ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
277
2181-
3187
TEZYURAR VA YUQORI TEZLIKDA HARAKATLANADIGAN TEMIR
YO‘LLAR YER POLOTNOSI SIFATINI NAZORAT QILISH
Choriyev Rustam Alisher o‘g‘li
(Toshkent Davlat Transport Universiteti)
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tezyurar va yuqori tezlikdagi temir yo‘l
magistrallarida er polotnosi sifatini nazorat qilishning zamonaviy usullari yoritiladi.
Grunt zichligi, cho‘kish ko‘rsatkichlari, namlik darajasi, yuklamalarga chidamlilik
kabi parametrlarning o‘lchash usullari, laboratoriya va dala sinovlari,
avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari haqida tahliliy ma’lumotlar keltirilgan.
Shuningdek, xalqaro tajribalar va O‘zbekiston amaliyotidan misollar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Yer polotnosi, sifat nazorati, zichlik, deformatsiya, monitoring,
georadar, dala sinovlari, laboratoriya tekshiruvlari, vibratsion zichlashtirish,
cho‘kish, geotexnika.
Yer polotnosini qurish ishlari boshlanmasdan avval karer, o‘yma, tabiiy
asoslardagi gruntlar tarkibi va holatini loyihada qabul qilingan va haqiqiy
ko‘rsatkichlarining o‘zaro muvofiqligi tekshirilishi kerak.
Namunalarning tarkibi (turi, xili) va namligi ishlabchiqarish laboratoriyalarida
amaldagi DavSt bo‘yicha aniqlanadi. O‘yma, karerlarni qazish vaqtida gruntlarning
namlanish va qurish sharoitlariga qarab, ularning namligini o‘zgarishi muntazam
kuzatib boriladi. Namlikni aniqlash maqsadida, havo o‘zgarmas bo‘lgan vaqtda xaftada
bir marta, o‘yma va karerlardagi har 10 000 m
3
er hajmi uchun kuniga kamida 2 marta,
intensivligi 5 mm/sut bo‘lgan yomg‘irlardan keyin esa har kuni namunalar olinishi
lozim.
Operatsion nazorat ishlabchiqarish jarayonida bajarilayotgan ishlarni loyiha
hujjatlari talablariga va belgilangan texnologiyaga muvofiqligini aniqlash maqsadida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
278
2181-
3187
amalga oshiriladi. Operatsion nazorat ishlarni mumiy bajarish vaqti davomida
bajarilgan barcha ish turlarining to‘liq hajmini qamrab olishi kerak.
Uzluksiz nazorat qilib boriladigan er polotnosini qurish sifati ko‘rsatkichlariga
quyidagilar kiradi: tarh va profilda yuzaki er polotnosi o‘qiy chizig‘ini to‘g‘riligi,
ko‘ndalang nishabliklarga rioya qilinganlik, er polotnosi kengligi, yonbag‘irlarning
qiyaligi, suvlarni chetlatish va drenaj inshootlarini, yonbag‘irlarni mustahkamlanishini
to‘g‘ri
bajarilganligi,
gruntlarni
zichlashtirish
koeffitsientlari,
gruntlarni
deformatsiyalanish modullari, himoya qatlamlarining me’yoriy qalinligi. Operatsion
nazorat bosqichida gruntni zichlash sifatini nazorati har bir texnik qatlamda bajarib
boriladi. Ko‘tarma sirti, ikkinchi qatlam va er polotnosi asosiy maydonchasining
ko‘ndalang nishabliklari hamda balandlik belgilarining loyihaga muvofiqligi
piketlarda kamida ikkita ko‘ndalang kesim bo‘yicha olib borilgan o‘lchashlar orqali
tekshirib turiladi.
Himoya qatlamlari qalinligi yuzaning har 1000 m
2
kamida bir marta tekshirilgan
bo‘lishi kerak. Bu qatlamlarning kengligi esa yo‘lning har 30 metrida kamida bir
martadan tekshirib turilishi lozim. Sifat ko‘rsatkichlarini o‘lchash va baholash ishlari
zaxvatkada ko‘tarma qatlami, o‘yma uchastkasi, er polotnosining boshqa qismini barpo
etish bo‘yicha operatsiyalaridan keyin bajariladi.
