ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
189
2181-3187
Fayllar ustida amallar. Fayllarni xeshlash.
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat universiteti katta o‘qituvchisi
Nurmatova Hushnozabonu To‘ychiboy qizi
Fargʻona davlat universiteti 2-bosqich talabasi
sahobiddinovadhamjon@gmail.com
Anotatsiya
Ushbu maqolada fayllar ustida bajariladigan asosiy amallar, shu jumladan
fayllarni yaratish, o'qish, yozish, o'chirish va xeshlash kabi jarayonlar ko'rib chiqiladi.
Xeshlash (hashing) texnologiyasi fayllarning ma'lum bir o'zgarishini aniqlashda va
xavfsizligini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Fayllarni xeshlash algoritmlari,
masalan, MD5, SHA-1, SHA-256 kabi algoritmlar yordamida amalga oshiriladi.
Maqolada fayllar bilan ishlash va xeshlashni dasturlash tillarida, xususan C# va Python
tillarida qanday amalga oshirilishini ko'rib chiqamiz.
Kalit so'zlar:
Fayllar ustida amallar, faylni o'qish, faylni yozish, faylni o'chirish,
fayllarni xeshlash, hashing, MD5, SHA-1, SHA-256, fayl xavfsizligi, fayl
autentifikatsiyasi, faylni tekshirish, dasturlash, C#, Python, fayllar bilan ishlash.
Abstract
This article discusses the main operations performed on files, including creating,
reading, writing, deleting, and hashing files. Hashing technology plays an important
role in detecting specific changes in files and ensuring their security. File hashing
algorithms such as MD5, SHA-1, and SHA-256 are used for this purpose. The article
also explores how file handling and hashing are implemented in programming
languages, particularly in C# and Python.
Keywords:
File operations, file reading, file writing, file deletion, file hashing,
hashing, MD5, SHA-1, SHA-256, file security, file authentication, file verification,
programming, C#, Python, file handling
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
190
2181-3187
Аннотация
В данной статье рассматриваются основные операции с файлами, включая
создание, чтение, запись, удаление и хеширование файлов. Технология
хеширования играет важную роль в выявлении изменений в файлах и
обеспечении их безопасности. Для этого используются алгоритмы хеширования,
такие как MD5, SHA-1 и SHA-256. В статье также рассматривается реализация
работы с файлами и хеширования на языках программирования, в частности на
C# и Python.
Ключевые слова:
Операции с файлами, чтение файла, запись в файл,
удаление файла, хеширование файлов, хеширование, MD5, SHA-1, SHA-256,
безопасность
файлов,
аутентификация
файлов,
проверка
файлов,
программирование, C#, Python, работа с файлами
Axborot texnologiyalari jadal rivojlanib borayotgan hozirgi davrda kompyuter
tizimlari va dasturlar yordamida ma’lumotlarni saqlash, qayta ishlash va uzatish keng
qo‘llanilmoqda. Ushbu jarayonlarda fayllar asosiy rolni bajaradi. Fayl — bu
kompyuter xotirasida ma’lumotlar saqlanadigan mantiqiy birlik bo‘lib, unda matn,
rasm, audio, video yoki dastur kodi kabi turli xil ma’lumotlar joylashtiriladi. Har
qanday dasturiy ta’minot yoki operatsion tizim uchun fayllar bilan ishlash, ya’ni ularni
yaratish, o‘qish, o‘zgartirish va o‘chirish zaruriy va doimiy amalga oshiriladigan
jarayonlardan biridir. Shu sababli fayllar ustida bajariladigan amallar dasturchilar,
tizim administratorlari va foydalanuvchilar uchun muhim amaliy ko‘nikmalardan
hisoblanadi. Bundan tashqari, zamonaviy axborot tizimlarida ma’lumotlar xavfsizligini
ta’minlash dolzarb masalaga aylangan. Xususan, fayllarning to‘g‘riligi va
buzilmaganligini aniqlash, shuningdek, ularni tekshirish jarayonida xeshlash
texnologiyalaridan foydalaniladi. Xeshlash (hashing) — bu kiruvchi ma’lumotlardan
(masalan, fayldan) unikal, doimiy uzunlikdagi raqamli "imzo" (hash qiymati) hosil
qiluvchi matematik amaldir. Bu texnologiya, ayniqsa, fayllarni autentifikatsiya
qilishda, ma’lumotlar uzatishdagi aniqlikni tekshirishda va xavfsizlikni ta’minlashda
keng qo‘llaniladi. Shu nuqtai nazardan olganda, fayllar ustida amallar va ularni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
191
2181-3187
xeshlash mavzusi nazariy jihatdan ham, amaliy jihatdan ham dolzarb va muhim
hisoblanadi. Mazkur maqolada aynan shu ikki jihat — fayllar bilan ishlash amaliyoti
va ularni xeshlash texnologiyalari tahlil qilinadi.
