229
1. Аванесов В. С. Теория и методика педагогических измерений [Электрон, ресурс].
Режим доступа: http://www. testolog. narod.ru/Theory4.html. 2005.
2. ХоджаевБ, ЧориевА, СалиеваЗ, ЧориевИ. Педагогиктадқиқотларметодологияси.
Тошкент, 2019.
3. Кукушин В.С. Теория и методика обучения. – Ростов-на-Дону. «Феникс», 2005.
4. Pazılov A, Seytmuratov Q, Qurbaniyazova Z. Pedagogik teoriyası. – Тошкент:, 2018.
5. О.М. Ермолова, Методическое пособие – Составление заданий в тестовой форме.
Волгоград, 2015.
TÁLIMDE SOCIAL MEDIADAN PAYDALANIWDÍŃ ABZALLÍQLARÍ HÁM
MAShQALALARÍ IZERTLEW NÁTIYJELERI TIYKARÍNDA
Kdirbayev Baxadir Berdaxovich
Ájiniyaz atındaǵı Nósik mámleketlik pedagogikalıq
institutı “Sociallıq filosofiya” qánigeligi tayanısh doktorantı
Qaraqalpaqstan Respublikası, Nókis qalası
kdirbayev.baxadir@ndpi.uz
Búgingi kúnde dúnya boylap 5.35 milliard internet paydalanıwshısı bar bolıp, bul dúnya
xalqınıń 66,2 payızın quraydı. Bulardıń 5,04 milliardı yaki dúnya xalqınıń 62,3 payızı social tarmaq
paydalanıwshıları esalpanadı. [1]
Ózbekstan Respublikası sanlı texnologiyalar ministrliginiń 2023-jıl yanvar ayında bergen
maǵlıwmatına qaraǵanda Ózbekstanda 27 million internet paydalanıwshısı hám 5 million 300 mıńnan
artıq social media paydalanıwshısı dizimnen ótken. [2]
Smartfonnıń keń jámáátshilikke usınılıwı 2006-jılǵa tuwrı keledi hám ol kúndelikli
turmısımızdıń bárshe tarawlarında payda boldı. Basqa media qurallarına qaraǵanda smartfonlar
social media menen baylanısıw qolaylıǵı, kóshiwsheńligi, quwatı hám basqada múmkinshilikleri
sebepli “phono sapiens” dep atalıwshı awladtıń payda bolıwına alıp keldi.
Házirde social mediasız turmısımızdı kóz aldımızǵa keltiriw qıyın bolıp qalmaqta. Sebebi
social media arqalı sáwbet qurıw, dúnyanıń qálegen múyeshinen dos arttırıw, bilim alıw,
bilimlerimizdi bólisiw, kásip meńgeriw, frilanserlik penen shuǵıllanıw, jumıs penen támiynleniw,
shet tillerin úyreniw, biznes qılıw hám fayllardı jiberiw hám qabıl etiwimiz múmkin. Soǵan qaramay,
“social medianı tálimde qollaw kerekpe?”, “social medianı tálimde nátiyjeli qollawdıń qanday jolları
bar?” sıyaqlı sorawlarǵa juwaplar izlenbekte hám bul tek bizlerdiń emes pútkil dúnya júzin
oylandırǵan máselege aylanbaqta.
“Men adamlarda, ásirese jaslarda eki júzi bar ekenligin sezdim: biri ózin qanday sezip
atırǵanlıǵın ashıp beretuǵın jeke júzi, ekinshisi YouTube hám Facebookta ózlerin sırtqı dúnyaǵa
kórsetiw hám jetiklikke umtılıw ushın paydalanatuǵın jámáátlik júz. Tek jámáátlik júz barǵan sayın
áhmiyetli bolıp baratqanǵa uqsaydı, sol júzlerdi social mediaǵa qoyıw búgingi jámiyette aman qalıw
imkanın beriwshi evolyucion rawajlanıw sıyaqlı instinkqa aylanǵan” – deydi Rineke Dijkstra. [3]
Akademik Hans Roslingtiń aytıwı boyınsha búgingi kúnde adamlarda media biografiyası
qáliplesken hám ol insan biografiyasınan da áhmiyetli bolıp barmaqta.
