227
BAHALAW MAQSETINE QARAY TEST DÚZIW PRINCIPLERI
Kazimbetova Ziyuar Maxsetbaevna
Filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD),
Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı doktorantı
Bahalaw – tálim procesiniń belgili bir basqıshında oqıw maqsetlerine erisiw dárejesin aldınnan
belgilengen kriteriyalar tiykarında ólshew, nátiyjelerin anıqlaw hám analiz etiwden ibarat process
esaplanadı.
Bahalaw tómendegi máselelerdi óz aldına maqset etip qoyadı:
– Mámleketlik tálim standartlarınıń orınlanıwı hám bul tiykarında oqıwshılardıń ózlestiriw
dárejesin anıqlaw;
– Oqıtıwshı hám oqıwshınıń tálim procesindegi qáte-kemshiliklerin anıqlaw tiykarında tálim
mazmunın hám metodikasın rejelestiriw;
– Tálim beriwshilik, yaǵnıy oqıwshılarǵa óz qátesi ústinde jumıs islew, qáte-kemshiliklerin
ońlaw imkaniyatın jaratıw.
Usı orında aytıp ótiw orınlı, bahalaw tálim procesinde júdá áhmiyetli process, bul arqalı tálim
alıwshılardıń ózlestiriwi haqqında maǵlıwmat alınadı, oqıwshılar ushın tákirarlap alıw imkaniyatın
beredi, bilim, kónlikpe, mamanlıqlar iyelenedi hám bekkemlenedi, temanıń qaysı bólegine itibar
qaratıw kerekligi anıqlanadı, oqıtıwshı da, oqıwshı da óz kemshiliklerin ańlaydı, oqıwshı óziniń ne
isley alatuǵınlıǵın yamasa isley almaytuǵınlıǵın ańlaydı, MTS talaplarınıń orınlanıw dárejesi
anıqlanadı, oqıwshınıń qatarı, ata-anası onıń bilim dárejesi haqqında maǵlıwmatqa iye boladı.
Bilim, kónlikpe hám mamanlıqlardı bahalaw eki formada alıp barıladı:
1) Norm referencing
(normaǵa tiykarlanǵan bahalaw)
Bul bahalawda test nátiyjeleri onda qatnasıp atırǵan topardıń nátiyjelerine baylanıslı ulıwmalıq
túrde shıǵarıladı. Tiykarınan oqıwshılardıń kórsetkishleri ulıwma salıstırmalı túrde bahalanadı.
Normaǵa tiykarlanǵan bahalawǵa házirgi kúndegi Ózbekstan Respublikasındaǵı orta, orta arnawlı
hám joqarı oqıw orınlarına kiriw imtixanların mısal etip keltiriwge boladı. Bunda eń joqarı ball
toplaǵan aldınǵı qatardaǵı talabanlar sol oqıw ornına kiriw ushın ajıratılǵan kvota tiykarında oqıwǵa
qabıllanadı. Al ulıwma bilim beriw mekteplerinde klass oqıwshılarınıń bilim dárejesi salıstırmalı
túrde bahalanıwı usı formada ámelge asırıladı. Máselen, shıǵarma jumısı, basqa da jazba jumıslar,
tańlawlar hám joybar jumıslarınıń bahalanıwı.
2) Criterion referencing
(kriteriyaǵa tiykarlanǵan bahalaw)
Bul bahalawda bilim, kónlikpe, mamanlıqlardı oqıw maqsetlerin esapqa alǵan halda aldınnan
belgilengen hám bárshe ushın bir bolǵan kriteriyalar tiykarında bahalawdı názerde tutadı. Kriteriyaǵa
tiykarlanǵan bahalawǵa házirgi kúndegi Ózbekstan Respublikasındaǵı oqıw orınlarındaǵı ústeme
testleri, sonday-aq, Bilim hám mamanlıqlardı bahalaw agentligi tárepinen ótkeriletuǵın Milliy
sertifikat testlerin mısal etip keltiriwge boladı. Bunda belgili bir kriteriyalardı orınlaǵan talabanlarǵa
ǵana ústeme ushın ball yamasa belgili dárejedegi sertifikatqa iye boladı. Al ulıwma bilim beriw
mekteplerinde belgili bir kriteriyaları aldınnan berilgen baqlaw jumısları, esse hám basqa da
tańlawlardıń bahalanıwı.