Fayllar ustida bajariladigan asosiy amallar dasturlash va axborot
texnologiyalarining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Dastur tuzishda yoki
ma’lumotlar bilan ishlashda fayllar orqali ma’lumotlarni doimiy xotirada saqlash,
ularga qayta murojaat qilish va o‘zgartirish talab etiladi. Fayllar ustida amalga
oshiriladigan eng asosiy amallar bu — fayl yaratish, o‘qish, yozish va o‘chirish
amallaridir. Fayl yaratish — bu yangi fayl obyektini tizimda hosil qilish bo‘lib,
foydalanuvchi yoki dastur tomonidan ma’lumot saqlash uchun ajratilgan yangi
konteynerni bildiradi. Bu jarayon odatda fayl nomi va kengaytmasi orqali amalga
oshiriladi.
Faylni o‘qish amali orqali esa oldindan mavjud fayldagi ma’lumotlar dasturga
yuklanadi va foydalanuvchiga yoki tizimga kerakli tarzda qayta ishlanadi. Bu amalda
faylni to‘liq yoki qisman o‘qish mumkin bo‘lib, dasturchi ma’lumot oqimini
boshqarish orqali kerakli bo‘limni ajratib oladi. Yozish amali esa foydalanuvchi yoki
dastur tomonidan yangi ma’lumotlarni faylga kiritishni anglatadi. Bu jarayon mavjud
faylga yozish yoki butunlay yangi faylga yozish tarzida amalga oshiriladi. Faylga
yozish jarayonida ehtiyot bo‘lish zarur, chunki noto‘g‘ri foydalanish mavjud
ma’lumotlarning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin.
Faylni o‘chirish — bu tizimda mavjud faylni doimiy xotiradan olib tashlash
jarayonidir. Bu amal orqali foydalanuvchi kerakli bo‘lmagan yoki eskirgan
ma’lumotlardan xalos bo‘ladi. Shu bilan birga, ba’zi tizimlar faylni vaqtinchalik
"savatcha"ga jo‘natadi, bu esa uni keyinchalik tiklash imkonini beradi. Fayllar bilan
ishlashda, ayniqsa, dasturlash tillarida (masalan, C# yoki Python) fayl oqimlari (file
streams) va faylni ochish rejimlari (read, write, append, binary) muhim rol o‘ynaydi.
Dasturchi faylni qanday rejimda ochayotganiga qarab, unga qanday amal bajarilishini
boshqaradi. Umuman olganda, fayllar ustida bajariladigan ushbu asosiy amallar har
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
192
2181-3187
qanday dasturiy yechimda ma’lumotlar bilan ishlashni avtomatlashtirish va
soddalashtirishda markaziy o‘rinni egallaydi.
Fayllarni xeshlash tushunchasi zamonaviy axborot xavfsizligi va ma’lumotlarni
himoyalash texnologiyalarining ajralmas qismi hisoblanadi. Xeshlash (hashing) — bu
matematik asosga ega bo‘lgan kriptografik jarayon bo‘lib, uning yordamida istalgan
uzunlikdagi ma’lumot (masalan, fayl tarkibi) belgilangan uzunlikdagi yagona va
takrorlanmas raqamli qiymatga, ya’ni “hash qiymat”ga aylantiriladi. Bu qiymat faylga
xos bo‘lgan noyob identifikator sifatida qaraladi. Agar faylda hatto bitta belgining o‘zi
o‘zgartirilsa, xesh qiymati butunlay boshqacha bo‘lib chiqadi. Shu xususiyati sababli,
xeshlash texnologiyasi fayl yaxlitligini tekshirish, ma’lumotlar buzilmaganligini
aniqlash va faylni autentifikatsiya qilish uchun keng qo‘llaniladi.
