ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
254
2181-3187
ABDULLA QAHHOR HIKOYALARIDAGI EPIGRAFLAR ORQALI
ASAR G‘OYALARINING OCHILISHI
Usmonova Odina Siddikovna
Andijon Davlat chet tillari instituti o‘qituvchisi
filologiya fanlari bo‘yicha
falsafa doktori (PhD) ilmiy maslahatchi
Xamidullayeva Ruxshona Qilichbek qizi
Andijon Davlat chet tillari instituti
Filologiya (rus tili) yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek hikoyanavisi Abdulla Qahhorning
hikoyalarida foydalanilgan epigraflar haqida so‘z yuritiladi. Adibning hikoyalaridan
ko‘zlangan asosiy g‘oyalarni qisqa tarzda ifoda etgan epigraflarning mohirona
qo‘llanilganligi bayon qilinadi.
Kalit so‘zlar: epigraf, Abdulla Qahhor, hikoya, maqol, she'r, xalq og‘zaki ijodi,
g'oya, mazmun.
Aннотация. В данной статье речь пойдет об эпиграфах,
использованных в рассказах узбекского новеллиста Абдуллы Каххара. Будет
отмечено мастерское применение эпиграфов, кратко выражающих основные
идеи, заложенные в рассказах писателя.
Ключевые слова: эпиграф, Абдулла Каххар, рассказ, пословица,
стихотворение, устное народное творчество, идея, содержание.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
255
2181-3187
Аnnotation
.
This paper will discuss the epigraphs used in the short stories of the
Uzbek short story writer Abdulla Kahhar. It will highlight the skillful use of epigraphs
that concisely express the main ideas intended in the writer's stories.
Keywords: epigraph, Abdulla Kahhar, short story, proverb, poem, oral folklore,
idea, meaning
Adabiyotimizning yirik vakili, o‘zbek professional prozasining oyoqqa
turishida tinimsiz mehnat qilgan yozuvchi Abdulla Qahhor ijodi necha o‘n yillardan
buyon xalqimizning ongu shuurini band etib kelmoqda. Adibning badiiy mukammal
hikoyalari, qaytarilmas xarakterlar talqini joy olgan qissa, roman va pyesalari, aforizm
darajasidagi tesha tegmagan fikrlari hali uzoq yillar ko‘p avlodlar uchun mulohaza
obyekti bo‘lib qolishi shubhasizdir
1
. Abdulla Qahhorni bejizga “O‘zbek Chexovi” deb
atamaymiz, chunki o‘zbek hikoyanavisligini Abdulla Qahhor ijodisiz tasavvur qilish
mumkin emas. Qisqa hikoyalar bilan xalq hayotini, undagi kamchiliklarni tasvirlagan
adib badiiy so‘z ustasi sifatida o‘z hikoyalaridagi asosiy g‘oyani ochib beruvchi
epigraflarni ustomonlik bilan qo‘llagan.
Epigraf - asarning boshlanishida sarlavhadan keyinoq yoki uning bo‘lim
(bob, fasl) lari boshida keltiriluvchi qisqa, odatda, e’tiborli manbalardan olingan
ko‘chirma (xalq og'zaki ijodi, mashhur insonlarning purhikmat so‘zlari), sitataning bir
ko‘rinishi
2
.
Ko‘p hollarda epigraf o‘zining aforistik mazmuni bilan asar mohiyatini ochib
beradi. Masalan, Abdulla Qahhorning mashhur hikoyalaridan biri bo‘lgan "O‘g‘ri"
hikoyasiga epigraf sifatida “Otning o‘limi - itning bayrami” maqoli epigraf qilib
olingan. Ushbu hikoyada oddiy dehqonning o‘g‘irlangan ho‘kizini topish uchun o‘z
davrining amaldorlariga (ellikboshi, amin, azayimxon) anchagina pul sarf qilgani va
1
Rahmon Qo‘chqor. Men bilan munozara qilsangiz... –T.: “Maʼnaviyat”, 1998, 4-bet.
