ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
218
2181-3187
DASTURLARNI BAJARILISHI
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat universiteti katta o‘qituvchisi
Ismoilov Javohir Ulug‘bek o‘g‘li
Fargʻona davlat universiteti 2-bosqich talabasi
Anotatsiya:
Ushbu maqolada dasturlarni bajarilishi jarayoni, ya’ni dasturiy kod
yozilgandan so‘ng u qanday qilib bajarilishini tushunishning nazariy va amaliy asoslari
yoritilgan. Dasturlarni bajarish bosqichlari, kompilatsiya va interpretatsiya usullari,
virtual mashinalarning roli, operatsion tizim bilan o‘zaro aloqasi hamda zamonaviy
texnologiyalar (masalan, JIT — Just-In-Time compilation) asosida dastur
bajarilishining samaradorligi tahlil qilingan. Maqolada turli dasturlash tillarida
bajarilish mexanizmlarining farqlari, samaradorlik darajalari va xavfsizlik jihatlari ham
ko‘rib chiqiladi.
Kalit so'zlar:
Dastur bajarilishi, kompilatsiya, interpretatsiya, JIT, virtual
mashina, bajarilish muhiti, kod optimallashtirish, operatsion tizim, dasturlash tillari,
bytecode, runtime, debugger, assembler, kompilyator, interpreter
Annotation:
This article explores the process of program execution, focusing on
both theoretical and practical aspects of how code is executed after being written. It
discusses the stages of execution, compilation and interpretation methods, the role of
virtual machines, interaction with the operating system, and the effectiveness of
modern technologies such as Just-In-Time (JIT) compilation. Differences in execution
mechanisms among various programming languages, performance considerations, and
security aspects are also analyzed.
Keywords:
Program execution, compilation, interpretation, JIT, virtual machine,
execution environment, code optimization, operating system, programming languages,
bytecode, runtime, debugger, assembler, compiler, interpreter
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
219
2181-3187
Аннотация
: В данной статье рассматривается процесс выполнения
программ, включая теоретические и практические аспекты выполнения кода
после его написания. Освещаются этапы выполнения, методы компиляции и
интерпретации, роль виртуальных машин, взаимодействие с операционной
системой, а также эффективность современных технологий, таких как
компиляция Just-In-Time (JIT). Также анализируются различия в механизмах
выполнения
среди
различных
языков
программирования,
вопросы
производительности и безопасности.
Ключевые слова:
Bыполнение программ, компиляция, интерпретация, JIT,
виртуальная машина, среда выполнения, оптимизация кода, операционная
система, языки программирования, байт-код, выполнение, отладчик, ассемблер,
компилятор, интерпретатор
Zamonaviy dunyoda dasturlash texnologiyalari kundalik hayotimizning ajralmas
qismiga aylanib bormoqda. Mobil ilovalar, veb-saytlar, avtomatlashtirilgan tizimlar va
hatto sun’iy intellekt asosida ishlaydigan qurilmalar – bularning barchasi dasturiy
ta’minotlar orqali boshqariladi. Har qanday dastur ishlashi uchun u yozilgan kod
asosida bajarilishi kerak. Shuning uchun ham “dasturlarni bajarilishi” mavzusi
informatika va dasturlash sohasida asosiy tushunchalardan biri hisoblanadi. Bu jarayon
dasturchi tomonidan yozilgan kodning kompyuter tomonidan qanday tushunilib,
qanday tartibda bajarilishi haqida tasavvur hosil qilishga yordam beradi.