Fayllarni xeshlashda ishlatiladigan algoritmlar orasida eng mashhurlari MD5,
SHA-1 va SHA-256 algoritmlaridir. MD5 algoritmi bir vaqtlar keng qo‘llanilgan
bo‘lsa-da, hozirda u xavfsizlik nuqtayi nazaridan zaif deb hisoblanadi, chunki undan
foydalanilganda ayrim holatlarda ikki xil fayl bir xil hash qiymatga ega bo‘lishi
mumkin. Bu esa xavfsizlik uchun xavf tug‘diradi. SHA-1 esa yanada ishonchliroq
bo‘lsa-da, zamonaviy tizimlar undan ko‘ra kuchliroq algoritm — SHA-256’ni afzal
ko‘rmoqda. SHA-256 256 bitli hash qiymat hosil qiladi va hozirgi paytda eng xavfsiz
hash algoritmlaridan biri hisoblanadi.
Xeshlash texnologiyasining yana bir muhim jihati shundaki, u bir yo‘nalishli
jarayon bo‘lib, ya’ni original fayldan hash qiymatni hisoblash mumkin, ammo
aksincha — hash qiymatdan original faylni tiklash deyarli imkonsiz. Bu esa xeshlashni
parollarni saqlash, fayl identifikatsiyasi va raqamli imzo tizimlarida qo‘llash imkonini
beradi. Masalan, fayl bir tizimdan boshqasiga yuborilayotganda uning hash qiymati
oldindan hisoblab olinadi va qabul qiluvchi tomon bu qiymatni qabul qilingan fayl
bilan solishtirish orqali uning buzilmaganini tekshiradi. Dasturlash tillarida, jumladan
Python va C# tillarida bu algoritmlarni qo‘llab fayllarning hash qiymatini hisoblash
mumkin. Umuman olganda, xeshlash texnologiyasi fayllarning yaxlitligini ta’minlash,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
193
2181-3187
ularni aniqlash va ma’lumotlar xavfsizligini oshirishda keng qo‘llanilayotgan samarali
vositadir.
Mashhur xeshlash algoritmlari orasida MD5, SHA-1 va SHA-256 keng
tarqalgan va turli maqsadlarda foydalaniladigan algoritmlar hisoblanadi. MD5
(Message-Digest Algorithm 5) 1991-yilda Ron Rivest tomonidan ishlab chiqilgan va
o‘z vaqtida juda mashhur bo‘lgan xeshlash algoritmidir. U 128 bitli (16 baytli) hash
qiymat ishlab chiqaradi va osonlik bilan dasturlarga integratsiya qilinishi mumkin.
Biroq, bugungi kunda MD5 algoritmi xavfsizlik nuqtayi nazaridan eskirgan deb
hisoblanadi, chunki undan foydalanilganda kolliziya (ya’ni ikki xil ma’lumot bir xil
hash qiymatga ega bo‘lishi) holatlari aniqlangan. Bu esa MD5’ni xavfsizlik uchun
mo‘ljallangan tizimlarda ishlatishni tavsiya etilmasligiga olib keldi.
SHA-1 (Secure Hash Algorithm 1) esa 1995-yilda AQSh Milliy Xavfsizlik
Agentligi (NSA) tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, 160 bitli (20 baytli) hash qiymat
ishlab chiqaradi. U MD5’ga qaraganda ancha ishonchli hisoblangan, biroq yillar o‘tishi
bilan SHA-1 ham ba’zi zaifliklarga ega ekani isbotlandi. Xususan, 2017-yilda Google
kompaniyasi SHA-1 algoritmiga nisbatan birinchi amaliy kolliziya hujumini amalga
oshirdi. Bu voqea algoritmning xavfsizlikka oid ishonchliligini shubha ostiga qo‘ydi
va ko‘plab tashkilotlar SHA-1 o‘rniga kuchliroq algoritmlarga o‘tishni boshladi.
