ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
36
2181-3187
DUKKАKLI EKINLАR DОNIDА LIPID MIQDОRI.
Qarshi davlat texnika universiteti
dotsent Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich
Qarshi davlat texnika universiteti talabasi
Salimova Gulshoda Ramazonnovna
Annotatsiya
: Ushbu maqolada dukkakli donli ekinlar (masalan, no‘xat, loviya,
soya) tarkibidagi lipid moddalarning turlari, miqdori va ularning biologik ahamiyati
o‘rganilgan. Maqolada ushbu lipidlarning turlari (triglitseridlar, fosfolipidlar,
sterollar), ularning metabolik jarayonlardagi ishtiroki hamda oziq-ovqat sanoatidagi
qo‘llanilishi yoritilgan. Shuningdek, lipid tarkibi dukkakli donlarning naviga,
yetishtirish sharoitlariga va saqlash texnologiyasiga bog‘liq ekanligi ko‘rsatib o‘tilgan.
Maqolada, oziq-ovqat sanoati, parhez dietasi va o‘simlik yog‘i ishlab chiqarishda
dukkakli donlarning roli haqida ham tavsiyalar beradi.
Kalit
soʻzlar
: Dukkakli donlar, lipidlar, yog‘ kislotalari, to‘yinmagan yog‘lar,
soya, loviya, fosfolipidlar, triglitseridlar, biologik ahamiyat, o‘simlik yog‘i.
Содержание липидов в бобовых культурах.
Аннотация:
В статье изучаются типы, количество и биологическое
значение липидов в бобовых культурах (например, горохе, фасоли, сое). В статье
рассматриваются типы этих липидов (триглицериды, фосфолипиды, стерины),
их участие в обменных процессах и использование в пищевой промышленности.
Также было показано, что содержание липидов зависит от сорта бобовых,
условий выращивания и технологии хранения. В статье также даны
рекомендации по роли бобовых в пищевой промышленности, диетическом
питании и производстве растительного масла.
Ключевые слова:
Бобовые, липиды, жирные кислоты, ненасыщенные
жиры, соя, фасоль, фосфолипиды, триглицериды, биологическая значимость,
растительное масло.
Lipid content in legumes.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
37
2181-3187
Abstract:
The article studies the types, amounts and biological significance of
lipids in legumes (e.g. peas, beans, soybeans). The article discusses the types of these
lipids (triglycerides, phospholipids, sterols), their participation in metabolic processes
and use in the food industry. It was also shown that the lipid content depends on the
legume variety, growing conditions and storage technology. The article also provides
recommendations on the role of legumes in the food industry, dietary nutrition and
vegetable oil production.
Keywords:
Legumes, lipids, fatty acids, unsaturated fats, soybeans, beans,
phospholipids, triglycerides, biological significance, vegetable oil.
Kirish
: Dukkakli donli o‘simliklar qadimdan insoniyat oziq-ovqatining ajralmas
qismi bo‘lib kelgan. Bugungi kunda ular global miqyosda asosiy oqsilli mahsulot
sifatida tan olinadi. Bundan tashqari, ularning tarkibida uglevodlar, vitaminlar,
minerallar va ayniqsa lipidlar mavjud bo‘lib, bu moddalarning salomatlik uchun
foydali jihatlari ilmiy jamoatchilik tomonidan tobora ko‘proq o‘rganilmoqda. Garchi
dukkakli donlarning umumiy lipid miqdori nisbatan past bo‘lsada, ularning sifat
jihatidan boy va muvozanatli yog‘ kislotalar tarkibi ularni juda foydali qiladi. Ayniqsa,
soya donidagi yog‘lar o‘zining yuqori to‘yinmagan yog‘ kislotalari, jumladan linoleik
va olein kislotasi bilan ajralib turadi. Bu yog‘ kislotalari yurak-qon tomir tizimiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, xolesterin miqdorini kamaytiradi va yallig‘lanishga qarshi
xususiyatga ega.
Asosiy qism:
Kо'pginа dukkаkli ekinlаrdа dоn tаrkibidаgi lipid miqdоri 2-4% ni
tаshkil qilаdi vа ulаr аsоsаn yоg'lаr vа fоsfоlipidlаr (fоsfаtidiletаnоlаminlаr vа
fоsfаtidilxоlinlаr) bilаn ifоdаlаnаdi, ulаr аsоsаn embriоndа lоkаlizаtsiyа qilinаdi.
