ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
337
2181-3187
O‘ZBEK TILIDA KO‘PLIK SHAKLINING SEMANTIK
XUSUSIYATLARI
Usmonova Odina Siddikovna
Andijon davlat chet tillari instituti
Umumiy va qiyosiy tilshunoslik kafedrasi
o‘qituvchisi filologiya fanlari bo‘yicha
falsafa doktori (PhD) ilmiy maslahatchi
Akbarova Faridaxon Botirali qizi
ADCTI talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek tilida ko‘plik qo‘shimchasining
grammatik shakli va uning semantik xususiyatlari misollar yordamida tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
grammatik shakl, kontekst, semantik xususiyat, uslubiy ma’no, son
kategoriyasi.
Аннотация:
В данной статье анализируются грамматическая форма
суффикса множественного числа в узбекском языке и его семантические
особенности с примерами.
Ключевые слова:
Грамматическая форма, контекст, семантическая
особенность, стилистическое значение, категория числа.
Annotation:
This article analyzes the grammatical form of the plural suffix in the
Uzbek language and its semantic features with the help of examples.
Key words:
grammatical form, context, semantic feature, stylistic meaning,
category of number.
Ko‘plik shakli har qanday tabiiy tilda mavjud bo‘lgan asosiy grammatik
kategoriyalardan biri bo‘lib, u o‘zbek tilida ham grammatik birlik sifatida muhim o‘rin
egallaydi. Biroq ko‘plik shakli ba’zida grammatik ko‘plikni emas, boshqa ma’no
tuslarini bildirishi bilan o‘rinlidir. O‘zbek tilida ko‘plik asosan -lar qo‘shimchasi orqali
ifodalanadi va u grammatik jihatdan predmet yoki hodisaning sonini bildiradi. Ammo
ko‘plik shaklining vazifasi faqatgina sonni ifodalash bilangina cheklanib qolmaydi. U
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
338
2181-3187
turli kontekstlarda hurmat, noaniqlik, turlilik, umumlashtirish, emotsional yoki uslubiy
ma’nolarni ham anglatadi, shuning uchun ham ko‘plik shakllarini tahlil qilish nafaqat
grammatik jihatdan, balki semantik, pragmatik va stilistik nuqtayi nazardan ham
muhimdir.
O‘zbek tilida ko‘plik ma’nosinining ifodalanishiga doir tadqiqotlarda ot kategoriya
talqini keng o‘rin egallaydi.
1
Xususan, ko‘plikning -lar morfologik ko‘rsatkichi orqali
ifodalanishiga bag‘ishlangan ilmiy-tadqiqot ishlari asosiy qismni tashkil etadi. O‘zbek
tilshunosligida ham son kategoriyasi tahliliga doir tadqiqotlarning aksariyati ko‘plikni
ifodalash turlariga bag‘ishlangan. “O‘zbek tiliga nisbatan “faqat birlikda ishlatiluvchi
otlar”, “faqat ko‘plikda ishlatiluvchi otlar” haqida emas, balki -lar affiksini oluvchi va
-lar olmaydigan otlar haqida, bularning o‘z ichki ma’no guruhlanishi haqida gapirish
ma’qul.
2
-lar affiksining tarixiy kelib chiqishi va shakllanishi haqida turli qarashlar ham
mavjud:
“-lar affiksining boshqa barcha funksiyalarini son kategoriyasi doirasida izohlash
ham o‘rinli emas. Son kategoriyasida beriladigan talqinlar orasidan -lar affiksining
egalik va tuslovchi tarkibida qatnashuvini chiqarib tashlash lozim: bular son
kategoriyasining shakli emas, balki -lar ko‘rsatkichining boshqa grammatik
kategoriyalarning formalari tarkibida qatnashuvidir.
3
Holbuki, o‘zbek tilida son turkumida grammatik (formal) son mavjud emas. Barcha
sifatning grammatik songa daxli yoq. Ulardan ba’zisi (yolg‘iz, talay) lug‘aviy sonni
anglatadi. A.G‘ulomovning “O‘zbek tilida ko’plik kategoriyasi” asarida -lar shakli
ifodalaydigan ma’nolar mufassal tahlil qilinadi: «Ko‘plik formasiga kirgan ot bilan
ifodalanadigan ma’nolar turlichadir. Bu turlilik, asosan, ko‘plikni qabul qiluvchi
so‘zning leksik ma’nosiga qarab boladi, ba’zi o‘rinlarda uni kontekstgina aniqlaydi».
Muallif -lar shakli ifodalaydigan ma’nolar quyidagi o‘n uch turdan iborat deb ko‘rsatadi:
1) predmet sonining ortiqligi: musofirlar, daraxtlar, yigitlar, mehmonlar.
1
G‘ulomov A. O‘zbek tilida ko‘plik kategoriyasi. –T: Fan, 1994. -56 b.
2
O‘zbek tili gramatikasi I (Morfologiya). – T.: Fan, 1975. -126 b.
3
“O‘zbek tili grammatikasi”, 1975: 126-127 b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
339
2181-3187
2) tur ma’nosi: suvlar, unlar, yog‘lar.
3) to‘dalarning ko‘pligi: xalqlar, ellar.
4) hurmat: dadamlar, oyimlar, opamlar, tog‘amlar.
