ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
159
2181-3187
1
HAKAMLIK SUDLARINING VA IQTISODIY SUDLARNING IQTISODIY
ISHLARNI KO’RIB CHIQISHDAGI O’RNI VA AHAMIYATI
Xursanov Furqat Alisher o’g’li
Termiz Davlat Universiteti Yuridik fakulteti
‘Yurisprudensiya” ( faoliyat turlari bo’yicha)
ta’lim yo’nalishi 3-bosqich talabasi
Allayorova Muattar Choriyorovna
Ilmiy rahbar: Termiz Davlat Universiteti
Yuridik fakulteti “Jinoyat huquqi va
Fuqarolik protsessi” kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya: Hakamlik sudlarining iqtisodiy ishlarni ko’rib chiqishdagi o’ziga
xos xususiyatlari, iqtisodiy va hakamlik sudlarining ishni ko’rishdagi o’xshash va
farqli jihatlari, hakamlik sudlarini yanada rivojlantirish bo’yicha takliflar.
Kalit so’zlar: hakamlik sudi, doimiy faoliyat ko’rsatuvchi hakamlik sudlari,
hakamlik bitimi, hakamlik muhokamasi, hakamlik sudlari prinsiplari, iqtisodiy sudlar
prinsiplari, hakamlik sudlari hal etadigan nizolar, iqtisodiy nizolar, hakamlik sudyalari,
hakamlik sudi va iqtisodiy sud xarajatlari, hakamlik sudi hal qiluv qarori yuzasidan
nizolashish, davlat boji, yig’im, gonorar
Hakamlik sudlari asosan, fuqarolik va iqtisodiy sudlarda muhim rol o’ynaydi.
Bu sudning qiladigan ishlari bir tomondan iqtisodiy sudga o’xshab ketsada, ba’zi bir
jihatlari va tomonlari bilan tubdan farq qiladi. Hakamlik sudlarining iqtisodiy
sudlardan birinchi o’rinda o’xshash jihati sifatida ikkala sud ham iqtisodiy
1
Iqtisodiy protsessual huquq darslik 2022-yil
–
416-bet
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
160
2181-3187
munosabatlarga doir ishlarni ko’rishidir.Misol tariqasida tadbirkorlik faoliyati bilan
bog’liq iqtisodiy nizolar ham hakamlik sudida, ham iqtisodiy sudda ko’riladi. Bir-
biridan farq qiladigan tomoni shundaki bu ikkala sudning, iqtisodiy sud davlat organi
sifatida gavdalanadi. Lekin hakamlik sudi nodavlat organdir. Hakamlik sudini tashkil
etishda davlat bevosita ishtirok etmaydi. Aynan shuning uchun ham bu sud
umumyurisdiksiya sudlaridan farq qiladi. Hakamlik sudi uchun alohida qonun qabul
qilingan va bu qonun “Hakamlik sudlari to’g’risidagi” qonun hisoblanadi. Bu qonun
asosan hakamlik sudlarini tashkil etish va uning faoliyati bilan bog’liq munosabatlarni
tashkil etadi. Bu sudlardagi ishni ko’rish bilan bog’liq jarayonlarni o’z ichiga oladi.
Iqtisodiy sudlar tashkil etilishi bilanoq, ular domiy faoliyat asosida ish olib boradi.
Iqtisodiy sudlarning faoliyati muayyan muddat bilan cheklab qo’yilmagan. Lekin,
hakamlik sudlarining faoliyati muayyan muddat bilan cheklab qo’yilishi mumkin.
2
.
Masalan, muvaqqat hakamlik sudi o’z faoliyatini bajarib bo’lgach, tugatiladi, hakamlik
bitimi taraflari o’rtasida nizo kelib chiqadi va buni hal etish uchun ular tomonidan bu
sud tashkil etiladi va nizo ko’rib chiqilgandan keyin muvaqqat hakamlik sudi tugaydi.
