ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
167
2181-3187
TALABALARNING OVQATLANISH ODATLARI VA ULARNING
RUHIY SALOMATLIKKA TA’SIRI
TDTU talabasi
Xaytbayeva Z.M.
Annotatsiya
Maqolada O‘zbekistonda ta’lim olayotgan talabalarning ovqat ratsioni va uning
ruhiy salomatlikka ta’siri haqida so‘z boradi. Ratsionda fast fud, margarin, non va non
mahsulotlari, meva va sabzavotlar, tuz, shakar hamda suv iste’molining miqdori va
sifati o‘rganilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ba’zi nosog‘lom oziq-ovqatlar
depressiya, xavotir, stress va kognitiv faoliyat pasayishiga olib kelishi mumkin. Fast
fud va transyog‘lar kayfiyat o‘zgarishlarini kuchaytirishi, ortiqcha shakar iste’moli esa
asabiylashish va depressiyani qo‘zg‘atishi aniqlangan. Suv va vitaminlarga boy
mahsulotlarni iste’mol qilish esa aqliy faoliyatni qo‘llab-quvvatlab, stressni
kamaytirishga yordam beradi. Maqolada talabalarga sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha
tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar
: Ovqatlanish, ruhiy salomatlik, fast fud, depressiya, xavotir, stress,
kognitiv funksiyalar, transyog‘, margarin, shakar, gidratatsiya.
ФАКТОРЫ НЕГАТИВНО ВЛИЯЮЩИЕ НА ЗДОРОВЬЕ ПИТАНИЯ
СТУДЕНТОВ
Абдуллаева Дилафруз Гайратовна, доктор медицинских наук, доцент
Хайтбаева Зарoфат Музаффаровна
Ташкентская медицинская академия
Абстракт
В статье рассматривается рацион питания студентов в Узбекистане и его
влияние на психическое здоровье. Исследовано потребление фаст-фуда,
маргарина, хлебобулочных изделий, фруктов и овощей, соли, сахара и воды.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
168
2181-3187
Результаты исследования показывают, что нездоровое питание может
способствовать развитию депрессии, тревожности, стресса и ухудшению
когнитивных функций. Фаст-фуд и трансжиры могут усугублять перепады
настроения, а избыточное употребление сахара — вызывать раздражительность
и депрессию. Достаточное потребление воды и витаминов, наоборот,
поддерживает умственную активность и снижает уровень стресса. В статье
даются рекомендации по здоровому питанию для студентов.
Ключевые слова
: питание, психическое здоровье, фаст-фуд, депрессия,
тревожность, стресс, когнитивные функции, трансжиры, маргарин, сахар,
гидратация.
FACTORS THAT NEGATIVELY AFFECT THE HEALTH OF
STUDENTS' NUTRITION
Abdullayeva Dilafruz Gayratovna, doctor of medical sciences, associate
professor
Khaytbayeva Zarofat Muzaffarovna
Tashkent Medical Academy
Abstract
This article examines the diet of students in Uzbekistan and its impact on mental
health. The consumption of fast food, margarine, bread and bakery products, fruits and
vegetables, salt, sugar, and water was studied. The findings indicate that unhealthy
eating habits can contribute to depression, anxiety, stress, and cognitive decline. Fast
food and trans fats may exacerbate mood swings, while excessive sugar intake can lead
to irritability and depression. On the other hand, adequate hydration and vitamin-rich
foods support cognitive function and help reduce stress levels. The article provides
recommendations for students on maintaining a healthy diet.
Key words
: nutrition, mental health, fast food, depression, anxiety, stress,
cognitive functions, trans fats, margarine, sugar, hydration
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
169
2181-3187
Dolzarbligi.
Bugungi kunda ovqatlanish nafaqat jismoniy, balki ruhiy salomatlik
uchun ham muhim omillardan biri hisoblanadi. O‘zbekistonda 10,7 million kishi
sog‘lom turmush tarziga rioya qilmaydi, aholining 16,5 foizi tamaki mahsulotlarini,
4,7 foizi esa spirtli ichimliklarni iste’mol qiladi. 16 foiz odam kuniga tavsiya etilgan
400 grammdan kam meva va sabzavot iste’mol qiladi. Ushbu omillar nafaqat yurak-
qon tomir kasalliklari, balki depressiya va xavotir kabi ruhiy buzilishlarning
rivojlanishiga ham sabab bo‘lishi mumkin.