Dasturlarni bajarilishi bu faqatgina oddiy kodni ishga tushurish emas, balki u
orqasida yotgan murakkab texnologik jarayonlarni anglatadi. Har bir dastur yozilgan
dasturlash tiliga qarab turlicha yo‘llar bilan bajarilishi mumkin. Masalan, ba’zi
dasturlar avval kompilyatsiya qilinadi, ya’ni yuqori darajadagi dasturlash tili mashina
tiliga tarjima qilinadi, so‘ngra bajariladi. Boshqa dasturlar esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri
interpretatsiya qilinadi, ya’ni har bir buyruq ketma-ket tarzda o‘qilib, bajariladi. Shu
bilan birga, zamonaviy texnologiyalar, masalan, Just-In-Time (JIT) kompilyatsiya,
dastur bajarilishini yanada samarali va tez amalga oshirish imkonini beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
220
2181-3187
Mazkur maqolada dasturlarni bajarilishi bilan bog‘liq asosiy tushunchalar,
bajarilish jarayonining bosqichlari, kompilatsiya va interpretatsiya texnologiyalari,
virtual mashinalarning roli, hamda amaliy dasturlashda bu bilimlarning qanday
ahamiyatga ega ekani atroflicha yoritiladi. Mavzuni chuqur tushunish dasturchilarga
nafaqat samarali dastur yozish, balki ularning ish faoliyatini optimallashtirish,
resurslardan oqilona foydalanish va tizim xavfsizligini ta'minlashda ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Dastur bajarilishi – bu foydalanuvchi yoki tizim tomonidan ishga tushirilgan
dastur kodining kompyuter tomonidan izchil tarzda bajarilishi jarayonidir. Bu jarayon
bir nechta asosiy bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqich dastur ishlashining
muhim qismidir. Avvalo, dasturchi dastur kodini yuqori darajadagi dasturlash tilida
yozadi. Ushbu kod inson o‘qiy oladigan shaklda bo‘ladi, lekin kompyuter uni
to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushunmaydi. Shu sababli dastlab kodni mashina tushunadigan
formatga aylantirish zarur bo‘ladi. Bu bosqichda kompilatsiya yoki interpretatsiya
jarayoni ishga tushadi.
Kompilyator yordamida bajariladigan tillarda dastur kodining butun matni
oldindan analiz qilinib, mashina tiliga to‘liq tarjima qilinadi. Natijada yakuniy
bajariladigan (executable) fayl hosil bo‘ladi. Bu fayl foydalanuvchi tomonidan alohida
ishlatilishi mumkin. Kompilyatsiya bosqichida sintaksis xatoliklari, ma’lumot turlari
va boshqa muhim jihatlar tekshiriladi, bu esa dastur ishonchliligini oshiradi.
Kompilatsiya qilingan dasturlar odatda tez ishlaydi, chunki bajarilish vaqtida
qo‘shimcha tarjima qilishga ehtiyoj qolmaydi.
Interpretatsiya usulida esa kod qadam-baqadam tahlil qilinadi va darhol bajariladi.
Har bir buyruq alohida o‘qilib, bajarilishi sababli dastur bajarilish tezligi
kompilatsiyalangan dasturlarga nisbatan sekinroq bo‘ladi. Biroq interpretatorlar kodni
tezda sinab ko‘rish va xatolarni aniqlashda qulay hisoblanadi. Bu yondashuv asosan
ssenariy tillarida, masalan Python yoki JavaScript'da keng qo‘llaniladi.
Yuqoridagi ikki yondashuvdan tashqari, hozirgi kunda Just-In-Time (JIT)
texnologiyasiga asoslangan aralash yondashuvlar ham mavjud. Unda dastur avval
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
221
2181-3187
qisman kompilyatsiya qilinib, so‘ng bajarilish vaqtida zarur bo‘lgan qismlar darhol
tarjima qilinadi. Bu esa kompilyatsiya va interpretatsiyaning afzalliklarini birlashtirgan
usul bo‘lib, samaradorlik va moslashuvchanlikni ta’minlaydi.
Dastur bajarilishining so‘nggi bosqichi – bu kodni operatsion tizim yordamida
qurilma resurslarida real ishga tushirishidir. Operativ xotira ajratilishi, protsessor
resurslari bilan ishlash, kirish-chiqish tizimlari bilan o‘zaro aloqa kabi jihatlar aynan
shu bosqichda amalga oshadi. Dastur natijasi foydalanuvchiga chiqariladi yoki boshqa
tizimlarga uzatiladi.
Dastur bajarilishining muhim jihatlaridan biri bu — dastur qanday vosita orqali
bajarilishi:
kompilyator
yoki
interpretator
orqali. Bu ikki yondashuv o‘ziga xos
ishlash mexanizmlariga ega bo‘lib, har birining afzalliklari va cheklovlari mavjud.
Kompilyator va interpretator dasturchi yozgan yuqori darajadagi kodni kompyuter
tushunadigan mashina tiliga tarjima qilishga xizmat qiladi, ammo bu tarjima jarayoni
va bajarilish vaqti jihatdan ular keskin farq qiladi.
