ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
418
2181-3187
UDK 631.559.2
QISHLOQ XO‘JALIGI FAOLIYATIDA YUZAGA KELADIGAN YONG‘IN
XAVFI: SABABLAR, PROGNOZLASH VA BARTARAF ETISH CHORALARI
Fayzullayev Sayfulloh Xayrullo o‘gli
Toshkent davlat texnika universiteti
Hayot faoliyati xavfsizligi kafedra talabasi
Nasirova Saodat Shukrillayevna
Toshkent davlat texnika universiteti
Hayot faoliyati xavfsizligi kafedrasi katta o’qituvchisi
Annotatsiya
Ushbu maqolada qishloq xo‘jaligi faoliyati davomida yuzaga keladigan yong‘in
xavfining asosiy sabablari, prognozlash usullari va oldini olish choralari chuqur tahlil
qilinadi. Texnik nosozliklar, inson omili, ob-havo sharoiti kabi muhim omillar asosida
yong‘in holatlari qanday shakllanishi va ularning oldini olish yo‘llari ilmiy-amaliy
asosda ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ekologik va iqtisodiy jihatdan xavfli bo‘lgan
yong‘inlar oqibatlarini kamaytirish maqsadida zamonaviy texnologiyalar, monitoring
tizimlari va samarali boshqaruv strategiyalari asosida taklif va tavsiyalar ishlab
chiqiladi.
Kalit so‘zlar: yong‘in xavfi, qishloq xo‘jaligi, texnika nosozligi, prognozlash,
xavfsizlik, boshqaruv.
Аннотация
В данной статье подробно анализируются основные причины
возникновения пожаров в процессе сельскохозяйственной деятельности, методы
прогнозирования и меры по их предотвращению. Рассматривается, как
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
419
2181-3187
технические неисправности, человеческий фактор и погодные условия
способствуют возникновению пожаров, а также какие научно-практические
решения можно применять для их устранения. Кроме того, предлагаются
современные технологии, системы мониторинга и эффективные стратегии
управления для минимизации экологических и экономических последствий
пожаров.
Ключевые слова: пожарная опасность, сельское хозяйство, технические
неисправности, прогнозирование, безопасность, управление
Annotation
This article provides an in-depth analysis of the main causes of fire risks in
agricultural activities, methods of forecasting, and measures for prevention. It explores
how technical malfunctions, human factors, and weather conditions contribute to fire
outbreaks, as well as applicable scientific and practical solutions. Additionally, the
article proposes modern technologies, monitoring systems, and effective management
strategies aimed at minimizing the ecological and economic consequences of
agricultural fires.
Keywords: fire hazard, agriculture, technical failure, forecasting, safety,
management
Kirish. Yong‘in xavfi har bir ishlab chiqarish sohasi, jumladan, qishloq xo‘jaligi
faoliyati uchun muhim xavf omili hisoblanadi. Ayniqsa, ochiq maydonlarda va
yonuvchan materiallar (pichan, beda, g‘alla, somon) bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ishlanadigan joylarda bu xavf keskin ortadi. O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda
vaziyatlar vazirligining yillik ma’lumotlariga ko‘ra, har yili qishloq xo‘jaligiga oid
yuzlab yong‘in holatlari natijasida ekin maydonlari, omborxonalar va texnik vositalar
jiddiy zarar ko‘radi. Bu holatlar iqtisodiy yo‘qotishlardan tashqari oziq-ovqat
xavfsizligiga, aholi ta’minotiga va ekologik muvozanatga ham bevosita salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
420
2181-3187
BMTning FAO (Food and Agriculture Organization — Oziq-ovqat va qishloq
xo‘jaligi tashkiloti) tomonidan e’lon qilingan hisobotlarda ta’kidlanishicha, aynan
yong‘in xavfi – yer resurslari degradatsiyasining tezlashuvi, eroziya va qurg‘oqchilikni
kuchaytiruvchi asosiy omillardan biridir. Yong‘inlar nafaqat mavjud hosilga, balki
tuproq unumdorligiga ham zarar yetkazadi, bu esa kelajakdagi hosildorlikka salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, yong‘inlar odatda noto‘g‘ri
agrotexnik amaliyotlar, chora-tadbirlarga nisbatan befarqlik va zamonaviy monitoring
texnologiyalarining etishmasligi sababli sodir bo‘ladi.
BMTning FAO (Food and Agriculture Organization — Oziq-ovqat va qishloq
xo‘jaligi
tashkiloti
(2024))
tomonidan
ishlab
chiqilgan
yong‘inlarni
integratsiyalashgan boshqaruv bo‘yicha ko‘rsatmalarda qayd etilishicha, yong‘in
xavfini kamaytirish uchun mahalliy darajada profilaktik chora-tadbirlar, texnik
vositalarning muntazam nazorati va favqulodda vaziyatlarga tayyorlik bo‘yicha rejalar
muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, sug‘oriladigan yerlarda elektr nasoslar, generatsiya
tizimlari va boshqa uskunalarning nosoz holatda ishlatilishi, yong‘in xavfini orttiruvchi
asosiy omillardan biri sifatida tilga olinadi. Bundan tashqari, FAO xalqaro tajribaga
tayanib shuni ta’kidlaydiki, joylarda yong‘inlarning oldini olish ishlarining zaifligi,
monitoring vositalarining yetarli emasligi va aholining xabardorlik darajasining
pastligi yong‘in tahdidini kuchaytiradi.