Iqtisodiy sudlarda esa bunday jarayon yo’q. Iqtisodiy sudlar bitta nizoni ko’rib
chiqqach, o’z faoliyatini tugatmaydi, o’z faoliyatini davom ettiraveradi. Lekin,
iqtisodiy sudlarga o’xshab, hakamlik sudida ham o’z faoliyatini doimiy ravishda
amalga oshiradigan doimiy hakamlik sudlari ham mavjud. Doimiy hakamlik sudi
yuridik shaxs tomonidan tashkil etiladi. Iqtisodiy sudlar esa davlat tomonidan tashkil
etiladi va uning budjetidan moliyalashtirib boriladi. Eng muhim jihati shundaki,
iqtisodiy sudlar davlat organi hisoblansa, hakamlik sudi nodavlat organi bo’lib, yuridik
shaxs hisoblanmaydi, farqli jihati ham shunda. Davlat hokimiyati organlari hakamlik
sudini tashkil etishda umuman ishtirok etmaydi. Hakamlik bitimi tuzilayotganda ham
yuridik va jismoniy shaxslar unda taraf bo’lib ishtirok etsa, davlat hokimiyat organlari
ishtirok etmaydi, lekin bu organlar iqtisodiy sudda ishtirok etishlari mumkin. Iqtisodiy
sudga yuridik va jismoniy shaxslar va davlat organlari da’vo arizalar va arizalar bilan
murojaat qilishi iqtisodiy sudda ishni qo’zg’atish va ko’rib chiqishga asos bo’ladi, lekin
2
Iqtisodiy protsessual huquq darslik Toshkent TDYU, 2019- 524-bet
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
161
2181-3187
hakamlik sudida ish yuritish uchun yuridik va jismoniy shaxslar bir-biri bilan hakamlik
bitimi tuzadi va shunga muvofiq ish ko’rib chiqiladi. Iqtisodiy sudlarda esa bunday
hakamlik bitimi tuzish talab etilmaydi. Yuridik va jismoniy shaxslar ishni hakamlik
sudida ko’rish uchun o’zaro kelishuv asosida ushbu hujjatni tuzadilar. Hakamlik sudida
ishni ko’rish bilan bog’liq jarayon hakamlik muhokamasi deb nomlansa, iqtisodiy
sudlardan bu jarayon “sud muhokamasi, muzokarasi” deb nomlanadi. Hakamlik
muhokamasi jarayonida taraflar da’vogarlar va javobgarlar bo’lsa, iqtisodiy sudlarda
ham xuddi shunday deb nomlanadi, lekin iqtisodiy sudlarda ba’zi ishlar alohida tartibda
yuritilganda, taraflar arizachi va javobgar sifatida ishtirok etadi. Hakamlik sudi va
iqtisodiy sudlarda ishtirok etadigan taraflar bo’yicha birmuncha o’xshashlik bor.
Iqtisodiy sudlarda nizoni tartibga solish, unga murojaat qilish, sudyalarni saylash va
tayinlash, sudning tartib- taomillarini “Sudlar to’g’risidagi’ qonun va Iqtisodiy-
protsessual kodeksi bilan tartibga solinadi ko’proq. Hakamlik sudlarida esa “Hakamlik
muhokamasi qoidalari” muhim o’rin tutadi. . Hakamlik sudyasini saylash va
tayinlashda ham iqtisodiy sudlarga nisbatan juda katta farq qiladigan tomoni
shundaki,hakamlik sudyasi hakamlik bitimi taraflari tomonidan saylanishi yoki
tayinlanishi mumkin, ya’ni sudyani taraflar o’z xohishlariga ko’ra tanlaydilar. Iqtisodiy
sudda esa bunaqa taraflar tomonidan sudyani saylash va tayinlash vakolati mavjud
emas. Har qanday sudya iqtisodiy sudda ishni olib, ko’raveradi.
O’xshash tomonlaridan yana biri O’zbekiston Respublikasi fuqarosigina
hakamlik sudi va iqtisodiy sudda sudya sifatida faoliyat olib borishi mumkin.
Hakamlik sudining faoliyati bilan bog’liq prinsiplari iqtisodiy sudlardagi
prinsiplar bilan deyarli bir xil bo’lib, ular faoliyatining normal faoliyat olib borilishini
ta’minlaydi. Bitta dispozitivlik prinsipi hakamlik sudida muhim rol o’ynaydi.