Kompilyator
dastur kodining butun matnini bir vaqtning o‘zida o‘qib, uni
mashina tiliga to‘liq tarjima qiladi va natijada alohida bajariladigan (executable) fayl
yaratadi. Bu fayl foydalanuvchi tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishga tushiriladi va
bajarilishi uchun endi dastlabki kod kerak bo‘lmaydi. Kompilyatsiya jarayonida
sintaksis xatolari aniqlanadi, bu esa dastur ishonchliligini oshiradi. Kompilyator
asosida ishlovchi dasturlash tillariga
C
,
C++
,
Go
kabi tillarni misol qilib keltirish
mumkin. Kompilyatsiya orqali ishlovchi dasturlar odatda tezroq ishlaydi, chunki ular
bajarilish vaqtida hech qanday qo‘shimcha tarjimaga muhtoj emas.
Boshqa tomondan,
interpretator
dasturchi yozgan kodni qadam-baqadam
o‘qiydi va darhol bajaradi. Ya’ni, har bir buyruq o‘qilgach, shu zahoti bajariladi.
Interpretatsiya jarayoni kompilyatsiyaga qaraganda ko‘proq xotira va vaqt talab qilishi
mumkin, chunki har bir ishga tushirishda kod qayta-qayta tahlil qilinadi. Shunga
qaramay, interpretator orqali dastur tezda sinab ko‘rilishi va xatoliklar tezda topilishi
mumkin. Bu yondashuv soddaroq va dinamik tillarda, masalan,
Python
,
JavaScript
,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
222
2181-3187
Ruby
kabi tillarda keng qo‘llaniladi. Interpretatsiya dasturlarni ishlab chiqish
bosqichida tezkor tahlil va test qilish uchun juda qulaydir.
Ba’zi zamonaviy tillar, masalan,
Java
yoki
C#
, ikkala yondashuvni o‘zida
birlashtirgan: avval dastur
bayt-kodga
kompilyatsiya qilinadi, keyin esa
virtual
mashina
orqali interpretatsiya yoki JIT (Just-In-Time) orqali bajariladi. Bu
kombinatsiyalangan yondashuv samaradorlik va platformalararo ishlash imkonini
beradi.
Umumiy olib qaraganda, kompilyator va interpretatorlarning har biri ma’lum
vazifalar uchun qulaylik yaratadi. Dastur yaratishda qanday yondashuv tanlanishini
loyiha talablari, ishlash tezligi, platforma mustaqilligi va dasturchining maqsadlari
belgilaydi. Dastur bajarilishi mexanizmini chuqur tushunish esa samarali va sifatli
dasturlar yaratishning muhim kalitidir.
Dastur
bajarilish
texnologiyalari
yildan-yilga
takomillashib,
nafaqat
samaradorlik, balki ko‘p platformalilik, xavfsizlik va ishlash tezligini oshirishga
qaratilmoqda. An’anaviy kompilatsiya va interpretatsiya usullari bilan bir qatorda
hozirgi kunda aralash yondashuvlar, virtual mashinalar, hamda Just-In-Time (JIT)
kompilyatsiya kabi ilg‘or texnologiyalar keng qo‘llanilmoqda. Bu texnologiyalar
dasturlarni samarali bajarish, resurslardan oqilona foydalanish va kodni xavfsiz
muhitda ishga tushirish imkonini beradi.
Zamonaviy texnologiyalardan biri bu —
virtual mashinalar
(VM, Virtual
Machines) bo‘lib, ular dastur bajariladigan muhit sifatida xizmat qiladi. Masalan, Java
dasturlari
Java Virtual Machine (JVM)
orqali bajariladi. JVM dasturchi yozgan Java
kodini avval
bayt-kod
ko‘rinishiga kompilyatsiya qiladi, so‘ng ushbu bayt-kodni JVM
orqali interpretatsiya yoki JIT orqali mashina tiliga aylantirib bajaradi. Virtual mashina
yondashuvi dasturga ko‘p platformalilik (platforma mustaqilligi) xususiyatini beradi,
ya’ni bir martalik kompilyatsiyadan so‘ng dastur har qanday operatsion tizimda ishlay
oladi — agar u yerda JVM mavjud bo‘lsa. Bu esa zamonaviy dasturlarda katta qulaylik
yaratadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
223
2181-3187
Yana bir muhim texnologiya bu —
Just-In-Time (JIT) kompilyatsiya
hisoblanadi. JIT yondashuvi kompilyatsiya va interpretatsiya metodlarini birlashtiradi.