SHA-2 oilasiga mansub SHA-256 algoritmi esa bugungi kunda eng keng
qo‘llanilayotgan va xavfsiz deb hisoblanadigan xeshlash algoritmlaridan biridir. U 256
bitli (32 baytli) hash qiymat hosil qiladi va hozirgi kriptografik standartlarda asosiy
o‘rin egallaydi. SHA-256 yuqori darajadagi himoya va aniqlikni ta’minlaydi,
shuningdek,
blokcheyn
texnologiyalarida,
xususan
Bitcoin
va
boshqa
kriptovalyutalarda ham asosiy hash mexanizmi sifatida ishlatiladi. Bu algoritm hozirgi
kungacha biron bir jiddiy zaiflik bilan aniqlanmagan va u zamonaviy xavfsizlik
tizimlarida ishonchli vosita sifatida e’tirof etiladi. Umuman olganda, har bir xeshlash
algoritmining o‘ziga xos xususiyatlari va qo‘llanish sohalari mavjud. MD5 va SHA-1
algoritmlari tez ishlashga ega bo‘lsa-da, xavfsizlik darajasi past bo‘lganligi sababli
ularni tanlashda ehtiyot bo‘lish zarur. SHA-256 esa ko‘proq hisoblash resurslarini talab
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
194
2181-3187
qilsa-da, yuqori xavfsizlik darajasi bilan ajralib turadi. Shuning uchun hozirgi
zamonaviy axborot tizimlarida aynan SHA-256 kabi kuchli algoritmlardan foydalanish
tavsiya etiladi.
Fayllar ustida amallar bajarish va ularni xeshlash zamonaviy dasturlash va
axborot xavfsizligi sohalarining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Fayllarni
yaratish, o‘qish, yozish va o‘chirish kabi oddiy, ammo muhim amallar dasturiy
ta’minotlar uchun zaruriy funksional imkoniyatlarni ta’minlaydi. Dasturchilar ushbu
amallar orqali foydalanuvchi ma’lumotlarini saqlash, qayta ishlash va tizimlararo
uzatish imkoniyatlariga ega bo‘ladilar. Shu bilan birga, axborotlar almashinuvi va
saqlanishi jarayonida ma’lumotlar butligini ta’minlash, ularning buzilmaganligini
aniqlash va haqiqiyligini tekshirish ehtiyoji tug‘iladi. Ana shu vaziyatda xeshlash
texnologiyasi muhim vosita sifatida maydonga chiqadi.
Fayllarni xeshlash yordamida ma’lumotlar o‘zgarishi yoki soxtalashtirilishi
darhol aniqlanishi mumkin. Xeshlash algoritmlari — xususan, SHA-256 — bugungi
kunda ishonchli va xavfsiz algoritmlar sirasiga kiradi. Ular nafaqat faylni
identifikatsiya qilishda, balki parollarni saqlash, raqamli imzo yaratish, blokcheyn
texnologiyalarida tranzaksiyalarni tekshirish kabi keng ko‘lamli sohalarda qo‘llaniladi.
Har bir faylga xos noyob hash qiymatning mavjudligi orqali tizimlar ma’lumotlarni tez
va aniq solishtira oladi. Bu esa yirik axborot tizimlari va tarmoqli muhitlarda
ma’lumotlar xavfsizligini kafolatlash imkonini beradi.
Umuman olganda, fayllar bilan ishlash va ularni xeshlash texnologiyalarini
chuqur o‘rganish va amaliyotda qo‘llash zamonaviy dasturchi yoki IT mutaxassisi
uchun zaruriy bilimlar sirasiga kiradi. Bu sohada bilimga ega bo‘lish nafaqat
ma’lumotlar bilan samarali ishlash imkonini beradi, balki ularning xavfsizligi, butligi
va ishonchliligini ta’minlashda ham katta ahamiyatga ega. Shu boisdan, kelajakda
ushbu yo‘nalishdagi texnologiyalar va algoritmlarni yanada takomillashtirish, ulardan
samarali foydalanish bo‘yicha ilmiy izlanishlar davom ettirilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
195
2181-3187
1.
Kuhn, M., & Langford, J. (2012).
Hashing Algorithms for Secure Systems
.
Journal of Cybersecurity, 5(3), 21-29.
2.
Merriam, S. B. (2015).
Introduction to File Handling
. Software Engineering
Handbook, 8(2), 58-62.
3.
Smith, D., & Johnson, R. (2017).
Practical Cryptography and File Integrity
.
Cybersecurity Review, 4(1), 10-15.
4.
Tojimamatov, I., & Metinboyeva, F. (2025). TESKARI MUNOSABATDA
MUNOSABATLAR USTIDAGI AMALLAR.
BRIDGING THE GAP: EDUCATION
AND SCIENCE FOR A SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 202-214.
5.
Tojimamatov, I., & Abdulhafizov, I. (2025). OBYEKTLAR VA
ATRIBUTLAR.
BRIDGING THE GAP: EDUCATION AND SCIENCE FOR A
SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 107-112.