2023-yilgi tahlillarga ko‘ra, O‘zbekistonda talabalar soni 1 milliondan oshgan
bo‘lib, bu mamlakat aholisining 7 foizidan ortig‘ini tashkil etadi. Ko‘pchilik talabalar
nosog‘lom ovqatlanish odatlariga ega bo‘lib, bu ularning diqqat-e’tibor darajasiga,
o‘quv faoliyatiga va umumiy psixologik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Fast
fud va transyog‘lar kayfiyat o‘zgarishlariga olib kelishi, yuqori miqdorda shakar
iste’moli esa asabiylashish va tushkunlikka sabab bo‘lishi aniqlangan. Yetarli
miqdorda suv va vitaminlar iste’mol qilmaslik esa charchoq, diqqatni jamlay olmaslik
va stress darajasining ortishiga olib keladi.
Shu sababli, talabalarning ovqatlanish odatlari va ularning ruhiy salomatlik bilan
bog‘liqligini o‘rganish dolzarb masala hisoblanadi. Ushbu tadqiqotda talabalarning
ovqatlanish xususiyatlari tahlil qilinib, psixik salomatlikka ta’siri o‘rganildi.
Maqsad va vazifalar
.
1.
O‘zbekiston talabalari orasida sog‘lom va nosog‘lom mahsul
otlar iste’molini o‘rganish.
2.
Ovqatlanishning psixik salomatlikka ta’sirini tahlil qilish.
3.
Talabalarga ovqatlanish odatlarining ruhiy holatga ta’siri ha
qida tavsiyalar berish.
Tekshirish obyekti va usullari
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
170
2181-3187
Tadqiqot Toshkent shahri, Toshkent tibbiyot akademiyasi 8-TTJda istiqomat qilu
vchi, 18 yoshdan 25 yoshgacha bo‘lgan 60 nafar talaba orasida o‘tkazildi. Elektron so
‘rovnoma natijalari asosida ovqatlanish odatlari va ularning psixik holat bilan bog‘liql
igi tahlil qilindi.
Natijalar.
Tez tayyor bo‘luvchi ovqatlar, ya’ni fast fudlar, talabalar orasida keng
tarqalgan bo‘lib, ularning arzonligi va tez tayyorlanishi bilan ajralib turadi. Ushbu
mahsulotlar tarkibida transyog‘, kraxmal va yuqori miqdordagi uglevodlar mavjud
bo‘lib, ular nafaqat jismoniy, balki ruhiy salomatlik uchun ham xavf tug‘diradi.
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, talabalar orasida fast fud iste’moli juda yuqori bo‘lib,
52% talaba muntazam ravishda bu mahsulotlarni iste’mol qiladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, fast fud va yuqori kaloriyali mahsulotlarni
muntazam iste’mol qilish depressiya, stress va tashvish buzilishlariga sabab bo‘lishi
mumkin. Sababi, bunday ovqatlar organizmda surunkali yallig‘lanish jarayonlarini
qo‘zg‘atadi va asab tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan yallig‘lanish markerlarini
faollashtiradi. Bundan tashqari, fast fud mahsulotlari o‘z tarkibida omega-3 yog‘
kislotalari va triptofan kabi ruhiy holatni barqarorlashtiruvchi moddalarni kam
miqdorda saqlaydi, bu esa serotonin darajasining pasayishiga olib kelishi mumkin.
Serotonin esa kayfiyat va hissiy barqarorlik uchun asosiy neyrotransmitterlardan biri
hisoblanadi.