Dastur bajarilishi vaqtida zarur bo‘lgan kod qismlari
real vaqt
rejimida kompilyatsiya
qilinadi va shu zahoti bajariladi. Natijada dastur ishlashi tezlashadi, chunki JIT
kompilator tez-tez ishlatiladigan kod segmentlarini mashina tiliga oldindan aylantirib,
ularni qayta-qayta tahlil qilish zaruratini yo‘q qiladi. Bu yondashuv ko‘p hollarda .NET
platformasi, Java va boshqa yuqori darajadagi tillarda qo‘llaniladi. Zamonaviy
bajarilish muhitlari ko‘pincha xotira boshqaruvi (memory management), xatoliklarni
avtomatik aniqlash, xavfsiz bajarilish muhiti kabi qo‘shimcha imkoniyatlarni ham
taqdim etadi. Masalan, .NET va JVM platformalari avtomatik xotira tozalash (Garbage
Collection) tizimiga ega bo‘lib, bu dastur samaradorligini oshiradi va xotira to‘kilishini
oldini oladi.
Zamonaviy bajarilish texnologiyalarining afzalliklari nafaqat dasturchilar, balki
foydalanuvchilar uchun ham muhimdir. Dastur tez ishlaydi, kamroq resurs talab qiladi,
xavfsizlik me’yorlariga javob beradi va turli qurilmalarda barqaror ishlay oladi. Shu
sababli zamonaviy dasturiy ta’minot yaratishda bajarilish texnologiyalarini to‘g‘ri
tanlash katta ahamiyatga ega bo‘lib, bu tanlov dastur sifatini belgilovchi muhim
omillardan biridir.
Dasturlarni bajarilishi — dasturlash va axborot texnologiyalari sohasida eng
muhim va asosiy tushunchalardan biridir. Dasturchi yozgan kod qanday ishlashi, qaysi
vositalar yordamida mashina tiliga aylantirilishi va qanday texnologiyalar asosida
bajarilishi dastur samaradorligi, xavfsizligi va ko‘p platformalilik xususiyatlariga
bevosita ta’sir qiladi. Ushbu maqolada dasturlarni bajarishning klassik usullari —
kompilyatsiya va interpretatsiya, ularning o‘zaro farqlari, afzallik va kamchiliklari,
shuningdek zamonaviy texnologiyalar – virtual mashinalar, JIT kompilyatsiya, va
xotira boshqaruvi kabi masalalar ko‘rib chiqildi.
Bugungi kunda dasturlarni yaratish jarayonida faqatgina kod yozish emas, balki
uni qanday bajarish, qaysi texnologiyaga asoslanishini puxta o‘rganish dasturchidan
chuqur bilim va amaliy ko‘nikmalarni talab etadi. Zamonaviy bajarilish muhitlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
224
2181-3187
orqali dasturlarni tezkor, barqaror, resurslarga tejamkor va xavfsiz tarzda ishlab chiqish
imkoniyatlari kengayib bormoqda. Ayniqsa, JVM va .NET kabi platformalar dasturiy
ta’minotning turli tizimlarda mos va muammosiz ishlashini ta’minlaydi, bu esa
zamonaviy ilovalarda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, dastur bajarilish mexanizmlarini chuqur o‘rganish va
amaliyotda qo‘llay bilish zamonaviy dasturchilar uchun zarur kompetensiyalardan
biridir. Bu nafaqat kod samaradorligini oshiradi, balki butun dastur arxitekturasining
to‘g‘ri qurilishiga asos bo‘ladi. Kelajakda bu boradagi texnologiyalar yanada
takomillashib boradi va bu esa dasturlash sohasining innovatsion rivojlanishiga kuchli
turtki beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Tanenbaum, A. S., & Bos, H. (2015).
Modern Operating Systems
. Pearson.
2.
Aho, A. V., Lam, M. S., Sethi, R., & Ullman, J. D. (2006).
Compilers:
Principles, Techniques, and Tools
. Pearson.
3.
Stallings, W. (2018).
Operating Systems: Internals and Design Principles
.
Pearson.
4.
Bryant, R. E., & O'Hallaron, D. R. (2015).
Computer Systems: A Programmer's
Perspective
. Pearson.
5.
Scott, M. L. (2005).
Programming Language Pragmatics
. Morgan Kaufmann.
6.
Nisan, N., & Schocken, S. (2005).
The Elements of Computing Systems
. MIT
Press.
7.
Tojimamatov, I., & Adxamova, C. (2025). AMALIY TIZIMLARDA
BERILGANLAR BAZASINI BOSHQARISH TIZIMLARI O ‘RNI.
Академические
исследования в современной науке
,
4
(21), 77-82.
8.
Tojimamatov, I., & Fazliddinov, X. (2025). BERILGANLAR BAZASI
ADMINISTRATORI VA UNING XUSUSYATLAR.