3
Iqtisodiy sudda esa bu prinsip deyarli yo’q. Hakamlik sudlarining doimiy faoliyat
yuritadigan turi tashkil etilgani bilan bog’liq hujjatlar hakamlik sudi qayerda
3
Iqtisodiy protsessual kodeksi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
162
2181-3187
joylashgan bo’lsa, shu yerdagi adliya organlariga yuboriladi. Iqtisodiy sudlarni tashkil
etish davlat tomonidan amalga oshiriladi va davlat ro’yxatidan o’tkaziladi.
Hakamlik sudlarining tugatilishi hakamlik muhokamasi qoidalari bilan amalga
oshiriladi. Iqtisodiy sudlarda esa bu norma “Sudlar to’g’risidagi” qonunda belgilab
qo’yilgan. Hakamlik sudini tugatish yuridik shaxs tashkil etib, uni shu yuridik
shaxsning o’zi qaror chiqargan holda amalga oshiradi. Iqtisodiy sudlarda esa bu holat
yuridik shaxs tomonidan amalga oshirilmaydi, bu yerda bevosita davlat tomonidan
bajariladi. Iqtisodiy sudlar iqtisodiy-protsessual kodeksida nazarda tutilgan ishlarni
ko’rib chiqadi. Hakamlik sudlari ma’muriy, oila, mehnat nizolaridan tashqari boshqa
ishlarni ko’rib chiqadi. Iqtisodiy sud ham bu nizolarni ko’rmaydi.
Hakamlik sudida ishlarni ko’rib chiqishda nizoni hal etishning qonun normalari
to’g’ri kelmasa va hal etishga yordam bermasa, qonun o’xshashligi va huquq
o’xshashligidan foydalanadi. Iqtisodiy sudlar ham mana shunaqa holatda huquq
o’xshashligidan foydalanishi mumkin.
Hakamlik sudining sudyasi 25 yoshga to’lgan paytdan boshlab sudyalik
lavozimini bajarishga kirishishi mumkin, lekin iqtisodiy sudda sudyalik qilish uchun
35 yosh talab etiladi, mana shu jihati bilan hakamlik sudyalari iqtisodiy sudlardan ishni
ko’rishda sudyaning yosh senzi bilan farq qiladi.
Hakamlik sudida oliy yuridik ma’lumotga ega bo’lgan shaxslar bilan birgalikda
bunday oliy yuridik ma’lumotga ega bo’lmagan shaxslar ham ishlashi mumkin. Bunda
faqat nizoni yakka tartibda hal qiladigan hakamlik sudyasi oliy yuridik ma’lumotga
ega bo’lishi kerak. Iqtisodiy sudlarda esa faqat yuridik ma’lumotga ega bo’lgan
shaxslargina sudyalik lavozimini egallashi mumkin, oliy yuridik ma’lumotga ega
bo’lmagan shaxs sudyalik vazifasini bajara olmaydi.
Hakamlik sudyalarining soni toq bo’lishi uni iqtisodiy sudlarda ishni olib borishda
sudyalarning ish yuritishiga o’xshab ketadi, misol uchun birinchi instansiyada iqtisodiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
163
2181-3187
sudlarda yakka tartibda bir sudya qatnashsa, apellatsiya va kassatsiya tartibida uch
nafar va besh nafar sudyada iborat bo’lishi birmuncha o’xshashroq.
Hakamlik sudlarida ishlarni apellatsiya va kassatsiya tartibida ko’rish jarayoni
mavjud emas.
Hakamlik sudi va iqtisodiy sudda sud xarajatlari iqtisodiy sudda qanday xarajatlar
bo’lsa, ularda ham shunday xarajatlar mavjud. Hakamlik sudida xarajatlardan yana biri
hakamlik sudining sudyasi gonorari bilan iqtisodiy sudlardan farq qiladi. Hakamlik
sudyalarni ishni hal qilgani uchun belgilangan miqdorda gonorar oladi.Hakamlik
sudlarida nizoni hal qilish bilan bog’liq xarajatlarni asosan taqsimlash hakamlik
muhokamasi taraflari o’zaro kelishib amalga oshiradi.
Iqtisodiy sudlarda esa bu xarajatlarni taqsimlashni bevosita sudning o’zi amalga
oshiradi.Hakamlik sudlarida davlat boji olinmaydi. Yig’im olinadi ularda.