Bundan tashqari, fast fud iste’moli bilan Alsgeymer kasalligi o‘rtasida bog‘liqlik
aniqlangan. Amerika Ovqatlanish Kolleji jurnali (Journal of the American College of
Nutrition)da chop etilgan tadqiqotga ko‘ra, doimiy ravishda yog‘li va yuqori kaloriyali
mahsulotlar iste’mol qilgan odamlarning kognitiv qobiliyatlari tezroq pasayadi. Bu esa
xotira buzilishi, fikrlash qiyinlashuvi va qaror qabul qilish qobiliyatining
yomonlashishiga olib keladi. Bundan tashqari, fast fud iste’moli bilan bog‘liq glyukoza
va insulin darajasining o‘zgarishi ham miyada neyrodegenerativ jarayonlarni
tezlashtirib, demensiya xavfini oshirishi mumkin. Shuningdek, fast fud iste’moli uyqu
sifatiga ham salbiy ta’sir qiladi. Uning tarkibidagi yuqori miqdordagi natriy va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
171
2181-3187
uglevodlar tunda stress gormoni – kortizolning oshishiga olib kelishi mumkin, bu esa
uyqusizlik, charchoq va diqqatni jamlash qobiliyatining pasayishiga sabab bo‘ladi.
Uyqu yetishmovchiligi esa o‘z navbatida kayfiyat tushkunligi va ruhiy barqarorlikning
buzilishiga olib kelishi mumkin.
Talabalar orasida fast fud iste’molini kamaytirish va uning o‘rniga omega-3, B
vitaminlari va magniy kabi foydali moddalar bilan boyitilgan mahsulotlarni iste’mol
qilish ruhiy salomatlikni yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, sog‘lom
ovqatlanish tamoyillarini targ‘ib qilish va talabalar orasida fast fud iste’molini cheklash
bo‘yicha profilaktik chora-tadbirlar o‘tkazish zarur.
Margarin – sariyog‘ning arzon va hamyonbop alternativi sifatida keng
qo‘llaniladigan mahsulot bo‘lib, u aksariyat pishiriqlar, kremlar va tayyor
mahsulotlarning tarkibida uchraydi. So‘rovnomaga ko‘ra, talabalar orasida 40%
margarin iste’mol qiladi yoki undan taom tayyorlashda foydalanadi. Ko‘pchilik uning
zararli ekanligini bilmagan holda uni iste’mol qiladi. Ayrim davlatlarda margarin
ishlab chiqarish taqiqlangan bo‘lib, bu uning tarkibidagi transyog‘larning uzoq
muddatli salbiy ta’siri bilan bog‘liq.
Margarinning ruhiy salomatlikka ta’siri jiddiy bo‘lib, uning muntazam iste’moli
asab tizimining faoliyatini buzishi mumkin. Tadqiqotlarga ko‘ra, transyog‘lar miyada
neyroinflammasiyani kuchaytirib, depressiya va tashvish buzilishlari rivojlanishiga
sabab bo‘lishi mumkin. Margarin tarkibidagi sun’iy yog‘lar omega-3 va omega-6 yog‘
kislotalari balansini buzadi, bu esa asab tizimidagi yallig‘lanish jarayonlarini keltirib
chiqarishi va neyrotransmitterlar ishlab chiqarilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Serotonin va dopamin kabi gormonlar yetishmovchiligi esa kayfiyatning tushishiga,
diqqatni jamlay olmaslikka va stress darajasining ortishiga olib kelishi mumkin.
Bundan tashqari, Avstraliya olimlari olib borgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki,
margarin muntazam iste’mol qilgan bolalar va yoshlar orasida IQ darajasi pasayishi,
diqqat yetishmovchiligi sindromi (ADHD) hamda xotira buzilishlari ko‘proq
kuzatiladi. Bu transyog‘larning hujayra membranalariga o‘rnashib, neyronlarning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
172
2181-3187
signal uzatish jarayonlariga ta’sir qilishi bilan bog‘liq. Neyroplastiklikning buzilishi
esa o‘quv faoliyatida qiyinchiliklar, charchoq va ruhiy holatning barqaror emasligi
bilan namoyon bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, margarin tarkibidagi transyog‘lar qon-tomir kasalliklari bilan bir
qatorda Alsgeymer kasalligi xavfini ham oshirishi mumkin. Olimlarning
ta’kidlashicha, transyog‘lar miya q on aylanishini buzadi, neyronlar o‘rtasidagi
signal almashinuvini sekinlashtiradi va oksidlovchi stressni kuchaytiradi. Bu esa xotira
pasayishiga, fikrlash tezligining sustlashishiga va kognitiv qobiliyatlarning
yomonlashishiga olib kelishi mumkin.