Академические исследования
в современной науке
,
4
(21), 90-95.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
225
2181-3187
9.
Tojimamatov, I. (2025). BERILGANLAR BAZASIDA AXBOROT
ALMASHINISH SXEMASI HAMDA TURLARI.
Академические исследования в
современной науке
,
4
(21), 71-76.
10.
Tojimamatov, I., & Zaylobiddinova, M. (2025). AUDIO MA'LUMOTLAR
TAQDIMOT.
TRANSFORMING
EDUCATION
THROUGH
SCIENTIFIC
DISCOVERY
,
1
(1), 38-44.
11.
Tojimamatov, I., & Ismoilov, J. (2025). KRIPTOGRAFIK KALITLARNING
KELAJAGI:
XAVFSIZLIKNI
TA’MINLASHDA
YANGI
YO
‘NALISHLAR.
BRIDGING THE GAP: EDUCATION AND SCIENCE FOR A
SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 56-63.
12.
Tojimamamtov, I. (2025). РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТНИНГ ИЖТИМОИЙ-
ИҚТИСОДИЙ ЖАРАЁНЛАРНИ БОШҚАРИШ ВА РЕЖАЛАШДАГИ
МОҲИЯТИ.
DIGITAL
TRANSFORMATION
AND
ARTIFICIAL
INTELLIGENCE
,
3
(1), 229-233.
13.
Tojmamatov, I., Sharofutdinov, I., & Saydolimova, G. (2025). BILIMLAR
OMBORI. BILIMLAR OMBORINING TUZILISHI.
EDUCATION AND RESEARCH
IN THE ERA OF DIGITAL TRANSFORMATION
,
1
(1), 431-437.
14.
Tojimamatov, I., & Metinboyeva, F. (2025). TESKARI MUNOSABATDA
MUNOSABATLAR USTIDAGI AMALLAR.
BRIDGING THE GAP: EDUCATION
AND SCIENCE FOR A SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 202-214.
15.
Tojimamatov, I., & Abdulhafizov, I. (2025). OBYEKTLAR VA
ATRIBUTLAR.
BRIDGING THE GAP: EDUCATION AND SCIENCE FOR A
SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 107-112.
16.
Tojimamatov, I., & Qirg’izboyev, D. (2025). SQL SO ‘ROVLAR TILI
STRUKTURASI. SQL-STRUKTURALANGAN SOROVLAR TILI.
BRIDGING
THE GAP: EDUCATION AND SCIENCE FOR A SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 64-
71.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
226
2181-3187
17.
Tojimamatov, I., & Sahobiddinov, A. (2025). BERILGANLAR BAZISI
USTIDA
HISOBOTLARNI
SHAKILLANTIRISH.
BRIDGING
THE
GAP:
EDUCATION AND SCIENCE FOR A SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 83-90.
18.
Tojimamatov, I., & Islomova, T. (2025). MA’LUMOTLARNI IKKILIK
SANOQ SISTEMASIDA KODLASH VA DEKODLASH.
BRIDGING THE GAP:
EDUCATION AND SCIENCE FOR A SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 136-143.
19.
Тоджимаматов И. Н. и Иминова Г. И. (2025). SEMANTIK OBEKT MODELI
VA KATTA MA'LUMOTLAR (BIG DATA).
ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI
ВЕКЕ
, (58-3).
20.
Isroil, T. (2025). T-SQL Operatorlari: Ma'lumotlar Bazasi Operatsiyalarini
Tezlashtirishning Asosiy Vositalari.
Modern education and development
,
18
(6), 31-
44.
21.
Nurmamatovich, T. I., & Sidiqjonovna, I. D. (2025). AUDIO MA'LUMOTLAR
TAQDIMOT.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC
SOLUTIONS
,
1
(5), 125-129.
22.
Isroil, T. (2025). BERILGANLAR BAZASIDA KONSEPTUAL MODEL
YARATISH: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY YONDOSHUVLAR.
Modern
education and development
,
18
(6), 51-63.
23.
Tojimamatov, I., & Ahmataliyeva, S. (2025). BERILGANLARNI
MARKAZLASHGAN TARZDA BOSHQARISH TAMOYILLARI.
Академические
исследования в современной науке
,
4
(21), 59-64.
24.
Tojimamatov, I., & Muslimaxon, N. (2025). AUDİO VA VİDEO KODLASH:
RAQAMLİ TEXNALOGİYALAR DAVRİ.
YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI
TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(2), 159-165.
