ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
411
2181-3187
UDK 632.95
QISHLOQ XO‘JALIGIDA ISHLATILADIGAN KIMYOVIY
VOSITALARNING INSON SALOMATLIGI VA ATROF-MUHIT
XAVFSIZLIGIGA TA’SIRI
Fayzullayev Sayfulloh Xayrullo o‘gli
Toshkent davlat texnika universiteti
Hayot faoliyati xavfsizligi kafedra talabasi
Nasirova Saodat Shukrillayevna
Toshkent davlat texnika universiteti
Hayot faoliyati xavfsizligi kafedrasi katta o’qituvchisi
Annotatsiya.Mazkur maqolada qishloq xo‘jaligida keng qo‘llanilayotgan
pestitsid, gerbitsid va boshqa kimyoviy vositalarning inson salomatligiga va atrof-
muhitga ko‘rsatadigan salbiy ta’siri o‘rganiladi. Ushbu kimyoviy moddalar tuproq,
suv, havoga ta’sir qilib, biologik xilma-xillikni kamaytirish, ekotizimning
barqarorligini buzish va ekologik izolyatsiyaga olib kelishi mumkin. Shuningdek,
ularning yot komponentlari orqali tashqi muhitga tarqalishi va bu holatlarning uzoq
muddatli ekologik ta’sirlari tahlil qilinadi. Muqobil usullar sifatida agroekologik
yondashuvlar va bioprotektantlardan foydalanish taklif etiladi, chunki bu usullar tabiiy
resurslardan samarali foydalanishga, zararsiz va barqaror qishloq xo‘jaligini
rivojlantirishga imkon yaratadi.
Kalit so‘zlar:kimyoviy vositalar, pestitsidlar, atrof-muhit, salomatlik,
agroekologiya, bioprotektant
Аннотация.В данной статье исследуются негативные воздействия
химических веществ, таких как пестициды, гербициды и другие химические
средства, широко используемые в сельском хозяйстве, на здоровье человека и
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
412
2181-3187
окружающую среду. Рассматриваются их воздействие на почву, воду и воздух
через чуждые компоненты, а также риск снижения биологического разнообразия
и экологическая изоляция. В качестве альтернативных методов предлагаются
агроэкологические подходы и использование биопротектантов, которые
способствуют устойчивому развитию сельского хозяйства и минимизации
воздействия на природу.
Ключевые слова: химические вещества, пестициды, окружающая среда,
здоровье, агроэкология, биопротектанты
Annotation.This article examines the negative impacts of chemical substances
such as pesticides, herbicides, and other chemicals commonly used in agriculture on
human health and the environment. It discusses their effects on soil, water, and air
through foreign components, as well as the risks of reducing biodiversity and
ecological isolation. Alternative methods such as agroecological approaches and the
use of bioprotectants are proposed, as they contribute to sustainable agricultural
development and minimize environmental impact.
Keywords:
chemicals,
pesticides,
environment,
health,
agroecology,
bioprotectants
Kirish. Qishloq xo‘jaligida kimyoviy vositalar, masalan, pestitsidlar, herbitsidlar,
fungitsidlar, va o‘simliklarni himoya qilish uchun ishlatiladigan boshqa kimyoviy
moddalar ishlab chiqarishni optimallashtirishda va mahsulotlarning hosildorligini
oshirishda muhim ahamiyatga ega. Biroq, bu vositalarning noto‘g‘ri yoki haddan
tashqari qo‘llanilishi inson salomatligi va atrof-muhitga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Kimyoviy vositalar, o‘simliklar va zararkunandalarni nazorat qilishda
samarali bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, ularning uzoq muddatli ta’siri ekologik va
salomatlikka salbiy oqibatlar keltirishi mumkin .
BMTning FAO va WHO tashkilotlari tomonidan e’lon qilingan hisobotlarga
ko‘ra, kimyoviy vositalarning ortiqcha yoki noto‘g‘ri qo‘llanishi tuproqning sifati, suv
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
413
2181-3187
resurslari va havoning ifloslanishiga olib keladi, shuningdek, ular odamlar va
hayvonlarga zarar etkazishi mumkin. Shu sababli, pestitsidlar va boshqa kimyoviy
vositalarni ishlatishda xavfsizlikni ta’minlash, ularni to‘g‘ri qo‘llash va ekologik
barqarorlikni saqlash bo‘yicha qat’iy choralar ko‘rish zarur .
