ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
136
2181-3187
O‘ZBEK TILIDA IBORALAR VA ULARNING QO‘LLANISHI
Usmonova Odina Siddikovna
Andijon davlat chet tillari instituti
Umumiy va qiyosiy tilshunoslik kafedrasi
o‘qituvchisi filologiya fanlari bo‘yicha
falsafa doktori (PhD) ilmiy maslahatchi
Botirova Ruxshonaxon Akmaljon qizi
ADCHTI talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi ibora tushunchasi, ularning
semantik va sintaktik xususiyatlari hamda nutqdagi ahamiyati ilmiy manbalar asosida
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
iboralar, pragmatik xususiyat, stilistik imkoniyat, madaniy kod,
lingvistik yondashuv.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются понятие фразеологизмов в
узбекском языке, их семантические и синтаксические особенности, а также их
значение в речи на основе научных источников.
Ключевые слова:
фразеологизмы,
прагматические
особенности,
стилистические возможности, культурный код, лингвистический подход.
Abstract:
This article analyzes the concept of phraseological units in the Uzbek
language, their semantic and syntactic features, as well as their role in speech based on
scientific sources.
Keywords:
phrases, pragmatic features, stylistic potential, cultural code,
linguistic approach.
Til inson tafakkuri va madaniyatini ifoda etuvchi eng muhim vositadir. Tilning
frazeologik qatlami – iboralar nutqning ifodaviyligini oshiruvchi, ma’noni yanada boy
va aniq ifodalovchi barqaror so‘z birikmalaridir. Ibora – ikki va undan ortiq so‘zning
barqaror munosabatidan tashkil topgan, ma’nosi, odatda, bir so‘zga, ba’zan so‘z
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
137
2181-3187
birikmasi, gapga teng keladigan, nutqqa tayyor holda olib kiriluvchi, ko‘chma
ma’noli barqaror (turg‘un) birikma. Iboralar adabiy tilning badiiy va so‘zlashuv
uslubida keng va ko‘proq qo‘llanadi, nutqni ta’sirchan, obrazli ifodalashga xizmat
qiladi. Iboralar tilshunoslikda frazema, frazeologizm, frazeologik birikma deb ham
yuritiladi. Iboralarni o‘rganuvchi bo‘lim esa frazelogiya deb ataladi. Frazeologiya
tilning mustaqil birligi sifatida XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab maxsus
o‘rganilib kelinmoqda
1
.
Iboralar nafaqat tilning leksik boyligini oshiradi, balki uning pragmatik va stilistik
imkoniyatlarini ham kengaytiradi. Tilshunos olim Sh.Rahmatullayev iboralarni tilning
ifodaviy imkoniyatlarini kengaytiruvchi lingvistik birliklar deb ta’riflaydi.
2
Shu bilan
birga, frazeologiya sohasida tadqiqotlar olib borayotgan M.Sodiqova iboralar nutqning
barqaror metaforik birliklari sifatida nutq madaniyatining ajralmas qismi ekanligini
ta’kidlaydi.
3
Iboralarni chuqur o‘rganish tilshunoslikda muhim ilmiy masala bo‘lib,
tilning semantik, sintaktik va pragmatik xususiyatlarini tushunishga yordam beradi.
Shuningdek, bu sohada olib boriladigan tadqiqotlar nutq madaniyatini yanada
rivojlantirishga xizmat qiladi.
O‘zbek tili iboralarga nihoyatda boy til hisoblanadi. Iboralar xalqning
asrlar davomida shakllangan tafakkuri, axloqiy qadriyatlari, madaniy olami va hayotiy
tajribasini o‘zida mujassam etgan frazeologik birliklardir. Ular ko‘pincha ikki yoki
undan ortiq so‘zlardan tashkil topadi, lekin bu so‘zlar birgalikda mutlaqo yangi, obrazli
ma’no hosil qiladi. Aynan shu jihati bilan ular oddiy so‘z birikmalaridan ajralib turadi.
Zamonaviy o‘zbek adabiyotida, publitsistikada va ommaviy nutqda iboralarning
qo‘llanishi fikrning estetik, emotsional va obrazli ifodasini ta’minlaydi. Masalan,
“ko‘ngli tog‘dek” iborasi saxiy, ochiqko‘ngil odamga nisbatan ishlatiladi:
«Shu mahallada eng saxiy odam Shuhrat aka — ko‘ngli tog‘dek.»
Yoki “ko‘ngli cho‘kdi” iborasi insonning xafa yoki tushkun holatini ifodalaydi:
«Imtihondan yiqilgani haqida eshitib, ko‘nglim cho‘kib ketdi.»
1
Rahimova M., Muhammadqodirova F.
“O‘zbek tilida milliy xarakter bilan bog‘liq iboralarning lingvokulturologik tadqiqi.”
-2022.
2
Sh. Rahmatullayev “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” Toshkent: O‘qituvchi, 2006
, 12-b.
3
M.Sodiqova “Ruscha –
o‘zbekcha frazeologik lug‘at” Toshkent: O‘qituvchi, 1972
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
138
2181-3187
Ba’zi iboralar kinoya yoki baho ifodalaydi:
“Ko‘zining uchi bilan qaradi” — e’tiborsizlik, bepisandlik:
«Salom bergan edim, u ko‘zining uchi bilan qarab qo‘ydi, xolos.»
“Tili zahar” — og‘ir so‘zli, tanqidchan:
«Uning tili zahar — ko‘nglingni bir og‘iz gap bilan buzadi.»