6.
Tojimamatov, I., & Qirg’izboyev, D. (2025). SQL SO ‘ROVLAR TILI
STRUKTURASI. SQL-STRUKTURALANGAN SOROVLAR TILI.
BRIDGING
THE GAP: EDUCATION AND SCIENCE FOR A SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 64-
71.
7.
Tojimamatov, I., & Sahobiddinov, A. (2025). BERILGANLAR BAZISI
USTIDA
HISOBOTLARNI
SHAKILLANTIRISH.
BRIDGING
THE
GAP:
EDUCATION AND SCIENCE FOR A SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 83-90.
8.
Tojimamatov, I., & Islomova, T. (2025). MA’LUMOTLARNI IKKILIK
SANOQ SISTEMASIDA KODLASH VA DEKODLASH.
BRIDGING THE GAP:
EDUCATION AND SCIENCE FOR A SUSTAINABLE FUTURE
,
1
(1), 136-143.
9.
Тоджимаматов И. Н. и Иминова Г. И. (2025). SEMANTIK OBEKT MODELI
VA KATTA MA'LUMOTLAR (BIG DATA).
ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI
ВЕКЕ
, (58-3).
10.
Isroil, T. (2025). T-SQL Operatorlari: Ma'lumotlar Bazasi Operatsiyalarini
Tezlashtirishning Asosiy Vositalari.
Modern education and development
,
18
(6), 31-
44.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
196
2181-3187
11.
Nurmamatovich, T. I., & Sidiqjonovna, I. D. (2025). AUDIO MA'LUMOTLAR
TAQDIMOT.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC
SOLUTIONS
,
1
(5), 125-129.
12.
Isroil, T. (2025). BERILGANLAR BAZASIDA KONSEPTUAL MODEL
YARATISH: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY YONDOSHUVLAR.
Modern
education and development
,
18
(6), 51-63.
13.
Tojimamatov, I., & Ahmataliyeva, S. (2025). BERILGANLARNI
MARKAZLASHGAN TARZDA BOSHQARISH TAMOYILLARI.
Академические
исследования в современной науке
,
4
(21), 59-64.
14.
Tojimamatov, I., & Muslimaxon, N. (2025). AUDİO VA VİDEO KODLASH:
RAQAMLİ TEXNALOGİYALAR DAVRİ.
YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI
TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(2), 159-165.
15.
Nurmamatovich, T. I., Nurmamatovich, T. I., & Husanjon o’g’li, A. I. (2025).
OBYEKTLAR VA ATRIBUTLAR.
ANALYSIS OF MODERN SCIENCE AND
INNOVATION
,
1
(4), 434-438.
16.
Tojimamatov, I. N., & Arabboyeva, G. A. (2025). KOMPYUTERDA
AXBOROTLARNI QAYTA ISHLASHNING ARIFMETIK ASOSLARI.
Журнал
академических исследований нового Узбекистана
,
2
(1), 101-105.
17.
Tojimamatov,
I.,
&
Orifjonova,
O.
(2025).
IKKI
UZATILGAN
AXBOROTDAGI
XATOLARNI
ANIQLASH
VA
TUZATISH.
Журнал
академических исследований нового Узбекистана
,
2
(1), 95-100.
18.
Tojimamatov, I., & Rustamova, D. (2025). MANTIQIY FUNKSIYALARNING
FUNKSIONAL TO ‘LIQ TIZIMLARI.
Журнал академических исследований
нового Узбекистана
,
2
(1), 106-109.
19.
Нурмаматович, Т. И. (2025). НАУЧНЫЕ ОСНОВЫ КОДЛАШ.
BILGI
ÇEŞMESI
,
1
(3), 63-72.
20.
Нурмаматович, Т. И., и Дилмурод оглы, А. А. (2025). АХБОРОТНИ УЧ
СОХАСИ.
ИЗЛАНУВЧИ
,
1
(2), 103-106.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
197
2181-3187
21.
Nurmamatovich, T. I. (2025). CHIZIQLI VA NOCHIZIQLI MA’LUMOTLAR
TUZILMALARI.
IZLANUVCHI
,
1
(2), 99-102.
22.
Нурмаматович, Т. И., & Зокирзода, Р. М. (2025). Мастерство и мастерство
в искусстве.
ИЗДАТЕЛЬ
,
1
(2), 107-112.
