YEVROPA VA OSIYO MAMLAKATLARI MISOLIDA UZUN RELSLAR TASHKILIY MODELLARI

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

271

2181-

3187

YEVROPA VA OSIYO MAMLAKATLARI MISOLIDA UZUN

RELSLAR TASHKILIY MODELLARI

Choriyev Rustam Alisher o‘g‘li

choriyevr888@gmail.com

(Toshkent Davlat Transport Universiteti)

Annotatsiya: Mazkur maqolada Yevropa va Osiyo mamlakatlaridagi uzun relslar

(uzluksiz payvandlangan relslar)ni ishlab chiqarish, tashish, yotqizish va texnik xizmat

ko‘rsatish bo‘yicha tashkiliy modellar tahlil qilinadi. Rivojlangan mamlakatlar

tajribasi asosida samaradorlikni oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi.

Taqqosloviy tahlil Yevropa davlatlari (Germaniya, Fransiya) va Osiyo davlatlari

(Xitoy, Yaponiya, Hindiston) misolida olib boriladi. O‘zbekiston sharoitida ushbu

modellarni moslashtirish imkoniyatlari ham ko‘rib chiqiladi.

Kalit soʻzlar: Uzun rels, tashkiliy model, rels yotqizish, relsli transport,

infratuzilma, texnik xizmat, Yevropa temir yo‘llari, Osiyo temir yo‘llari, relslar

ekspluatatsiyasi, payvandlash texnologiyasi.

Temiryo‘l transporti – yirik yuk va yo‘lovchi tashishda hal qiluvchi o‘rin

egallovchi soha hisoblanadi. Ayniqsa, uzun relslar (Continuous Welded Rails —

CWR) orqali uzluksiz harakatlanish imkoniyati transport xavfsizligi va xizmat

muddatini sezilarli darajada oshiradi. Uzun relslar klassik 25-30 metrlik relslarga

nisbatan kamroq choklarga ega bo‘lib, vibratsiya, shovqin va eskirishni kamaytiradi.

Yevropa va Osiyo mamlakatlari bu borada keng tajribaga ega bo‘lib, ularning har

birida turli tashkiliy modellardan foydalaniladi. Ushbu maqola shu modellarni qiyosiy

tahlil qilish, ularning samarador jihatlarini ochib berish va O‘zbekiston sharoitida

tatbiq etish imkoniyatlarini baholashga qaratilgan.

Uzun relslar haqida umumiy tushuncha.Uzun relslar — bu 200 metrdan 500

metrgacha bo‘lgan rels bo‘laklari bo‘lib, ular maxsus haroratni nazorat qiluvchi

payvandlash usullari yordamida birlashtiriladi. Ular:

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

272

2181-

3187

Kam shovqinli harakatlanish;

Past texnik xizmat sarfi;

Yuqori harakat xavfsizligi

Uzoq xizmat muddati kabi afzalliklarga ega.

Yevropa mamlakatlarida tashkiliy model

A)

Germaniya tajribasi:

Ishlab chiqarish:

ThyssenKrupp va voestalpine kabi yirik zavodlarda relslar 120

m uzunlikda ishlab chiqariladi.

Payvandlash:

“Flash-butt welding” usuli bilan 120 m relslar 480 m yoki undan

ham ko‘proqqa birlashtiriladi.

Tashish:

Maxsus platforma poyezdlarda, rels o‘zgarishini kamaytiruvchi

texnologiyalar bilan tashiladi.

Yotqizish:

“Plasser & Theurer” mashinalari yordamida avtomatik tarzda

yotqiziladi.

Monitoring:

IoT (Internet of Things) asosida real vaqtli monitoring tizimi orqali

rels holati nazorat qilinadi.

Fransiya tajribasi:

SNCF infratuzilmasi relslar sifatini o‘rganish va monitoring qilish bo‘yicha

raqamli texnologiyalarni keng joriy etgan.