Qishloq xo‘jaligida yong‘inning kelib chiqishiga sabab bo‘ladigan omillar: tabiiy
(qurg‘oqchilik, issiq havo, shamol), texnik (nosoz traktorlar, qisqa tutashuvlar) va
inson omillari (e’tiborsizlik, ochiq olov bilan muomala) bilan bog‘liq. Ayniqsa, g‘alla,
beda, pichan kabi materiallar ochiqda saqlanganda xavf sezilarli darajada oshadi.
Agrotexnik ishlar — masalan, g‘alla o‘rish yoki pichan yig‘ish vaqtida texnika
vositalaridan uchqun chiqishi yoki egzoz tizimlarining qizib ketishi natijasida ham
yong‘inlar sodir bo‘lishi mumkin. Elektr tarmoqlarining eskirganligi, kuchlanishdagi
keskin o‘zgarishlar ham xatarga olib keladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
421
2181-3187
Bundan tashqari, global iqlim o‘zgarishlari sababli issiq mavsumlarning
cho‘zilishi, havoning harorat darajasining oshishi yong‘in xavfini yil sayin orttirib
bormoqda. Masalan, WHO ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo miqyosida yong‘in xavfi
bo‘lgan kunlar soni va yong‘in mavsumlari uzunligi o‘sib bormoqda [5.1]. Bu
sharoitda yong‘inlarni erta aniqlash va monitoring qilish tizimlarini (masalan, sun’iy
yo‘ldoshlar, geografik axborot tizimlari – GAT) joriy qilish yong‘inlarning oldini
olishda muhim vosita bo‘lib qolmoqda [2.
Adabiyotlarni o‘rganish.Qishloq xo‘jaligida yong‘in xavfi bo‘yicha o‘rganilgan
adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu xavf ko‘p omillilik xususiyatiga ega bo‘lib,
tabiiy, texnik va inson omillarining o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi. O‘zbekiston
Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi (2023) tomonidan taqdim etilgan materiallarda
ayniqsa ochiq maydonlardagi yong‘in xavfi, texnik vositalarning sozligi, va agrotexnik
tadbirlar paytidagi ehtiyotsizlik holatlari asosiy xavf omillari sifatida ko‘rsatib o‘tiladi.
FAO (2023, 2024) tomonidan ishlab chiqilgan qishloq xo‘jaligidagi yong‘inlar uchun
integratsiyalashgan boshqaruv ko‘rsatmalarida esa profilaktik choralar, monitoring
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
422
2181-3187
tizimlari va xavfsizlik bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Ushbu ko‘rsatmalar xalqaro
miqyosda tan olingan va mahalliy sharoitlarga moslashtirish imkoniyatiga ega.
WHO (2022) ma’lumotlariga ko‘ra, yong‘inlarning inson salomatligiga ham
salbiy ta’siri mavjud bo‘lib, tutunli atmosfera, zaharli gazlar va havo sifatining
yomonlashuvi nafaqat ekotizimga, balki odamlarning nafas olish organlariga ham zarar
yetkazadi. FVV (2023) statistikalariga tayanilsa, har yili yuzlab yong‘in holatlari qayd
etiladi va ularning aksariyati noto‘g‘ri foydalanilgan texnik vositalar, elektr
tarmoqlarining eskirganligi yoki e’tiborsizlik tufayli kelib chiqadi. Shuningdek, FAO
(2023) tomonidan ilgari surilgan GAT (Geografik Axborot Tizimlari) va sun’iy
yo‘ldosh monitoringi yong‘in xavfini erta aniqlashda samarali vosita sifatida ko‘riladi.
Bu adabiyotlar asosida ko‘rinadiki, yong‘in xavfini kamaytirish uchun ilmiy
yondashuv va zamonaviy texnologiyalarga asoslangan tizimli boshqaruv muhim
ahamiyatga ega.
Asosiy qism: Metodologiya va natijalar
Metodologiya.Ushbu
tadqiqotda yong‘in xavfini tahlil qilish uchun
kombinatsiyalangan metodlar qo‘llanildi. Birinchidan, mavjud statistik ma’lumotlar
(FVV 2023, WHO 2022) asosida yong‘inlarning soni, sabablari va oqibatlari
o‘rganildi. Ikkinchidan, FAO tomonidan taklif qilingan yong‘in xavfini baholash
indikatorlari asosida yong‘in prognozi va xavf zonalari xaritasi ishlab chiqildi. GAT
(geografik axborot tizimi) va sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari yordamida yuqori xavfli
hududlar aniqlanib, u yerda ehtimoliy yong‘in holatlari modellandi. Bundan tashqari,
mahalliy fermer xo‘jaliklari bilan intervyu va so‘rovnomalar orqali amaldagi texnik
xavfsizlik darajasi, xabardorlik holati va favqulodda holatlarga tayyorgarlik darajasi
baholandi.