Margarin odatda organizmga pishiriqlar, keklar, bulochkalar va boshqa qandolat
mahsulotlari orqali kiradi. Shu sababli, talabalar o‘z dietasidan margarinni chiqarib
tashlash yoki uni tabiiy alternativalar – sariyog‘, zaytun yog‘i va yong‘oq yog‘lari bilan
almashtirishlari tavsiya etiladi. Bu nafaqat umumiy salomatlikni, balki ruhiy holatni
ham yaxshilashga yordam beradi.
Non – dunyoda eng ko‘p iste’mol qilinadigan mahsulotlardan biri bo‘lib, u
tarkibida uglevodlar va kleykovina ko‘pligi bilan ajralib turadi. So‘rovnomaga ko‘ra,
talabalar orasida non va non mahsulotlarini muntazam iste’mol qiluvchilar soni yuqori.
Biroq, uning sifati va tarkibi inson sog‘lig‘iga, ayniqsa ruhiy salomatlikka sezilarli
ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Tadqiqotlarda ko‘rsatilishicha, ortiqcha uglevod iste’moli, ayniqsa tozalangan
donlardan tayyorlangan non va non mahsulotlari, kayfiyat o‘zgarishlariga, energiya
yetishmovchiligiga va depressiyaga moyillikning ortishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Chunki oq non tez parchalanadigan uglevodlar manbai bo‘lib, u qondagi glyukoza
miqdorini tezda oshiradi va shundan so‘ng keskin pasayishiga olib keladi. Bu holat esa
charchoq, asabiylashish va tushkunlikni keltirib chiqaradi. Shuningdek, nonning
tarkibidagi kleykovina (glyuten) ba’zi insonlar uchun nojo‘ya ta’sir ko‘rsati shi
mumkin. Glyutenga sezgirlik yoki intolerans bo‘lgan odamlar uni iste’mol qilganda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
173
2181-3187
diqqatni jamlay olmaslik, charchoq va ruhiy beqarorlik kabi alomatlarni sezishlari
mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, glyuten ba’zi insonlarda kognitiv pasayish va
depressiya rivojlanishiga hissa qo‘shishi mumkin.
Non va non mahsulotlarini iste’mol qilishda ularning tarkibiga e’tibor berish
muhim. Butun donli nonlar, ayniqsa kletchatkaga boy variantlari, kayfiyat
barqarorligiga yordam beruvchi vitamin va minerallarni o‘z ichiga oladi. Masalan, B
vitaminlari va magniy miya faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi va stress darajasini
kamaytirishga yordam beradi. Shuning uchun, talabalar oq non va yuqori glyutenga
ega mahsulotlar o‘rniga, tabiiy tarkibli va butun donli mahsulotlarni iste’mol qilishga
intilishlari lozim.
Keling, nonning ko‘p turlari sog'liq uchun zararli bo‘lishining beshta asosiy
sababini ko‘rib chiqaylik.
1.
Nonda ko‘p miqdorda kleykovina mavjud
2.
Tarkibi yuqori fruktoza va makkajo’xori siropi kabi zararli
qo’shimcha moddalar bilan boyitilgan
3.
Tozalangan donlarda butun don tarkibida mavjud bo'lgan ozuqa
moddalari va kletchatkaning ko‘p qismi yo’q
4.
Ko‘p miqdorda uglevodlar borligi sababli qondagi qand miqdorini
oshiradi
5.
Nonda juda oz miqdorda muhim oziq moddalar mavjud[5].
Yaxshi nonni qanday tanlash mumkin?
Tozalangan dondan tayyorlangan oq non sog‘liq uchun eng zararli hisoblanadi.