Operatsion nazorat texnologik xarita tarkibidagi operatsion nazorat sxemalariga
yoki har bir texnologik jarayon uchun ishlarni bajarish loyihasini ishlab chiqishda
tuziladigan sxemalarga muvofiq amalga oshiriladi.
Er polotnosi buyurtmachining texnik nazorati va loyiha tashkilotining muallif
nazorati (amalga oshirish kerak bo‘lsa) ularning vakillari ishtirokida olib borilishi
kerak.
Er polotnosi qabul qilinmasdan turib, yo‘l ustki qurilmasini yaratish ishlarini
bajarish mumkin emas. Er polotnosi butunlay tayyor holatda topshirishga taqdim
etiladi. Er polotnosi bilan birgalikda ustki qoplami ochilgan (rekultivatsiya qilingan)
grunt karerlari va ag‘darilgan tuproq uyumlari topshirishga taqdim etilishi kerak.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
279
2181-
3187
Er polotnosi va tarkibidagi inshootlar joyda ko‘z bilan kuzatish natijalari, nazorat
o‘lchashlari, ijro chizmalari, yashirin ishlarni tekshirilganlik haqida dalolatnomalar,
ishlabchiqarish nazorati hujjatlari, jami ishlar jurnali hamda mahsus kuzatuv va
laboratoriya sinovlari jurnallari asosida qabul qilinadi.
Drenaj inshootlarini bajarilgan ishlar alohida elementlarning tayyor bo‘lishiga
qarab yashirin ishlar sifatida qabul qilinadi. Odatda, bo‘ylama drenaj alohida oraliq
qabul qilish jarayonida qabul qilinadi. Tayyor er polotnosini qabul qilishda ko‘tarmaga
solingan gruntlarning sifati va ularning zichlash darajasi bajarilgan ishlabchiqarish
nazorati bosqichlarining hujjatlari bilan laboratoriya sinovlari ma’lumotlari asosida
tekshiriladi. Bunda quvurlar ko‘milgan joylariga hamda ko‘priklarga kirish joylariga
alohida e’tibor qaratiladi.
Gruntlar va ularni zichlatirish darajasining sifat ko‘rsatkichlarini tasdiqlash
uchun, nazorat tekshiruvlari tayinlanishi kerak. Nazorat sinovlari hajmi operatsion
nazoratida bajariladigan sinovlar hajmining 1/3 qismidan kam bo‘lmasligi lozim.
Er polotnosi majmuasi tarkibidagi suvlarni chetlatish inshootlari (yo‘l chetidagi
ariqlar, suvlarni chiqarib tashlash tizimi ariqlari va h.k.) ni qabul qilinganda bo‘ylama
va ko‘ndalang nishabliklar, ko‘ndalang kesimlarning o‘lchamlari tekshirilgan bo‘lishi
kerak. Hamma suv chetlatish inshootlari suvni loyihada ko‘rsatilgan joylarga
to‘xtamay oqib turishi uchun mo‘ljallangan muttasil suv chiqargichga ega bo‘lishi
zarur.
Er polotnosini loyilash jarayonida loyihalarda qurilishni atrofdagi tabiatga salbiy
ta’sirini kamaytirishga imkon beradigan konstruksiyalar va ishlarni bajarish
texnologiyalari nazarda tutilishi kerak.
Atrof muhitni tobora yomonlashib borishini oldini olish, qurilish jarayonida
buzilgan tabiiy tizimlarni tiklash hamda butun transport-tabiat tizimini bundan keyngi
rivojlanishining ekologik-iqtisodiy balansini ta’minlash uchun, loyihalanayotgan er
polotnosini atrof muhitga ko‘rsatadigan ta’sirini baholanishi (AMTB) ni ham nazarda
tutish zarur.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
280
2181-
3187
AMTB xo‘jalik faoliyatni rivojlantirish bo‘yicha qarorlarni tayyorlash tizimining
alohida bosqichi bo‘lib, loyiha echimlarini qabul qilishdan avval ishlab chiqiladi va
loyiha-smeta hujjatlar tarkibiga kiritiladi va alohida hujjat sifatida rasmiylashtiriladi.