2
D. Quronov, S. Mamajonov, M. Sheraliyeva. Adabiyotshunoslik lug'ati. "Akademnashr", 2013, 366-bet.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
256
2181-3187
ko‘p vaqti ketgani, boshqacha qilib aytganda, talon-taroj qilingani bayon qilinadi.
Ya’ni ayrim pulga uchgan insonlar boshiga musibat kelganlarning fursatini poylab,
ulardan foydalanib qolishi aks ettirilgan. Shu sababli ham ushbu g‘oyani aniq ochib
berish uchun xalq og‘zaki ijodidan “Otning o‘limi - itning bayrami” maqoli ishlatilgan.
“Dahshat” hikoyasida Unsin obrazida o‘zbek ayolining erk uchun kurashi aks
ettirilgan. Ushbu hikoya uchun Abdulla Qahhor To‘raxon oyi, ya’ni rus-tuzem
davridagi chirkinliklarni ko‘rgan ayolning so‘zlarini epigraf qilib tanlaydi: “Xotin-
qizlarning burungi zamonda ko‘rgan kunini bilmaysizlar, qizlarim, aytgan bilan
ishonmaysizlar!. ..”. Hikoya nomidan va uning epigrafidan bilsa bo‘ladiki, o‘tgan
davrlarda ayollarga nisbatan qilingan adolatsizliklar va noo‘rin ishlar avj pallasiga
chiqqan.
“Mahalla” nomli hikoyada keksa odamning ayoli o‘lib qolgani, uning janozasiga
kelgan odamlar, ya’ni tirikligida kampirning suhbatini olgan, o‘sha ayol bilan yaqin
bo‘lib qolgan odamlar mahallaga sig‘may ketgani haqida so‘z boradi (“... Kampir onam
dunyoga kelib odam ekkan ekanlar. Dunyoga kelgan odam avvalboshi odam ekishi
kerak ekan. Men ibrat oldim...“). Abdulla Qahhor ushbu hikoya uchun Erkin
Vohidovning ushbu she’riy parchasini epigraf qilib olgan:
Inson bilan tirikdir inson,
Muhabbatdir hayotning boshi.
Odamzodga baxsh etadi jon,
Odamlarning mehr quyoshi.
“Tomoshabog” hikoyasida epirgaf sifatida ushbu baytdan foydalanilgan:
Ey bus-butun ayolati vayron o‘lon vatan,
Har go‘shasi zamonada zindon o‘lon vatan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
257
2181-3187
Ushbu hikoyada “rusiya to‘raxonlarining istirohatgohlariga” do‘stini olib kirgan
bog‘ qorovulining jazolanishi ko‘rsatilgan. Shu orqali o‘z vatanining bir parcha yeriga
sig‘magan oddiy odamning obrazi gavdalanadi.
Abdulla Qahhorning har bir hikoyasida o‘zbek xalqini qiynab kelgan masalalar,
dolzarb bo‘lgan mavzular yuzaga chiqadi. Bunday nuqsonlarni bir-ikki sahifali
hikoyaga ixchamlab yozish esa hammaning ham qo‘lidan kelmaydi. Abdulla Qahhor
bu ishni uddaladi. O‘z xalqining o‘tgan asrdagi muammo va qiyinchiliklarini qisqa
hikoyalari bilan gavdalantirdi.
Epigraf sifatida qo‘llanilgan maqollar, she’rlar, tarixiy shaxslarning so‘zlari
hikoyalarning mazmun mohiyatini ochib berishda asosiy rol o‘ynagan. Epigraf
qo‘llashda, uni asarga mos qilib tanlashda Abdulla Qahhor o‘z hikoyalarini namuna
sifatida meros qoldirgan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Abdulla Qahhor. Muhabbat. “Yangi asr avlodi”, 2019.
2. Dilnavoz Yusupova. Adabiyot: universal qo‘llanma. "Akademnashr", 2020.
3. D.Quronov, S.Mamajonov, M. Sheraliyeva. Adabiyotshunoslik lug'ati".
"Akademnashr", 2013.
4. Normatov U., "Abdulla Qahhorni anglash mashaqqati". Toshkent. „Universitet“,
1999.5. Rahmon Qo‘chqor. Men bilan munozara qilsangiz... –T.: “Maʼnaviyat”, 1998,