Biroq, butun donli non nisbatan sog‘lom va iste’mol uchun yaxshi. To‘liq donlar yoki
ulardan tayyorlangan oziq-ovqatlar butun don urug‘ining barcha muhim qismlarini va
tabiiy ravishda paydo bo'ladigan ozuqaviy moddalarni asl nisbatlarida o'z ichiga oladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
174
2181-3187
Sifatli nonni topish uchun birinchi qadam o'ram yoki paketdagi “butun don”
yorlig‘ini izlashdir. Agar yorliq topilmasa, non o'ramida chop etilgan ingredientlar
ro'yxatiga qarang va “butun don” kiritilganligini ko'ring
Hech shubha yo‘qki, meva va sabzavotlar inson uchun eng tabiiy va foydali oziq-
ovqat mahsulotlari bo‘lib, ular nafaqat jismoniy salomatlik, balki ruhiy farovonlik
uchun ham muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, meva va
sabzavotlarga boy parhez inson kayfiyatini barqarorlashtirishi, stress darajasini
kamaytirishi va depressiya rivojlanish xavfini pasaytirishi mumkin. Ularning
tarkibidagi vitaminlar va minerallar miya faoliyatini qo‘llab-quvvatlab,
neyrotransmitterlar ishlab chiqarilishida ishtirok etadi.
Meva va sabzavotlarning ruhiy salomatlikka foydalari:
•
Serotonin ishlab chiqarishni rag‘batlantiradi:
Sabzi, o‘rik, shaftoli,
apelsin va boshqa yorqin rangli mevalar tarkibidagi A va C vitaminlari hamda
antioksidantlar serotonin ishlab chiqarishni rag‘batlantirib, depressiya va xavotir
darajasini kamaytirishga yordam beradi.
•
B guruh vitaminlari bilan ta’minlaydi:
B vitaminlari (xususan, foliy
kislotasi) kayfiyatni ko‘tarishga va diqqatni jamlashga yordam beradi.
Isbotlangan ma’lumotlarga ko‘ra, foliy kislotasi kam iste’mol qilinadigan
dietalar depressiya xavfini oshiradi. Shpinat, brokkoli, banan va avokado foliy
kislotasining yaxshi manbalaridir.
•
Omega-3 yog‘ kislotalariga boy mahsulotlar stressni kamaytiradi:
Yashil bargli sabzavotlar va yong‘oq omega-3 yog‘ kislotalarini o‘z ichiga oladi,
bu esa stress gormonlarini kamaytirib, ruhiy barqarorlikni oshiradi.
•
Antistress xususiyatlariga ega:
Sabzavotlar tarkibidagi magniy va kaliy
nerv tizimini tinchlantirib, stress va asabiylashishga qarshi kurashishga yordam
beradi. Qovoq urug‘lari, ismaloq va bodring kabi mahsulotlar magniyga boy
bo‘lib, stressga chidamlilikni oshiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
175
2181-3187
•
Oqsil va triptofan manbai:
Meva va sabzavotlar tarkibida triptofan
mavjud bo‘lib, bu moddadan serotonin sintez qilinadi. Xususan, banan, qovoq
urug‘lari va yong‘oq kayfiyatni yaxshilash uchun foydalidir.
Shuningdek, antioksidantlarga boy meva va sabzavotlar oksidlovchi stressni
kamaytiradi. Oksidlovchi stress miya hujayralariga zarar yetkazib, kognitiv pasayish
va hatto Alsgeymer kasalligi xavfini oshirishi mumkin. Shu bois, ratsionga
antioksidantlarga boy mahsulotlarni qo‘shish, masalan, rezavor mevalar, brokkoli va
sabzi iste’mol qilish miya salomatligini mustahkamlashga yordam beradi. Kuniga
kamida 400 gramm meva va sabzavot iste’mol qilish Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti
(JSST) tomonidan tavsiya etiladi. Afsuski, talabalar orasida meva va sabzavotlarni
yetarlicha iste’mol qilish darajasi past bo‘lib, bu ularning stress va charchoq
darajasining yuqori bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. Meva va sabzavotlarni
muntazam iste’mol qilish esa diqqatni jamlash qobiliyatini oshirib, ruhiy barqarorlikni
yaxshilaydi va o‘quv jarayonida samaradorlikni oshirishga yordam beradi.