Iqtisodiy sudlarda sud muhokamasi sud majlisida sud ajrim chiqargan holda
amalga oshiriladi, bunda taraflar o’zaro kelishib muayyan sanaga belgilay olmaydi,
buni sud amalga oshiradi. Muvaqqat hakamlik sudida hakamlik muhokamasini
belgilashni taraflar o’zlari belgilaydi.
Hakamlik sudlarida ham iqtisodiy sudlarga o’xshab da’voni ta’minlash choralari
ko’riladi. Mediatsiya tartib- taomili hakamlik va iqtisodiy sudlarda ham qo’llaniladi.
Taraflar mediativ kelishuv tuzish bilan hakamlik va iqtisodiy sudda ishni tugatishi
mumkin.
Hakamlik sudi chiqargan ajrimlar uchun shikoyat qilish mumkin emas. Lekin
iqtisodiy sudlarda ajrim ustidan shikoyat berilishi mumkin.
Hakamlik sudlarining chiqargan hal qiluv qarori bo’yicha nizolashilayotganda
iqtisodiy sudlar hakamlik sudining hal qiluv qarorini bekor qilish va majburiy ijro etish
uchun ijro varaqasi berish to’g’risidagi ishlarni ko’rib chiqa oladi xolos.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
164
2181-3187
Hakamlik sudining hal qiluv qarori bekor qilinganda taraflar hakamlik bitimiga
muvofiq hakamlik sudiga yangidan murojaat qilishlari mumkin. Iqtisodiy sudda esa
iqtisodiy sudning hal qiluv qarori bekor qilingach, aynan shu masala bo’yicha yana
taraflar iqtisodiy sudga murojaat qila olmaydi.
Hakamlik sudlarining hal qiluv qarori ixtiyoriy ijro etilmagan taqdirda, iqtisodiy
sudlar ijro varaqasi berish yo’li bilan majburiy ijro etadi. Xulosa qilib aytadigan
bo’lsak, hozirgi paytda hakamlik sudini rivojlantirish bo’yicha keng chora –tadbirlar
amalga oshirilmoqda. Hozirda hakamlik muhokamasining huquqiy asoslarini
yuksaltirish juda katta ahamiyatga ega. Hakamlik sudlarining darajasini xuddi iqtisodiy
sudlar kabi takomillashtirish eng katta vazifalardan biri hisoblanadi. Keyingi
rivojlantirish maqsadlaridan biri iqtisodiy va hakamlik sudlari o’rtasida o’zaro
hamkorlikni rivojlantirishdir. Agar hamkorlikda ishlansa, juda ko’p iqtisodiy ishlar tez
va oson hal qilinishiga sabab bo’ladi. Hakamlik sudyalari 25 yoshdan qabul qilinishi
bilan ularning malakasi yetarli bo;lmasligi mumkin, shuning uchun sudyalikka
nomzodlarni tayyorlash, qayta tayyorlash, malakasini oshirish ishini yanada
kuchaytirish lozim. Sudyalar o’rtasida tajriba almashish tizimini joriy etish va tatbiq
etish kerak. Bugungi kunda hakamlik sudining hal qiluv qarorining ijrosini
ta’minlashni yanada kuchaytirish kerak.Hozirda ijrosi ixtiyoriy ravishda to’liq amalga
oshirilmayapti. Shuning uchun hal qiluv qarorining to’liq bajarilishini ta’minlash
lozim. Shuning uchun hakamlik sudlari tejamkorlikka, nizoni tez ko’rib chiqish,
sudyalarni mustaqil tanlash, kelishuv bitimi tuzish bilan hamkorlikni uzoq davom
ettirish kabi qulaylik va afzalliklarga egadir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Iqtisodiy protsessual huquq. Darslik. Toshkent. Yuridik adabiyotlar Publish ,
2022 yil – 416 bet
Iqtisodiy protsessual huquq. Darslik. Mas’ul muharrir YFD Z.N Esanova –
Toshkent TDYU, 2019- 524 bet
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
165
2181-3187
FOYDALANILGAN QONUN HUJJATLARI
1.Iqtisodiy protsessual kodeksi
2.”Sudlar to’g’risidagi” qonun
3.”Hakamlik sudlari to’g’risidagi” qonun
4.Hakamlik muhokamasi qoidalari
FOYDALANILGAN SAYTLAR
1.www.lex.uz
2.www.norma.uz
3.www.wikipedia.uz