5) mazax: O‘zlari kelibdilar-da?
6) ma’noni kuchaytirish: yuraklarim, uyqularim, tuyg‘ulari, sevinchlaring.
7) belgi ma’nosini aniqlashtirish: Tabiat go‘zalliklarini tomosha qildim.
Tartibsizliklar kundan kunga ortib bormoqda.
8) umumlashtirish: Tiyonshon, Kazbek, Hindiqushlar buyuk tog‘dir. Botir, Aziz,
Otabeklar bir bo‘lib dushmanga qarshi kurashdilar.
9) ish-harakatning uzoq davom etishi, yo takrori, «marta»: Qadam tashlashlar unga
tanish edi. Bunday yelib-yugurishlar samarasiz ekanligini mana endi tushundi.
10) «yaqinlari» ma’nosi: bu choq -lar atoqli otlarga qo‘shilgan bo‘ladi: Ahmadlar,
Malohatxonlar, Quvalar, Samarqandlar.
11) taxmin: o‘n-o‘n ikki yoshlardagi, yettilarda.
12) chegaralash: non (umuman) — nonlar (qism, shundan bir necha tur).
13) ko‘plikni ta’kidlash (ikki koplik): bizlar, sizlar, ular, ko‘p odamlar.
Bu ma’nolar o‘z ichida bir necha ko‘rinishga ega. Bu ma’nolarning barchasini ham
son kategoriyasi doirasiga kiritib bo‘lmaydi. Jumladan, to‘rtinchi, beshinchi, oltinchi,
to‘qqizinchi va o‘n birinchi tur ma’no «ko‘plik shakli»ning semantik mazmuni tarkibiga
kirmaydi.
4
A.G‘ulomov oliy o‘quv yurtlarining o‘zbek tili va adabiyoti fakulteti uchun
yozgan darsligida ham son kategoriyasini sof grammatik (formal, sintaktik) hodisa
sifatida talqin qiladi.
5
Bunda -lar, -(i)sh faqat ko‘plik, ularni olmagan shakl faqat birlik
bildiradi deb hisoblab, ular sintaktik vazifa bajaradi, ya’ni ega-kesimni bog‘laydi deb
ko‘rsatadi. Mazkur shakllarni sof grammatik ko‘rsatkich sifatida qarab, ularning logik
miqdor (birlik-koplik) bilan munosabatini quyidagicha izohlaydi: Bolalar yugurdilar
deganda ega ham, kesim ham ko‘plik ma’nosini anglatadi va ko‘plikning morfologik
4
G‘ulomov A. “O‘zbek tilida ko‘plik kategoriyasi”. –T: O‘zdavnashr. 1994, 25-b.
5
G‘ulomov A., Asqarova M. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis.” Toshkent: O‘qituvchi, 1965.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
340
2181-3187
ko‘rsatkichiga ega boladi. Bunday holda logik va grammatik hodisa bir-biriga mos
keladi. Xalq ishladi misolida ega ham, kesim ham birlik formasida, lekin ega ko‘plik,
jamlik ma’nosida, kesim yakka holda ma’no anglatmaydi. Shunga ko‘ra grammatik
moslik bor-u, lekin logik moslik yoq. Xaloyiq to‘planishdi gapida ega ko‘plik jamlik
ma’nosida, lekin birlik formasida. Demak, ega va kesimning mosligini grammatik
ma’noda tushunamiz.
Ko‘plik shakli o‘zbek tilida nafaqat sonni bildiruvchi grammatik birlik,
balki bir qancha ma’nolar ifodalovchi stilistik vositadir. U kontekstga qarab hurmat,
umumlashtirish, noaniqlik, obrazlilik, turlilik kabi ko‘plab semantik funksiyalarni
bajaradi. Ayniqsa, badiiy va publitsistik matnlarda ko‘plik shaklining bunday ko‘p
ma’noli qo‘llanilishi tilning emotsional va estetik imkoniyatlarini oshiradi. Shu bois,
ko‘plik shakllarini faqat grammatik mezon asosida emas, balki ularning ma’no
xususiyatlarini ham hisobga olgan holda o‘rganish tilshunoslikda muhim ahamiyat kasb
etadi. Bu holat tarjimada, til madaniyati darslarida hamda adabiy tahlil jarayonlarida
alohida e’tibor talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayeva O.O., Turgʻunpoʻlatov D.R. “Otlarda koʻplik shaklining
oʻrganilish tarixiga oid nazariy qarashlarning umumiyligi”, 2022.
2.
3.
Duesinov Nurmuhammad. “O‘zbek tilshunosligida ko‘plik kategoriyasi” bitiruv
malakaviy ishi, BuxDU, 2021.
4.
5.
Muhammadov A. R. , “Oʻzbek tilida grammatik koʻplik ifodalanishi (ot soʻz
https://doi.org/10.5281/zenodo.7856933
6.
O’zbek tili gramatikasi I (Morfologiya). – T.: Fan 1975. -126 b.
7.
G‘ulomov A., Asqarova M. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis.”
Toshkent: “O‘qituvchi”, 1965.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
341
2181-3187
8.
G‘ulomov A. “O‘zbek tilida ko‘plik kategoriyasi”. –T: O‘zdavnashr. 1994-
25-bet