Bu maqolada, kimyoviy vositalarning qishloq xo‘jaligida qo‘llanilishi va ularning
inson salomatligi va atrof-muhit xavfsizligiga ta’siri tahlil qilinadi. Maqsadimiz,
pestitsidlar va boshqa kimyoviy moddalar yordamida hosilni ko‘paytirishda yuzaga
keladigan xavflarni kamaytirish uchun tegishli choralarni ishlab chiqishdir.
Shuningdek, kimyoviy vositalarning xavfsiz ishlatilishi, xalqaro tashkilotlarning
tavsiyalari va amaliy tajribalar asosida xavf-xatarlarni kamaytirishning samarali
yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Adabiyotlarni
o‘rganish.Kimyoviy
vositalarning
qishloq
xo‘jaligidagi
qo‘llanilishi yuzasidan xalqaro va mahalliy manbalarda keng ko‘lamli tadqiqotlar olib
borilgan. BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) hamda Jahon
sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, pestitsidlar, gerbitsidlar va
boshqa kimyoviy vositalarning noto‘g‘ri yoki ortiqcha miqdorda qo‘llanilishi tuproq
va suv resurslarining degradatsiyasiga, havoning zaharlanishiga, shuningdek, inson va
hayvon salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi (WHO, 2021; FAO, 2020).
Mahalliy tadqiqotchilar (Karimov A., Sharipova D., 2022) o‘z ishlarida kimyoviy
vositalarning noto‘g‘ri qo‘llanishi oqibatida yuzaga kelayotgan ekologik izolyatsiya,
biologik xilma-xillikning kamayishi va agroekotizimlarning izdan chiqishi holatlarini
qayd etishgan. Shu bilan birga, xorijiy tadqiqotlarda kimyoviy qoldiqlarning oziq-
ovqat mahsulotlari orqali inson organizmiga kirishi, saraton kasalliklari, endokrin
buzilishlar va boshqa salomatlik muammolariga olib kelishi haqida dalillar keltirilgan
(Bakhramov K.K. va Niyazov L.N., 2022).
ICARDA (2023) tomonidan olib borilgan agroekologik innovatsiyalar tajribasi
esa, biologik va agroekologik yondashuvlarning samaradorligini isbotlab bergan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
414
2181-3187
Ayniqsa, agroekotizimlarda bioprotektantlar, yashil o‘g‘itlar va entomofaglar asosida
yaratilgan tizimlar kimyoviy vositalarga muqobil sifatida muvaffaqiyatli sinovdan
o‘tgan.
Ushbu manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, kimyoviy vositalarning zararlari
chuqur ilmiy asosga ega bo‘lib, ularni nazorat ostida va muqobil usullar bilan
birgalikda qo‘llash zamonaviy agroxavfsizlik tamoyillarining ajralmas qismidir.
Asosiy qism
Metodologiya.Ushbu ilmiy ishda quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi:
Tahliliy yondashuv: Ilmiy maqolalar, xalqaro tashkilotlar hisobotlari va rasmiy
statistik ma’lumotlar asosida kimyoviy vositalarning ekologik va salomatlikka ta’siri
baholandi;
Solishtirma tahlil: Kimyoviy vositalar bilan ishlangan va agroekologik usullar
qo‘llanilgan maydonlar o‘rtasida tuproq sifati, suv resurslari, va o‘simlik o‘sishi
holatlari solishtirildi;
Tajriba kuzatuvi: O‘zbekistonning turli hududlaridagi dala xo‘jaliklarida
pestitsidlar bilan ishlangan maydonlardagi o‘simlik holati va biologik faol tuproq
ko‘rsatkichlari tahlil qilindi;
Ekologik xavf tahlili: Kimyoviy vositalar tarkibidagi yot komponentlarning
tabiatga va tirik organizmlarga ta’siri toksikologik jihatdan baholandi.