Test bahalawdıń bir túri bolıp, óz aldına bir sistema sıpatında qaraladı, onıń beriliw mazmunı,
dúzilisi, sonday-aq, qıyınlıq dárejesi haqqında kóplegen ilimiy miynetlerde izertlengen [1:7-12]
Kópshilik ilimpazlarımız tárepinen bahalawdıń test forması sociometrikalıq hám
kvalametrikalıq metodlar menen baylanıslı bolıp, biri ekinshisin tolıqtırǵan halatta bir pútin bahalaw
sistemasın qáliplestiriliwi aytıladı [2:166].
Bahalaw formalarına onıń dástúriy hám dástúriy emes formaları, jazba hám awızeki túrleri,
orınlardaǵı reyting bahalaw sistemasın mısal retinde kórsetiwge boladı [3:360-376].
Bilimlendiriw sistemasında bahalawdıń birneshe usılları engizilgen. Solardan biri – Reyting
bahalaw sisteması.
Reyting sistemasın qollawdaǵı tájiriybeler Ózbekstan Respublikası xalıq bilimlendiriw
ministrliginiń 2005-jıl, 25-maydaǵı 130-sanlı buyrıǵı menen tastıyıqlanǵan «Ulıwma orta bilim beriw
228
mektepleri oqıwshılarınıń bilim tayarlıǵı dárejesin anıqlawdıń kóp ballıq reyting sisteması tuwralı»
Rejede jáne de jetilistirildi.
Oqıwshılardıń bilimin diagnostikalaw hám bahalawdıń reyting sisteması ilimiy dálillengen hám
tájiriybede sınalǵan, tómende kórsetilgen pedagogikalıq principler negizinde alıp barıladı;
—
Oqıwshılardıń bilimin diagnostikalaw hám bahalawdıń ádilligi, beriletuǵın sorawlar
menen tapsırmalardıń anıqlıǵı, sistemalılıǵı hám izbe-izligi;
—
Bilimdi diagnostikalaw hám bahalawdıń hár tárepligi hám qolaylıǵı, haqıyqatlıǵı,
jetkilikligi hám járiyalıǵı, oqıwshılarǵa bilim alıwǵa, óz betinshe pikirlewge, dóretiwshilik oylaw
hám dóretiwshilik xızmetke jigerlendiriwi, maǵlıwmatlıq, tárbiyalıq hám rawajlandırıwshılıq
xarakterge iyeligi;
—
Oqıwshılardıń jas, jeke ózgeshelikleri menen rawajlanıw dárejesiniń esapqa alınıwı;
—
Oqıwshılardıń oqıw pánleri boyınsha mámleketlik bilimlendiriw standartı
dárejesindegi bilimlerdi iyelewge unamlı tásiri;
—
Bilimdi diagnostikalaw hám bahalawda bilimlendiriwdiń búgingi hám keleshektegi
rawajlanıw dárejesiniń kózde tutılıwı[4:238].
Test dúziw hám bahalaw kriteriyaların qáliplestiriw keń tarmaqlı jumıs esaplanıp, ondaǵı
tapsırmalardıń beriliw baǵdarı, baslı principleri, sonday-aq, ashıq hám jabıq formada beriliw tártibi
de óz aldına úlken aqılıy jumıs hám logikalıq oylaw sheberligin talap etedi [5:3-16].
Oqıwshılardı ana tilinen durıs bahalaw ushın test dúziwde onıń tiykarǵı baslı principlerine itibar
qaratıw kerek. Olar tómendegilerden ibarat:
Validlik
(jaramlılıq) – bul princip arqalı testte ólshewdi maqset etken bilim dárejesindegi
tapsırma beriliwi kerek. Ol usı maqsetti júzege shıǵara almasa, demek, ol test validlik dárejesindegi
test emes.Bul principte testtegi juwaplardıń beriliwinde teń salmaqlılıq saqlanıwı, juwap variantları
teńdey ólshemde beriliwi, oqıwshınıń oylaw hám aqıl dárejesin ólshewshi xarakterde bolıwı kerek.