Meva va sabzavotlar nafaqat umumiy salomatlik uchun, balki ruhiy farovonlik
uchun ham muhim ahamiyatga ega. Talabalar o‘z ovqatlanish ratsioniga ushbu
mahsulotlarni ko‘proq kiritish orqali stress darajasini kamaytirishlari, kayfiyatni
yaxshilashlari va ruhiy salomatliklarini mustahkamlashlari mumkin.
5-rasm. Tuz iste’moli ko’rsatgichi (%larda)
Tuz inson organizmi uchun muhim modda bo‘lib, u qon aylanishini tartibga
solish, asab tolalari va muskul to‘qimalari orasidagi signal almashinuvida ishtirok etish
kabi funksiyalarga ega. Osh tuzi tarkibidagi natriy va xlor moddalari suv muvozanatini
saqlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Biroq, haddan tashqari ko‘p tuz iste’mol qilish
turli salomatlik muammolariga, jumladan, psixik holatga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ortiqcha tuz iste’mol qilish qon bosimini oshirishi va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
176
2181-3187
bu holat kortizol – stress gormonining ko‘payishiga olib kelishi mumkin. Kortizolning
me’yordan yuqori bo‘lishi esa xavotir, asabiylashish va diqqatni jamlash qiyinlashuvi
bilan bog‘liq. Bundan tashqari, natriy organizmda suv balansini buzishi mumkin, bu
esa miya faoliyatiga ta’sir qilib, kayfiyatning tushkun bo‘lishiga olib keladi.
JSST tavsiyalariga ko‘ra, kunlik tuz iste’mol miqdori 5 grammdan oshmasligi
kerak. Biroq, ko‘pchilik bu me’yorni sezilarli darajada oshirib yuboradi. Ortiqcha tuz
iste’mol qilish qon bosimini oshirishi va miyaga yetarli kislorod yetib borish jarayonini
qiyinlashtirishi mumkin. Natijada, diqqat va xotira pasayishi, fikrlash sustlashishi
kuzatiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuqori natriyli parhez Alsgeymer kasalligi
va boshqa neyrodegenerativ kasalliklar xavfini oshirishi mumkin. Tuzli ovqatlarni
kechki payt iste’mol qilish uyqu sifatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ortiqcha
natriy organizmda suyuqlik yig‘ilishiga olib kelib, tunda ko‘p suv ichishga ehtiyoj
tug‘diradi. Natijada uyquda bo‘linishlar sodir bo‘lib, organizm yetarlicha dam
olmaydi. Uyquning buzilishi esa kayfiyat tushkunligi, charchoq va asabiylashishga olib
kelishi
mumkin.
Tuz iste’molini kamaytirish psixik va umumiy sog‘liq uchun foydalidir. Tuz o‘rniga
tabiiy lazzat beruvchilar, masalan, limon sharbati, ziravorlar va o‘simliklardan
foydalanish tavsiya etiladi. Bundan tashqari, kaliumga boy mahsulotlar – banan,
avokado, ismaloq kabi sabzavotlar natriyning zararli ta’sirini kamaytirishga yordam
beradi.
Ortiqcha tuz iste’moli nafaqat jismoniy, balki psixik salomatlik uchun ham xavf
tug‘diradi. Stress, asabiylashish va uyqu buzilishlarini oldini olish uchun tuz
iste’molini nazorat qilish va sog‘lom alternativlarga o‘tish muhim hisoblanadi.[8].
Sog‘lom turmush tarzining muhim qismi uglevodlarni, ayniqsa qo‘shimcha
shakarni cheklashdir. Qandolat mahsulotlari tarkibida juda ko‘p miqdorda shakar
bo‘lib, u organizmga nafaqat jismoniy, balki psixik jihatdan ham zarar yetkazishi
mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ortiqcha shakar iste’moli depressiya, stress va
kognitiv pasayish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
177
2181-3187
Shakar iste’moli qondagi glyukoza miqdorini tez ko‘tarib, so‘ng keskin tushishiga
sabab bo‘ladi. Bu holat organizmda energiya darajasining keskin o‘zgarishiga olib
kelib, insonni asabiy, charchagan va diqqatni jamlay olmaydigan holatga tushiradi.