“Atrof muhitni muhofalash” bo‘limi SHNK 1.03.01-08 binoan ishlab chiqiladi
hamda ekologik xavfsizlikka oid AMTB nizomlarining bajarilishini ta’minlovchi
loyiha choralari majmuining loyiha qarorlaridan tashkil topadi.
Er polotnosining asosiy konstruktiv echimlari erlarni iloji boricha qurilish
ixtiyoriga kam o‘tkazilishini, qurilish va ekspluatatsiya jarayonlarida flora va faunani
iloji boricha ko‘proq saqlab qolinishini ta’minlashi kerak, shu jumladan quyidagilarni
hisobiga ham:
•
qoyatoshli va yumshoq gruntlarda o‘ymalarni iloji boricha kamroq
qazilishini;
•
tegishli darajada tik yonbag‘irli ko‘tarmalar qurilishini;
•
o‘ymalar o‘rniga tonnellar, ko‘tarmalar o‘rniga estakadalar qurilishini;
•
er
polotnosini
loyihalash
va
qurish
jarayonlarida
texnologiyani
soddalashtiruvchi va atrof muhitga kam ta’sir etuvchi yangi konstruktiv echimlar
hamda materiallardan (an’anaviylar o‘rniga) foydalanishni.
Uzun qiyaliklarda ko‘tarmalarning yonbag‘irlari joylashadigan maydonni
kamaytirish maqsadida, yonbag‘irlarning quyi qismini turli xil tirgovuch inshootlar
yordamida mustahkamlash tavsiya etiladi. Ko‘tarma balandligi 8 m dan 20 m ga qadar
bo‘lganda, ko‘tarmalar o‘rniga estakadalarni qurish maqsadga muvofiqdir. Estakadalar
juda katta er maydonlarini tejashga, shovqin va vibratsiya kuchini kamaytirishga,
hamda trassa uzunligini qisqartirishga imkon beradi.
CHuqurligi 25 m katta o‘ymalar o‘rniga tonnellarni qurish maqsadga muvofiq.
SHunda mavjud landshaft saqlanib qoladi.
Er polotnosini qurishda atrof muhitga ta’sir etuvchi omillar quyidagilardan iborat:
•
ko‘tarma va o‘ymalar, qurilish maydonchalar hamda vaqtincha posyolkalar
uchun ajratilgan erlarni shikastlanishi;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
281
2181-
3187
•
qurilish mashinalar, mexanizmlarning ishlashi natijasida ajralib chiqadigan
zararli chiqindilar, qurilish changi bilan havoni ifloslanishi;
•
suv havzalarini xo‘jalik-maishiy, ishlabchiqarish va oqindi yomg‘ir
suvlaribilan ifloslanishi;
•
qurilish maydonchalari va vaqtincha posyolkalarni maishiy hamda qurilish
chiqindilari bilan ifloslanishi;
•
qurilish mashina va mexanizmlari ishidan hosil bo‘ladigan vibratsiya va
shovqin.
Loyihada quyidagilarni nazarda tutish kerak:
•
er polotnosini qurish, hamda qurilish maydonchalari va vaqtincha posyolkalar
uchun mo‘ljallangan uchastkalarda tuproq qatlamini oldindan olib tashlashni;
•
ishdan chiqarilgan foydali erlarni rezerv, karer, ag‘darilgan tuproq uyumlari,
erni tashish yo‘llari, vaqtincha qurilish maydonchalariva poselkalar bilan birga
rekultivatsiya qilishni.
Tezyurar va yuqori tezlikdagi temir yo‘llar xavfsizligi bevosita yer polotnosi
sifatiga bog‘liq. Sifat nazoratining muntazam va zamonaviy usullar asosida olib
borilishi yo‘lning barqarorligi, chidamliligi va uzoq muddatli xizmatini ta’minlaydi.