Isenimlilik
– bul princip nátiyjeler isenimli bolıwı ushın xızmet etedi, máselen, test sabaq
barısında alınsa, jaqsı oqıytuǵın oqıwshılar jaqsı kórsetkish, tómen oqıytuǵın oqıwshılar tómen
kórsetkish kórsetse, bul test – isenimli test. Eger de test kútá awır dúzilip, oqıwshılardıń barlıǵı tómen
kórsetkish kórsetse, yamasa dusmalıy belgilep jaqsı oqıytuǵın oqıwshılar tómen kórsetkish, tómen
oqıytuǵın oqıwshılar joqarı kórsetkish kórsetse, bul test – isenimsiz test boladı. Solay eken, bul
princip oqıwshılardıń bilim dárejesi, jası hám standartqa say dúziliwin basshılıqqa aladı.
Qolaylılıq
– bul princip test islewdegi sharayat, materiallıq resurslar, waqıt, orın qolaylılıqların
jaratıw ushın xızmet etedi. Máselen, oqıtıwshıda test alıw ushın 1 akademiyalıq saat waqtı bolsa, ol
2 saat isleniwi kerek bolǵan test tapsırmasın islewge bere almaydı. Sonday-aq, reńli súwretli test
dúzip kelip, reńler arqalı belgili bir anıqlamanı anıqlaw tapsırılıp, biraq onı aq-qara reńde shıǵartıp
isletse, bul test qolaylılıq principine juwap bere almaydı.
Tásir
– bul princip tálim procesindegi eń áhmiyetli principlerdiń biri, bunda testtiń tálim
procesine unamlı yaki unamsız tásiri ólshenedi. Eger alınǵan test oqıwshılardı aqılıy jaqtan
rawajlandırıp, olardıń pánge bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttırsa, bul test oqıw procesi ushın unamlı tásir
kórsetken boladı. Biraq kerisinshe, usı testten keyin oqıwshınıń sol pánge bolǵan qızıǵıwshılıǵı
joǵalsa, unamsız tásirge iye bolǵan test esaplanadı.
Autentiklik
– bul princip test tapsırmalarınıń real turmısqa sáykesligin basshılıqqa aladı.
Máselen, ana tilin oqıtıwdıń baslı maqseti – óz pikirin awızeki hám jazba túrde durıs bayanlaw
qábiletine iye shaxstı jetilistirip shıǵarıw. Solay eken, ondaǵı testler de usı maqsette dúzilip,
oqıwshılardıń yadlawǵa qaratılǵan kónlikpesin alǵan bilimin qollanıwǵa qaray baǵdarlawı kerek.
Ádalat
– bul princip arqalı oqıtıwshıdaǵı insanıylıq, ádillik tendenciyaları ólshenedi. Bul
principte insan kapitalı birinshi orınǵa shıǵadı, yaǵnıy testtiń barlıq qatnasıwshılarına teń
imkaniyatlar jaratılıp beriledi. Máselen, testtiń juwapları sır saqlanıp, aldın ala jaqın baylanıstaǵı
oqıwshıǵa aytıp qoymaw, yamasa oqıw baǵdarlamasında berilmegen, yaki kelesi sabaqlarda
ótiletuǵın temalar átirapında test dúziwden tıyılıw, oqıwshılardıń barlıǵına test sheshiw ushın birdey
sharayat jaratıp beriw hám t.b. ádalat tendenciyaların basshılıqqa aladı.
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
229
1. Аванесов В. С. Теория и методика педагогических измерений [Электрон, ресурс].
Режим доступа: http://www. testolog. narod.ru/Theory4.html. 2005.
2. ХоджаевБ, ЧориевА, СалиеваЗ, ЧориевИ. Педагогиктадқиқотларметодологияси.
Тошкент, 2019.
3. Кукушин В.С. Теория и методика обучения. – Ростов-на-Дону. «Феникс», 2005.
4. Pazılov A, Seytmuratov Q, Qurbaniyazova Z. Pedagogik teoriyası. – Тошкент:, 2018.
5. О.М. Ермолова, Методическое пособие – Составление заданий в тестовой форме.
Волгоград, 2015.