Natijalar.Tadqiqot natijalariga ko‘ra quyidagi muhim holatlar aniqlangan:
Kimyoviy vositalar tuproq mikroflorasiga salbiy ta’sir qiladi – foydali
bakteriyalar va mikroorganizmlar soni keskin kamayadi, bu esa tuproq
unumdorligining pasayishiga olib keladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
415
2181-3187
Pestitsid va gerbitsidlarning qoldiqlari suv havzalariga oqib tushib, baliqlar va
boshqa suv organizmlarining nobud bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Ichimlik suvlarida ham
ushbu qoldiqlarning mavjudligi aniqlangan.
Odamlarda allergik reaksiyalar, nafas yo‘llari kasalliklari va hatto genetik
o‘zgarishlar bilan bog‘liq muammolar qayd etilgan. Ba’zi kimyoviy moddalar teri
orqali ham tanaga singib ketadi.
Biologik
xilma-xillik
kamaymoqda
– foydali hasharotlar (masalan,
changlatuvchilar) kimyoviy zaharlar ta’sirida halok bo‘lmoqda.
Agroekologik usullar va bioprotektantlardan foydalanilgan maydonlarda esa
tuproq sifati tiklangan, zararkunandalar nazorati tabiiy holatda saqlangan, va
hosildorlikda muvozanat kuzatilgan.
Natijalardan kelib chiqib aytish mumkinki, pestitsid va boshqa kimyoviy vositalar
bilan ishlashda ekologik xavfsizlik choralarini kuchaytirish, ularni muqobil
texnologiyalar bilan almashtirish, shuningdek, zamonaviy monitoring tizimlarini joriy
qilish zarurdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
416
2181-3187
Xulosa.Kimyoviy vositalarning nazoratsiz va me’yorsiz qo‘llanilishi, nafaqat
atrof-muhit, balki inson salomatligi uchun ham jiddiy tahdid tug‘diradi. Pestitsidlar va
o‘g‘itlar ekotizimdagi tabiiy muvozanatni buzadi, tuproq va suv resurslarini
ifloslantiradi, oziq-ovqat xavfsizligini zaiflashtiradi va turli kasalliklarning kelib
chiqishiga sabab bo‘ladi. Uzoq muddat davomida bu moddalar ta’sirida qolgan
hududlarda biologik xilma-xillik sezilarli darajada kamayadi, bu esa global ekologik
muammolarni yanada chuqurlashtiradi. Shunday ekan, zamonaviy qishloq xo‘jaligida
ekologik xavfsizlikni ta’minlashga alohida e’tibor qaratish lozim.
Ushbu muammoni hal etish uchun ilmiy asoslangan, inson va tabiat manfaatlarini
inobatga olgan muqobil yondashuvlarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish zarur.
Agroekologik tamoyillarga asoslangan yondashuvlar, tabiiy dushmanlardan
foydalangan holda zararkunandalarga qarshi kurashish, organik dehqonchilik va
bioprotektantlar kabi ekologik toza vositalardan foydalanish alohida ahamiyat kasb
etadi. Bu nafaqat hosildorlikni saqlab qolishga, balki inson salomatligini asrashga va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
417
2181-3187
tabiat bilan uyg‘un yashashga xizmat qiladi. Shu yo‘l bilan qishloq xo‘jaligining
barqaror va xavfsiz rivojlanishini ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Shu bilan birga, pestitsidlar va o‘g‘itlarni xavfsiz ishlatish, saqlash va boshqarish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Bu tavsiyalar qishloq xo‘jaligida kimyoviy
vositalarning zararli ta’sirini kamaytirish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash va
odamlarning salomatligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ekologik toza
texnologiyalar va zamonaviy yondashuvlar nafaqat qishloq xo‘jaligini rivojlantirish,
balki global miqyosda ekologik barqarorlikni ta’minlashda ham muhim ahamiyatga
ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
Bakhramov K.K., Niyazov L.N. (2022). Synthesis of 4-hydroxibenzoic acid
derivatives with amino acids and their potential pharmacological properties. Austrian
Journal of Technical and Natural Sciences, №1–2, 24–27.
FAO (2020). Sustainable Agriculture and Environmental Protection.
ICARDA (2023). Agroecological Innovations in Central Asia.
Karimov A., Sharipova D. (2022). Agroxavfsizlik va kimyoviy vositalarning xavfi.
Toshkent: Qishloq Xo‘jaligi Nashriyoti.
WHO (2021). Pesticide Residues in Food – Report 2021.