“Gapining tagida tagi bor” — yashirin ma’no, shubhali fikr:
«U buncha iltifotli gapirmasdi — gapining tagida tagi bordek tuyuldi.»
“Yuragi tovoniga tushib ketmoq” — kuchli qo‘rquv holati:
«O‘sha balanddan yiqilib tushganida yuragim tovonimga tushib ketdi.»
Shuningdek, ba’zi iboralar insonning ichki dunyosini nozik tarzda ifodalaydi:
“Dili zanglagan” — sovuqfe’l, bag‘rikenglikdan yiroq:
«U kishining dili zanglagan, hech kimni bag‘riga ololmaydi.»
“Qon bosimi ko‘tarildi” — (ko‘chma ma’noda) jahl chiqdi:
«Shunaqa gaplarni eshitib qon bosimim ko‘tariladi!»
“Quloq solmoq” — diqqat bilan eshitmoq:
«U ustozning har bir gapiga diqqat bilan quloq solar edi.»
Iboralar orqali xalqning hayotiy qarashlari, muomala madaniyati, etik qadriyatlari
ham namoyon bo‘ladi. Masalan:
“Ko‘ngli yorug‘ odamning yuzi ham nurli” — bag‘rikenglik, to‘g‘rilik fazilati
haqida.
“Qalbi qumday toza” — halollik, samimiyat belgisi.
“Bo‘yniga olish” — aybni tan olish:
«Xatoni darrov bo‘yniga oldi — jasur yigit ekan.»
“Yelkasiga yuk tushmoq” — mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish:
«Kompaniyaning inqirozga uchramasligi butunlay uning yelkasidagi yuk edi.»
Bunday iboralar, ayniqsa, adabiy matnlarda obrazli tafakkurni ifodalash vositasi
sifatida ishlatiladi. Adiblar, xususan Abdulla Qodiriy, Oybek, Said Ahmad, Tog‘ay
Murod, Shukur Xolmirzayev asarlarida iboralardan keng va samarali foydalanilgan.
Ularning qahramonlari orasidagi munosabatlar, ichki kechinmalar, muhit va ijtimoiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
139
2181-3187
holatlar iboralar orqali yorqin ifodalanadi. Masalan, Oybekning “Navoiy” romanida
“ko‘ngli xira tortdi”, “kuzdek sovuq qaradi” kabi iboralar qahramonning ruhiy
kechinmasini tasvirlashda xizmat qiladi. Bu iboralar nafaqat estetik-funksional, balki
ma’naviy-tarbiyaviy ahamiyatga ham ega. Iboralarning bunday keng funksional
imkoniyatlari ularni tilshunoslik, tarjimashunoslik, madaniyatshunoslik sohalarida
jiddiy o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Tilshunos olim L.Royzeyzon iboralarni
“madaniy kod”
4
deb ataydi, ya’ni ular xalq tafakkurining obrazli ko‘zgusidir. Ularning
har biri tarix, turmush, axloq, muomala madaniyatining qatlamli ifodasidir.
Bugungi kunda iboralarning kommunikativ, pragmatik, uslubiy va madaniy
xususiyatlarini chuqur tahlil qilish — o‘zbek tilining boy leksik qatlamini saqlash,
rivojlantirish va yangilash uchun muhim ilmiy yo‘nalish bo‘lib qolmoqda.
Yana bir jihati shundaki, til o‘rgatishda iboralarning didaktik imkoniyatlaridan
foydalanish ham bugungi kun tilshunosligi uchun muhim masalalardan biridir.
O‘quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirishda, fikr ifodasi va estetik didini
rivojlantirishda iboralarning o‘rni beqiyosdir. Chunki ular orqali til o‘zining
emotsional, obrazli va ifodaviy kuchini namoyon etadi.
Iboralar o‘zbek tilining ifodaviy boyligini belgilovchi muhim qatlam hisoblanadi.
Ular orqali xalqning madaniy tafakkuri, hayotiy tajribasi va estetik qarashlari aks etadi.
Bugungi kunda iboralarni zamonaviy lingvistik yondashuvlar asosida o‘rganish,
ularning tarjima, qo‘llanilish va stilistik imkoniyatlarini chuqur tahlil qilish dolzarb
ilmiy masalaga aylangan. Shu bois iboralarning til va madaniyatni birlashtiruvchi
vosita sifatidagi o‘rni doimiy ilmiy e’tiborni talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedova S. O‘zbek tilida iboralarning kontekstual qo‘llanilishi. – Samarqand:
SamDU, 2022.
2. Mamatova D. Frazeologik birliklarning tarjima muammolari. – Toshkent: O‘zMU,
2020.
4
Л. Ройзензон
.
Семантика фразеологизмов
.
Москва: Наука и жизнь
–
1980, 34-
35 стр.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
140
2181-3187
3. Rahimova M., Muhammadqodirova F. O‘zbek tilida milliy xarakter bilan bog‘liq
iboralarning
lingvokulturologik
tadqiqi.
–
2022.
https://www.researchgate.net/publication/360000462_Ozbek_tilida_milliy_xarakter_
bilan_bogliq_iboralarning_lingvokulturologik_tadqiqi
4. Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘qituvchi, 2006.
5. Sodiqova M. Ruscha – o‘zbekcha frazeologik lug‘at. – Toshkent: O‘qituvchi, 1972.
6. Ройзензон Л.З. Семантика фразеологизмов. – Москва: Наука и жизнь.