TÁLIMDE SOCIAL MEDIADAN PAYDALANIWDÍŃ ABZALLÍQLARÍ HÁM
MAShQALALARÍ IZERTLEW NÁTIYJELERI TIYKARÍNDA
Kdirbayev Baxadir Berdaxovich
Ájiniyaz atındaǵı Nósik mámleketlik pedagogikalıq
institutı “Sociallıq filosofiya” qánigeligi tayanısh doktorantı
Qaraqalpaqstan Respublikası, Nókis qalası
kdirbayev.baxadir@ndpi.uz
Búgingi kúnde dúnya boylap 5.35 milliard internet paydalanıwshısı bar bolıp, bul dúnya
xalqınıń 66,2 payızın quraydı. Bulardıń 5,04 milliardı yaki dúnya xalqınıń 62,3 payızı social tarmaq
paydalanıwshıları esalpanadı. [1]
Ózbekstan Respublikası sanlı texnologiyalar ministrliginiń 2023-jıl yanvar ayında bergen
maǵlıwmatına qaraǵanda Ózbekstanda 27 million internet paydalanıwshısı hám 5 million 300 mıńnan
artıq social media paydalanıwshısı dizimnen ótken. [2]
Smartfonnıń keń jámáátshilikke usınılıwı 2006-jılǵa tuwrı keledi hám ol kúndelikli
turmısımızdıń bárshe tarawlarında payda boldı. Basqa media qurallarına qaraǵanda smartfonlar
social media menen baylanısıw qolaylıǵı, kóshiwsheńligi, quwatı hám basqada múmkinshilikleri
sebepli “phono sapiens” dep atalıwshı awladtıń payda bolıwına alıp keldi.
Házirde social mediasız turmısımızdı kóz aldımızǵa keltiriw qıyın bolıp qalmaqta. Sebebi
social media arqalı sáwbet qurıw, dúnyanıń qálegen múyeshinen dos arttırıw, bilim alıw,
bilimlerimizdi bólisiw, kásip meńgeriw, frilanserlik penen shuǵıllanıw, jumıs penen támiynleniw,
shet tillerin úyreniw, biznes qılıw hám fayllardı jiberiw hám qabıl etiwimiz múmkin. Soǵan qaramay,
“social medianı tálimde qollaw kerekpe?”, “social medianı tálimde nátiyjeli qollawdıń qanday jolları
bar?” sıyaqlı sorawlarǵa juwaplar izlenbekte hám bul tek bizlerdiń emes pútkil dúnya júzin
oylandırǵan máselege aylanbaqta.
“Men adamlarda, ásirese jaslarda eki júzi bar ekenligin sezdim: biri ózin qanday sezip
atırǵanlıǵın ashıp beretuǵın jeke júzi, ekinshisi YouTube hám Facebookta ózlerin sırtqı dúnyaǵa
kórsetiw hám jetiklikke umtılıw ushın paydalanatuǵın jámáátlik júz. Tek jámáátlik júz barǵan sayın
áhmiyetli bolıp baratqanǵa uqsaydı, sol júzlerdi social mediaǵa qoyıw búgingi jámiyette aman qalıw
imkanın beriwshi evolyucion rawajlanıw sıyaqlı instinkqa aylanǵan” – deydi Rineke Dijkstra. [3]
Akademik Hans Roslingtiń aytıwı boyınsha búgingi kúnde adamlarda media biografiyası
qáliplesken hám ol insan biografiyasınan da áhmiyetli bolıp barmaqta.
Social medianı úyreniwde eki úlken baǵdar bar bolıp, bular sıyasat hám tálim esaplanadı.
Álbette biz ekinshisin kórip shıǵamız. Sebebi social media jaslar menen tıǵız baylanıslı hám jaslar
waqtınıń kópshiligin usı jerde ótkeredi dep esaplaydı. Social medianıń jaslardıń tálimine tásiri
haqqında kóplep túsinbewshilikler hám qáweterler bar. Social media tálim sistemasına zıyan
tiygizbekte hám bahalardıń keskin túsip ketiwine alıp keledi, dep esaplaytuǵınlarda bar. Bul
mashqalanı gatjetler hám basqa da baylanıs qurallarınan paydalanıwdı qadaǵalaw arqalı sheshiw
múmkin. Basqalar bolsa social medianı tálim tájiriybesin potenciyal qayta tiklewshi dep biledi hám
paydalanıwshılar ushın keń imkaniyatlar jaratadı dep esaplaydı.