Tashish va joylashtirishda dron texnologiyasi va sun’iy intellektdan foydalaniladi

Osiyo mamlakatlari tajribasi

Xitoy:

Dunyoning eng yirik rels ishlab chiqaruvchisi bo‘lib, 500 m uzunlikdagi relslarni

bir pog‘onada ishlab chiqara oladi (Anshan Steel Works).

“CRTS III” modeli asosida relslar beton taglik ustiga yotqiziladi.

Xizmat ko‘rsatishda robotlashtirilgan texnik xizmat mashinalari qo‘llaniladi.

Yaponiya:

“Shinkansen” tez yurar poyezdlari uchun relslar 1 mm aniqlik bilan o‘lchanadi.

Vibratsiyani yutuvchi materiallar bilan to‘ldirilgan tagliklar bilan rels yotqiziladi.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

273

2181-

3187

Tashkiliy modelda har bir rels segmentining individual pasporti mavjud bo‘lib, u

orqali har qanday nuqson nazorat qilinadi.

Hindiston:

Uzun relslar ishlab chiqarish hajmi kengaymoqda.

Modelda

"Dedicated

Freight

Corridor"

loyihasi

orqali

zamonaviy

avtomatlashtirilgan yotqizish uskunalari joriy qilinmoqda.

Relslarni asosan Mahalonobis fabrikasida payvandlashadi.

Tashkiliy modellarni taqqoslash jadvali:

Mamlak

at

Rel

s

uzunligi

(m)

Payvandl

ash usuli

Monitori

ng

Avtomatlashti

rish darajasi

Germani

ya

48

0

Flash-butt

Ha

Yuqori

Fransiya

40

0

Termit va

flash-butt

Ha

O‘rtacha

Xitoy

50

0

On-site

continuous

welding

Ha

Juda yuqori

Yaponiy

a

48

0

Precision

flash-butt

Ha

Yuqori

Hindisto

n

26

0–520

Flash-butt

va manual

Cheklang

an

O‘rtacha

5. O‘zbekiston uchun imkoniyatlar:

•

Xitoy modeli asosida 300 m dan ortiq relslarni ichki ishlab chiqarish

imkoniyatini yaratish.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

274

2181-

3187

•

Yevropa modellari asosida monitoring va texnik xizmatlarni

raqamlashtirish.

•

Hindiston modeli asosida arzon, lekin samarali logistika tizimi yaratish.

•

Avtomatlashtirilgan yotqizish texnologiyalarini import qilish yoki

mahalliylashtirish.

XULOSA

Yevropa va Osiyo mamlakatlari tomonidan qo‘llanilayotgan uzun relslar

modellarining tahlili shuni ko‘rsatadiki, ularning har biri o‘z infratuzilma ehtiyojlariga

moslashtirilgan. Yevropa davlatlari texnologik aniqlik va xavfsizlikka urg‘u bergan

holda yuqori darajadagi monitoring tizimlarini yo‘lga qo‘ygan. Osiyo davlatlari esa

tejamkorlik, yuqori tezlikda yotqizish va ommaviy ishlab chiqarishga asoslangan.

O‘zbekiston uchun optimal yechim sifatida arzon va zamonaviy texnologiyalar

uyg‘unlashgan modelni tanlash muhimdir. Ayniqsa, Xitoy va Hindiston tajribasi

texnologik hamkorlik orqali milliy temiryo‘l infratuzilmasini modernizatsiya qilishda

muhim rol o‘ynashi mumkin. Relslarning uzluksizligi harakat xavfsizligini ta’minlab,

temiryo‘l tarmog‘ining barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu sababli, milliy “Uzun

Relslar Strategiyasi” ishlab chiqilishi dolzarb sanaladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1.

И.А. Каримов. Ислоҳотлар стратегияси – мамлакатимиз иқтисодий

салоҳиятини юксалтиришдир. 2003 й. 17 февралда Вазирлар махкамаси

мажлисидаги маъруза. Т., «Ўзбекистон», 2003.