Strukturаviy lipidlаr kоtiledоnlаrdа sintezlаnаdi. Bа'zi dukkаkli о'simliklаrdа, аsоsаn,
yоg'lаr (nо'xаt, sоyа) sintezi tufаyli urug'lаrdа sezilаrli dаrаjаdа kо'prоq lipidlаr
tо'plаnishi mumkin. Sоyа dоnidа judа kо'p yоg' (18-25%) mаvjud bо'lib, undа
vegetаtiv оrgаnlаrdаn kelаdigаn eriydigаn uglevоdlаr krаxmаl sintezi uchun emаs,
bаlki аtsilgliserоllаrni hоsil qilish uchun ishlаtilаdi, shuning uchun sоyа nаfаqаt yuqоri
prоteinli ekin, bаlki mоyli ekindir. Dukkаkli ekinlаr urug'idаn оlingаn yоg'lаr linоl (45-
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
38
2181-3187
55%) vа linоlen (5-15%) kislоtаlаrning yuqоri miqdоri bilаn аjrаlib turаdi, bu ulаrning
yuqоri biоlоgik qiymаtini kо'rsаtаdi.
Dukkakli donlarda mavjud bo‘lgan lipidlar quyidagi asosiy guruhlarga bo‘linadi:
Triglitseridlar – energiya manbai sifatida xizmat qiladi;
Fosfolipidlar – hujayra membranasining asosiy komponenti;
Fitosterollar – xolesterin miqdorini tartibga soluvchi modda;
Glikolipidlar va boshqa minor lipidlar – hujayra metabolizmida ishtirok etadi.
Shuningdek, dukkakli donlardagi lipidlar nafaqat ovqatlanishda, balki
farmatsevtika, kosmetika va texnik yog‘ sanoatida ham keng qo‘llaniladi. Ularning
tarkibidagi muvozanatli yog‘ kislotalari tufayli dukkakli yog‘lar sog‘lom ovqatlanish
uchun muhim bo‘lib, vegeterian va veganga oid parhezlar uchun muqobil energiya
manbaidir.
Yana bir muhim jihati shundaki, lipidlar miqdori va sifati donning: naviga,
yetishtirish iqlimiga, agrotexnikaga, hosil yig‘ish vaqtiga, saqlash va qayta ishlash
texnologiyalariga bog‘liq holda sezilarli farq qiladi.
Dukkakli ekinlar, o'simliklar oilasiga mansub bo'lib, yirik ozuqaviy qiymatga ega.
Ular asosan oqsillar, tolalar, vitaminlar va minerallar bilan boy bo'lib, shu bilan birga,
lipidlar, ya'ni yog'li moddalar ham o'z ichiga oladi. Dukkakli ekinlar, bunday oziqaviy
tarkib bilan, nafaqat odamlar, balki hayvonlar uchun ham muhim oziq-ovqat manbai
hisoblanadi. Lipidlar organizmning zarur energiya manbalari bo'lib, ular hujayralar
tuzilishini mustahkamlashda va turli biokimyoviy jarayonlarda muhim rol o'ynaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
39
2181-3187
Dukkakli ekinlarda lipidlar nisbatan kam miqdorda bo'lsa-da, ular ko'plab foydali
to'yingan va to'yinmagan yog' kislotalarini, shu jumladan omega-3 va omega-6 yog'
kislotalarini o'z ichiga oladi. Ushbu yog' kislotalari yurak va qon tomir tizimi uchun
foydali bo'lib, xolesterin miqdorini pasaytiradi, shuningdek, yallig'lanish jarayonlarini
kamaytiradi. Dukkakli ekinlar tarkibida mavjud bo'lgan omega-6 va omega-3 yog'
kislotalari, organizmga zarur bo'lgan yog'li moddalar bilan ta'minlashda muhim
ahamiyatga ega. Dukkakli ekinlar lipidlarining boshqa ozuqaviy moddalar bilan
muvozanatli tarkibi, ularga katta ahamiyat berishni taqozo etadi. Ushbu o'simliklar
tarkibida mavjud bo'lgan lipidlar, odatda to'yingan yog'larning nisbatan past miqdoriga
ega, bu esa ularni sog'lom ovqatlanish uchun ideal variantga aylantiradi. Biroq, lipidlar
tarkibining pastligi ularni boshqa yog'li manbalar bilan, masalan, yong'oqlar, o'simlik
yog'lari va boshqa yog'li o'simliklar bilan birgalikda iste'mol qilishni talab qiladi,
chunki bu to'liq energetik balansni ta'minlashga yordam beradi. Shuningdek, dukkakli
ekinlar tarkibida xolesterin yo'qligi, ularni ko'plab sog'lom dietalarda, xususan yurak
kasalliklarini oldini olish uchun tavsiya etilgan oziq-ovqatlar sifatida ajratadi. Ushbu
ekinlar, shuningdek, to'yingan yog'larni kamaytirish va omega-3 va omega-6 yog'
kislotalarining samarali ta'sirini ta'minlashga yordam beradigan muhim oziq-ovqat
manbai hisoblanadi. Shu tarzda, dukkakli ekinlar lipidlarining tarkibi organizmning
sog'liq uchun foydali bo'lgan yog'li moddalar bilan ta'minlaydi. Bu maqola dukkakli
ekinlardagi lipidlarning turini, miqdorini va ularning organizmga bo'lgan ta'sirini
yanada chuqurroq o'rganadi.