Ko‘pincha bunday tebranishlar kayfiyatning beqaror bo‘lishiga sabab bo‘ladi, bu esa
uzoq muddatli depressiya va tashvish keltirib chiqaradi. Ortiqcha shakar iste’moli
kortizol – stress gormonining ortishiga sabab bo‘lishi aniqlangan. Natijada, inson
doimiy ravishda bezovta, asabiy va stressga moyil bo‘lib qolishi mumkin. Bundan
tashqari, shakar insulin rezistentligi rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin, bu esa nerv
tizimi faoliyatini buzib, ruhiy salomatlikka salbiy ta’sir qiladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuqori shakarli dieta uzoq muddatda xotira va
diqqatni jamlash qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shakarning haddan
tashqari ko‘p iste’moli neyroinflammasiyani kuchaytiradi va miyada yangi neyron
aloqalar hosil bo‘lish jarayonini sekinlashtiradi. Bu esa o‘qish va fikrlash
qobiliyatining pasayishiga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, yosh talabalar uchun bu
jarayon o‘quv jarayonining samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Boshqa
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ortiqcha shakar iste’mol qiladigan bolalar va
o‘smirlarda diqqat yetishmovchiligi sindromi (ADHD) va impulsiv xatti-harakatlar
ko‘proq kuzatiladi. Bu esa maktab va universitet talabalari orasida intellektual
faoliyatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Sog‘lom alternativalar
•
Oddiy shakardan voz kechib, tabiiy shirinliklarga – meva va asalga e’tibor
qaratish tavsiya etiladi.
•
Kun davomida qon glyukoza darajasini barqaror saqlash uchun murakkab
uglevodlarga boy mahsulotlarni tanlash kerak (masalan, yong‘oq, suli yormasi,
butun donli mahsulotlar).
•
Shirin gazlangan ichimliklar va qandolat mahsulotlari o‘rniga tabiiy
mevali ichimliklar va yong‘oq asosidagi gazakslar iste’mol qilish tavsiya etiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
178
2181-3187
Ortiqcha shakar iste’moli psixik salomatlikka sezilarli ta’sir ko‘rsatib, kayfiyat
o‘zgarishlariga, stressning ortishiga va kognitiv qobiliyatlarning pasayishiga olib
kelishi mumkin. Bu esa talabalarning o‘quv jarayonidagi muvaffaqiyatlariga va
umumiy hayot sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, shakar iste’molini nazorat
qilish va sog‘lom alternativlarga o‘tish psixologik barqarorlikni ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega[9].
Suv inson organizmi uchun hayotiy muhim manba bo‘lib, tana tarkibining 55-
60% ini tashkil qiladi. Yetarlicha suv ichmaslik nafaqat jismoniy salomatlikka, balki
psixik holatga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yengil
suvsizlanishning o‘zi ham kayfiyatning tushishi, diqqatni jamlash qiyinlashuvi va
charchoq kabi muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Suv tanqisligi inson kayfiyatiga va asab tizimi faoliyatiga bevosita ta’sir qiladi.
Agar organizmda suv yetishmovchiligi yuzaga kelsa, miya funksiyalari pasayadi, bu
esa stress, xavotir va depressiya alomatlarini kuchaytirishi mumkin. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, hatto 1-2% suvsizlanishning o‘zi ham asabiylashish, jizzakilik va
kayfiyatning tushishiga sabab bo‘lishi mumkin. Suv yetishmovchiligi miyaning
neyronlararo signal uzatish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Natijada, fikrlash tezligi
sustlashadi, eslab qolish qobiliyati pasayadi va qaror qabul qilish qiyinlashadi.
Ayniqsa, talabalar uchun bu muhim bo‘lib, suvsizlanish o‘qish jarayonining
samaradorligini kamaytirishi mumkin.
Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yetarlicha suv ichmaslik kortizol – stress
gormoni darajasining oshishiga olib keladi. Kortizolning me’yordan yuqori bo‘lishi esa
tashvish, uyqusizlik va ruhiy beqarorlik kabi holatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Bu esa
insonning ijtimoiy hayotiga va akademik faoliyatiga salbiy ta’sir qiladi.
