23.
Karimberdiyevich, O. M., & Mahamadamin o’g’li, Y. A. (2023).
BASHORATLI
TAHLILLAR
UCHUN
MASHINALI
O‟
QITISH
ALGORITMLARI. QIYOSIY QARASHLAR. THE JOURNAL OF INTEGRATED
EDUCATION AND RESEARCH, 130.
24.
Karimberdiyevich, O. M., & Axmedovna, X. M. (2023). NEYRONLAR
HARAKATINING MATEMATIK MODELI. Finland International Scientific Journal
of Education, Social Science & Humanities, 11(1), 515-518.
25.
Ибрагимов, Ш. (2023). Реализация цифровизации образования: пути
развития и проблемы.
Информатика и инженерные технологии
,
1
(2), 273-278.
26.
Karimberdiyevich, O. M., Mahamadamin o'g'li, Y. A., & Abdulaziz o'g'li, Y. M.
(2023). MASHINALI O'QITISH ALGORITMLARI ASOSIDA BASHORAT
QILISH USULLARINI YARATISH. Journal of new century innovations, 22(2), 165-
167.
27.
Karimberdiyevich,
O.
M.,
&
Axmedovna,
X.
M.
(2023).
MARKAZLASHTIRILMAGAN BOSHQARUV TIZIMLARI UCHUN NEYRON
TARMOG ‘INI MATEMATIK MODELINI YARATISH. Scientific Impulse, 1(10),
1378-1381.
28.
Ibragimov, S. M. (2020). IMPROVING THE EFFECTIVENESS OF
TEACHING INFORMATION TECHNOLOGY IN UNIVERSITIES USING THE
METHOD OF INDIVIDUALIZATION.
Экономика и социум
, (11), 127-130.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
242
2181-3187
29.
Mamirovich, I. S., Revkatovich, I. E., Rustamjon o‘g, H. O. K., & Yigitali o'g'li,
R. J. (2023). IJTIMOIY TARMOQLARDA BIG DATA TEXNOLOGIYASIDAN
FOYDALANISH TAHLILI.
" RUSSIAN" ИННОВАЦИОННЫЕ ПОДХОДЫ В
СОВРЕМЕННОЙ НАУКЕ
,
9
(1).
30.
Tojimamatov, I. N., Mamalatipov, O. M., & Karimova, N. A. (2022). SUN’IY
NEYRON TARMOQLARINI O ‘QITISH USULLARI.
31.
Tojimamatov, I., Mirkomil, M. M., & Saidmurod, S. (2023). BIG
DATANING TURLI SOHALARDA QO ‘LLANILISHI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА
И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 18(6), 61-65.
Tojimamatov, I. N., Topvoldiyeva, H., Karimova, N., & Inomova, G. (2023).
GRAFIK MA'LUMOTLAR BAZASI. Евразийский журнал технологий и
инноваций, 1(4),