Xulosa
: Dukkakli donli o‘simliklar, garchi yog‘ miqdori jihatidan ba’zi boshqa
o‘simliklarga nisbatan kamroq lipid saqlasada, ularning yog‘ kislotalari tarkibi, ayniqsa
to‘yinmagan yog‘lar miqdori yuqoriligi bilan ajralib turadi. Bu xususiyat ularni parhez
ovqatlanish, yurak-qon tomir salomatligi va metabolik kasalliklarning oldini olishda
foydali oziq-ovqat manbai sifatida muhim hisoblanadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, dukkakli donlardagi lipidlar: energetik qiymatga
ega, hujayra tuzilmasi va funksiyasida ishtirok etadi, biologik faol moddalarning
manbai hisoblanadi, antioksidant va yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarga ega.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
40
2181-3187
Ayniqsa, soya, loviya, no‘xat va yasmiq kabi dukkaklilar o‘zining yuqori sifatli
lipid tarkibi tufayli nafaqat oziq-ovqat sanoatida, balki farmatsevtika va kosmetikada
ham tobora ko‘proq qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, agrotexnik tadbirlar, iqlim
sharoiti va donni qayta ishlash usullari lipidlarning miqdori va sifati shakllanishida
muhim rol o‘ynaydi.
Kelajakda dukkakli donlar tarkibidagi lipidlarni chuqurroq o‘rganish, yangi
navlar yaratish va ularni sanoat miqyosida qayta ishlash texnologiyalarini
takomillashtirish, inson salomatligini qo‘llab-quvvatlashda va oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlashda katta imkoniyatlar yaratadi.
Foydalanilgan
adabiyotlar
:
1. Popov V.I. "Oziq-ovqat biokimyosi", Toshkent, 2019.
2. Johnson L.A., “Soybean Oil: Chemistry, Production and Utilization”, Elsevier,
2018.
3. GOST 26183-84: "Dukkakli donlarda yog‘ miqdorini aniqlash usuli", Moskva,
1984.
4.
Asqarova
S.
"Biologik
faol
moddalar",
Toshkent,
2021.
5. FAO/WHO Report on Fats and Fatty Acids in Human Nutrition, 2010.
6. Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich, Norqobilova Durdona Mahmathakim qizi./
Fermentlarning tirik organizmdagi ahamiyati./ MODERN EDUCATION AND
DEVELOPMENT./
№-24/4_
Aprel
–2025.
7. Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich, Jumayeva Obida Yo’lchiyevna./ Oziq-ovqat
tarkibidagi aminokislotalar va ularning inson organizmidagi ahamiyati./ MODERN
EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-24/4_ Aprel –2025.
8. Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich, Rahimova Parizoda Akbar qizi./ Yog’li
urug’lar tarkibidagi zaharli va mineral moddalar./ MODERN EDUCATION AND
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
41
2181-3187
DEVELOPMENT./
№-24/4_
Aprel
–2025.
9. Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich, Tursunova Barno Allayorovna./ O’simlik
yog’larini ishlab chiqarishda ferment texnologiyalarini joriy etish./ MODERN
EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-24/4_ Aprel –2025.