Yetarli suv iste’mol qilishning foydalari
•
Kayfiyatni barqarorlashtiradi
– Suv ichish serotoninni me’yorda ushlab
turishga yordam beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
179
2181-3187
•
Diqqatni oshiradi
– Yaxshi gidratatsiya miyaga kislorod yetkazilishini
yaxshilaydi, bu esa diqqat va fikrlash qobiliyatini oshiradi.
•
Uyqu sifatini yaxshilaydi
– Yetarli suv ichish melatonin ishlab
chiqarilishini rag‘batlantiradi va uyqu siklini barqarorlashtiradi.
•
Tashvish va depressiyani kamaytiradi
– Suv tanadagi toksinlarni
chiqarib, asab tizimi faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi.
Kun davomida yetarli miqdorda suv ichish psixik salomatlikni saqlashda muhim
rol o‘ynaydi. Suv yetishmovchiligi stressni oshirishi, kayfiyatni tushirishi va kognitiv
funksiyalarni pasaytirishi mumkin. Shu sababli, talabalar kamida 1,5-2 litr suv ichishga
odatlanishlari lozim. Bu nafaqat jismoniy, balki ruhiy farovonlik uchun ham muhim
hisoblanadi[10].
Xulosa.
1.
Fast fud, margarin, ortiqcha shakar va tuz iste’moli depressiya,
stress va xavotir darajasini oshirishi mumkin. Transyog‘lar va tez uglevodlar
kayfiyat o‘zgarishlarini kuchaytirib, demensiya xavfini oshiradi. Ortiqcha tuz
esa kortizol gormoni ishlab chiqarilishini oshirib, asabiylashish va diqqat
buzilishlariga sabab bo‘ladi.
2.
Yetarli suv ichmaslik diqqatni jamlay olmaslik, charchoq va
stressni kuchaytiradi. Meva va sabzavotlarga boy parhez esa serotonin va
dopamin kabi neyrotransmitterlarning ishlab chiqarilishini qo‘llab-quvvatlab,
kayfiyatni barqarorlashtiradi va depressiya xavfini kamaytiradi.
3.
Talabalarning psixik farovonligini ta’minlash uchun transyog‘ va
shakarni cheklash, omega-3 va B vitaminlariga boy mahsulotlarni iste’mol
qilish, kunlik suv ichish me’yoriga rioya qilish muhim. Sog‘lom ovqatlanish
nafaqat yaxshi kayfiyat va stressga chidamlilikni oshiradi, balki intellektual
faoliyat va umumiy hayot sifatini ham yaxshilaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
180
2181-3187
1.
Григорьева Наталья Михайловна, Кулешова Марина Валерьевна
ОПАСНОСТЬ
ТРАНСЖИРОВ
ПИЩИ:
ПРОБЛЕМА
ИНФОРМИРОВАННОСТИ
НАСЕЛЕНИЯ
//
Вестник
Челябинского
государственного университета. Образование и здравоохранение. 2020. №4 (12).
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/opasnost-transzhirov-pischi-problema-
2.
Starodubtseva
N.I.
TRANSJIRY
KAK
FAKTOR
RAZVITIYA
ZABOLEVANIY
//
Mirovaya
nauka.
2018
yil.
№4
(13).
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/transzhiry-kak-faktor-razvitiya-zabolevaniy
(ma'lumotlar manzili: 13.05.2024).
3.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trans-fat
4.
https://www.facebook.com/dr.Dilobar/posts/trans-yoglar-
%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B6%D0%B8%D1%80%D1
%8B-arzon-lekin-xavfli-%EF%B8%8Ftogrisini-aytganda-ular-tabiatda-ham-
5.
https://ok.ru/milliytao/topic/62570299315539
6.
https://uz.palatabledishes.com/10808808-the-benefits-of-fruits-and-vegetables
7.
https://yogaoutbreak.com/uz/2368-the-benefits-of-greenery-for-the-human-
8.
https://xabardor.uz/uz/x/439232
9.
https://cyberleninka.ru/article/n/sog-lom-turmush-tarzi-va-uning-
shakllanishiga-ta-sir-ko-rsatuvchi-omillar
10.
https://m.ok.ru/faktlar/topic/62083273291109