Natijalar.Tadqiqot natijalari quyidagi muhim xulosalarni berdi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
423
2181-3187
Qishloq xo‘jaligidagi yong‘inlarning 60% dan ortig‘i texnik vositalarning
nosozligi yoki noto‘g‘ri ishlatilishi natijasida sodir bo‘lmoqda.
Tabiiy omillar, ayniqsa issiq iqlim, shamol va qurg‘oqchilik, yong‘in xavfini 2-3
baravar oshiradi.
Ko‘plab fermer xo‘jaliklarida elektr uskunalar va yoqilg‘i materiallari xavfsizligi
bo‘yicha belgilangan me’yorlarga amal qilinmaydi.
GAT va sun’iy yo‘ldosh monitoringi yordamida yong‘in xavfi yuqori bo‘lgan
hududlar aniqlandi va real vaqtli monitoring samarali vosita ekanligi isbotlandi.
Aholining xabardorlik darajasi past bo‘lib, profilaktik choralar haqida muntazam
trening va o‘quv mashg‘ulotlariga ehtiyoj mavjud.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, yong‘in xavfini kamaytirish uchun texnik vositalarni
muntazam tekshirish, xalqaro standartlarga mos boshqaruv tizimlarini joriy etish,
shuningdek, raqamli texnologiyalar va monitoring vositalaridan faol foydalanish zarur.
Mahalliy darajada tayyorgarlik darajasini oshirish va aholining xabardorligini
kuchaytirish yong‘in tahdidiga qarshi kurashda muhim omillardan biridir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
424
2181-3187
Xulosa.Tadqiqot davomida qishloq xo‘jaligi faoliyatida yong‘in xavfi tabiiy va
texnik omillar ta’sirida yuzaga kelishi mumkinligi aniqlandi. Issiq va quruq ob-havo,
dalalarda qolgan o‘simlik qoldiqlari, texnikalarning noto‘g‘ri ishlatilishi va yong‘in
xavfsizligi qoidalariga amal qilinmasligi yong‘inlarning asosiy sabablari sifatida
ko‘rsatildi. Bu kabi yong‘inlar nafaqat qishloq xo‘jaligi hosiliga va mulkka, balki atrof-
muhitga ham katta zarar yetkazadi. Ayniqsa, xavfli davrlarda oddiy ehtiyotsizlik tufayli
sodir bo‘lgan yong‘inlar ko‘p hollarda butun dala maydonlarini qamrab olib, jiddiy
iqtisodiy talafotlarga olib keladi.
Yong‘inlarning oldini olishda eng avvalo yer egalarining mas’uliyati muhim
ahamiyatga ega. Dala va yaylovlarda yong‘in xavfsizligi choralariga qat’iy rioya qilish,
texnikalarni muntazam ko‘zdan kechirish, o‘simlik qoldiqlarini nazoratsiz yoqmaslik
hamda profilaktik ogohlantirish tadbirlarini tashkil etish zarur.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
425
2181-3187
Bundan tashqari, zamonaviy monitoring vositalari (masalan, dronlar, sun’iy
yo‘ldoshlar, GAT tizimlari) yordamida yong‘in xavfini prognozlash va erta aniqlash
imkoniyatlarini kengaytirish muhimdir. Mahalliy hokimliklar va Favqulodda
vaziyatlar xizmatlari bilan hamkorlikda yong‘in xavfini baholash xaritalarini ishlab
chiqish va xavfli hududlar uchun alohida choralar rejasini ishlab chiqish foydali
bo‘ladi.
Shuningdek, aholi, ayniqsa qishloq joylaridagi dehqon va fermerlar o‘rtasida
muntazam ravishda yong‘in xavfsizligiga oid ma’rifiy ishlar olib borilishi, amaliy
mashg‘ulotlar va treninglar tashkil etilishi zarur. Chunki yong‘inlarning katta qismi
inson omiliga bog‘liq bo‘lib, ehtiyotsizlik va beparvolik oqibatida yuzaga chiqmoqda.
Shunday qilib, yong‘in xavfini kamaytirish uchun faqat favqulodda xizmatlarning
emas, balki har bir fuqaro, dehqon va fermerning e’tiborli va mas’uliyatli bo‘lishi talab
etiladi. Yong‘inlarning oldini olish choralari vaqtida ko‘rilsa, katta zararlarning oldi
olinishi mumkin. Sohada monitoring, profilaktika, tezkor javob va aholining
xabardorligini oshirishga qaratilgan kompleks yondashuv yong‘in xavfini keskin
kamaytirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
O’zbekiston Qishloq xo’jaligi vazirligi (2023). Qishloq xo‘jaligida yong‘in xavfi va
uni boshqarish. Toshkent: Qishloq xo‘jaligi vazirligi.
FAO. (2023). Agricultural Fire Risk Guidelines.
FAO. (2024). Integrated fire management guidelines for agriculture and forestry.
O‘zbekiston Respublikasi FVV. (2023). Yillik yong‘in statistikasi.
WHO. (2022). Environmental Fire Hazards and Health Impact.