2.

Доклад первого Президента Республики Узбекистан И.А. Каримова на

заседании правительства по итогам 2010 года. Газета «Народное слово»,

22.01.2011 год. № 166.

3.

G Drysdale Dempsey “Practical Railway Engineer” London. 2005.

4.

Temir yo’lar umumiy kursi. A.Sh. Shorustamov, R.Ya. Abdullayev,

S.X.Xusanov, Toshkent. 2007-yil

5.

Бройтман Э.З., Боровикова М.С., Осьминин А.Т. Эксплуатационная работа

станций и отделений: Учеб. пособие для техникумов и колледжей ж.- д. трансп.-

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

275

2181-

3187

М.: Желдориздат, 2002. – 242с.

6.

Железные дороги: Общий курс: Учебник для вузов /М.М.Уздин,

Ю.И.Ефименко, В.И.Ковалев и др.; Под ред. М.М.Уздина. - 5-е изд. - СПб.:

Информ. центр «Выбор», 2002. -368с.

7.

Железнодорожный путь /Т.Г.Яковлева, Н.И.Карпушенко, С.И.Клинов и др.;

Под ред. Т.Г.Яковлевой. – М.: Транспорт, 1999. – 405 с.

8.

Железнодорожные станции и узлы: Учебник для вузов ж.-д. трансп. /

В.Г.Шубко, Н.В.Правдин, Е.В. Архангельский и др.; Под ред. В.Г.Шубко,

Н.В.Правдина. –М.: УМК МПС России, 2002. – 368 с.

9.

Железнодорожные станции и узлы / Ю.И.Ефименко, С.И.Логинов,

В.Е.Павлов и др. – СПб.: Изд-во ПГУПС, 1996. – 202 с.

10.

Общий курс железных дорог: Учебник для техникумов и колледжей ж.- д.

трансп. / В.Н.Соколов, В.ФЖуковский, С.В.Котенкова, А.С.Наумов. - М.: УМК

МПС России, 2002. - 296 с.

11.

Основы эксплуатационной работы железных дорог: Учеб. пособие для студ.

сред. проф. образования / В.А.Кудрявцев, В.И.Ковалев, А.П.Кузнецов и др.; Под

ред. В.А.Кудрявцев. - М.: Проф.Обр.Издат, 2002

12.

Станционные системы автоматики и телемеханики / Вл.В.Сапожников,

Б.Н.Ёлкин, И.М.Кокурин и др.; Под ред. Вл.В.Сапожникова - М.: Транспорт,

2000. – 432 с.

13.

СТН Ц-01-95. Железные дороги колеи 1520 мм.- М.: МПС России, 1995.-86 с.

СНиП 32-01-95. Железные дороги колеи 1520 мм.-М.: Минстрой России, 1995. -

20с.

14.

Темир йўл атамаларининг русча-ўзбекча қисқа луғати, Ибрагимов И. И.,

Гроссман Л.М., Мацкель С. С., Худоберганов К. Т. Тошкент

«Ўқитувчи». 1993. – 67 бет.

15.

Темир йўл қурилиши, йўл ва йўл хўжалиги атамалари ва тушунчаларининг

русча-ўзбекча луғати, Расулев А. Ф., Фозилова З. Т., Махаматалиев Э. М.:

Тошкент, 2005. -41 бет

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

276

2181-

3187

16.

Техническая эксплуатация железных дорог и безопасность движения:

Учебник для техникумов / И.В. Харланович, В. А. Валетов, В.Г.Давидов и др.;

Под ред. И.В.Харлановича. - М.: Транспорт, 1993. - 368 с.

17.

Хўжаев Б. А. Ягона транспорт тизими ва ҳар хил транспортларнинг ўзаро

ёндошуви. Тошкент 2003.

18.

Ўзбекистон Республикаси темир йўлларидан фойдаланиш қоидалари,

Тошкент, 1999. – 220 бет