Dala sinovlari, laboratoriya tadqiqotlari, geofizik tekshiruvlar va avtomatlashtirilgan
monitoring tizimlari birgalikda qo‘llansa, er polotnosi sifati yuqori darajada
kafolatlanadi.O‘zbekiston sharoitida mavjud texnologiyalar va xalqaro tajribani
uyg‘unlashtirish orqali yuqori tezlikdagi temir yo‘l infratuzilmasining sifatini yangi
bosqichga olib chiqish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
И.А. Каримов. Ислоҳотлар стратегияси – мамлакатимиз иқтисодий
салоҳиятини юксалтиришдир. 2003 й. 17 февралда Вазирлар махкамаси
мажлисидаги маъруза. Т., «Ўзбекистон», 2003.
2.
Доклад первого Президента Республики Узбекистан И.А. Каримова на
заседании правительства по итогам 2010 года. Газета «Народное слово»,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
282
2181-
3187
22.01.2011 год. № 166.
3.
G Drysdale Dempsey “Practical Railway Engineer” London. 2005.
4.
Temir yo’lar umumiy kursi. A.Sh. Shorustamov, R.Ya. Abdullayev,
S.X.Xusanov, Toshkent. 2007-yil
5.
Бройтман Э.З., Боровикова М.С., Осьминин А.Т. Эксплуатационная работа
станций и отделений: Учеб. пособие для техникумов и колледжей ж.- д. трансп.-
М.: Желдориздат, 2002. – 242с.
6.
Железные дороги: Общий курс: Учебник для вузов /М.М.Уздин,
Ю.И.Ефименко, В.И.Ковалев и др.; Под ред. М.М.Уздина. - 5-е изд. - СПб.:
Информ. центр «Выбор», 2002. -368с.
7.
Железнодорожный путь /Т.Г.Яковлева, Н.И.Карпушенко, С.И.Клинов и др.;
Под ред. Т.Г.Яковлевой. – М.: Транспорт, 1999. – 405 с.
8.
Железнодорожные станции и узлы: Учебник для вузов ж.-д. трансп. /
В.Г.Шубко, Н.В.Правдин, Е.В. Архангельский и др.; Под ред. В.Г.Шубко,
Н.В.Правдина. –М.: УМК МПС России, 2002. – 368 с.
9.
Железнодорожные станции и узлы / Ю.И.Ефименко, С.И.Логинов,
В.Е.Павлов и др. – СПб.: Изд-во ПГУПС, 1996. – 202 с.
10.
Общий курс железных дорог: Учебник для техникумов и колледжей ж.- д.
трансп. / В.Н.Соколов, В.ФЖуковский, С.В.Котенкова, А.С.Наумов. - М.: УМК
МПС России, 2002. - 296 с.
11.
Основы эксплуатационной работы железных дорог: Учеб. пособие для студ.
сред. проф. образования / В.А.Кудрявцев, В.И.Ковалев, А.П.Кузнецов и др.; Под
ред. В.А.Кудрявцев. - М.: Проф.Обр.Издат, 2002
12.
Станционные системы автоматики и телемеханики / Вл.В.Сапожников,
Б.Н.Ёлкин, И.М.Кокурин и др.; Под ред. Вл.В.Сапожникова - М.: Транспорт,
2000. – 432 с.
13.
СТН Ц-01-95. Железные дороги колеи 1520 мм.- М.: МПС России, 1995.-86 с.
СНиП 32-01-95. Железные дороги колеи 1520 мм.-М.: Минстрой России, 1995. -
20с.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
283
2181-
3187
14.
Темир йўл атамаларининг русча-ўзбекча қисқа луғати, Ибрагимов И. И.,
Гроссман Л.М., Мацкель С. С., Худоберганов К. Т. Тошкент
«Ўқитувчи». 1993. – 67 бет.
15.
Темир йўл қурилиши, йўл ва йўл хўжалиги атамалари ва тушунчаларининг
русча-ўзбекча луғати, Расулев А. Ф., Фозилова З. Т., Махаматалиев Э. М.:
Тошкент, 2005. -41 бет