Social medianı úyreniwde eki úlken baǵdar bar bolıp, bular sıyasat hám tálim esaplanadı.
Álbette biz ekinshisin kórip shıǵamız. Sebebi social media jaslar menen tıǵız baylanıslı hám jaslar
waqtınıń kópshiligin usı jerde ótkeredi dep esaplaydı. Social medianıń jaslardıń tálimine tásiri
haqqında kóplep túsinbewshilikler hám qáweterler bar. Social media tálim sistemasına zıyan
tiygizbekte hám bahalardıń keskin túsip ketiwine alıp keledi, dep esaplaytuǵınlarda bar. Bul
mashqalanı gatjetler hám basqa da baylanıs qurallarınan paydalanıwdı qadaǵalaw arqalı sheshiw
múmkin. Basqalar bolsa social medianı tálim tájiriybesin potenciyal qayta tiklewshi dep biledi hám
paydalanıwshılar ushın keń imkaniyatlar jaratadı dep esaplaydı.
230
Tómende social media tálim óz ishine alǵan tiykarǵı múnasibetler: oqıwshı-oqıwshı,
oqıtıwshı-oqıwshı hám oqıtıwshı-ata-ana múnasibetlerin qanday qáliplestirilgenligine kóbirek itibar
qaratıladı.
Alıp barılǵan izertlewlerge qaraǵanda ekonomikası kem rawajlanǵan aymaqlar (Braziliya,
Qıtay hám Hindstannıń awıllıq aymaqları)da ata-analar sezilerli finanslıq teńsizlikke ushıraydı. Olar
kópshilik jaǵdaylarda jergilili mekteplerdiń oqıwshıları tálimde, jumısta hám ómirde jetiskenlikke
erisiw ushın zárúr bolǵan kónlikpe hám bilimler menen tuwrı qurallandırılmaǵanlıǵınan narazı
boladı. Buǵan juwap retinde kóplep jaslar ózleriniń bilim alıwına járdem beretuǵınlıǵına isenetuǵın
qosımsha tálim hám media qurallarınan paydalanadı. Olar bunı paydalıraq hám ómir ushın áhmiyetli
dep biledi.
Ata-analar bolsa perzentleriniń kompyuterge bolǵan qızıǵıwshılıǵın olardıń keleshegi ushın
unamlı dep biliwin, olar jaqsıraq maǵlıwmatqa iye bolıwǵa hám dúnya menen kóbirek baylanısıwǵa
járdem beriwine iseniwin aytıp ótken. Kerisinshe, oqıtıwshılar social medianı balalardı shalǵıtıwshı,
olardıń oqıwına keri tásir kórsetiwshı hám tártipsizlikler keltirip shıǵaradı dep esaplaǵan. Basqa
tárepten, Google isenimli bilim deregi sıpatında qabıl qılınǵan.
Qubla Hindstanda orta mektepler arasında ortalıq hám oqıtıw sıpatı boyınsha úlken parıq
barlıǵı aytıp ótilgen. Jeke hám xalıq aralıq mekteplerde oqıytuǵın bay hám orta klass shańaraq
perzentleri social mediadan ata-anaları tárepinen salıstırmalı joqarı dárejedegi baqlaw astında
paydalanıwı málim boldı. Bul ata-analardıń bunday social mediadan paydalanıwdıń tálim
jetiskenliklerine tásiri haqqında qáweterde ekenligin bildiredi.
Mámleket mekteplerinde oqıytuǵın kambaǵal shańaraq perzentleriniń ata-anaları bul
máselege unamlı pikir bildirgen. IT pánleri oqıtılıw tómen mektepler oqıwshılarınıń ata-anaları social
mediadan paydalanıwın xoshametleydi hám bul olardıń ITǵa bolǵan bilimlerin arttıradı, keleshekte
IT-parklerde jumıs penen támiynlenetuǵınlıǵına úmit baylaǵan. [3]
Sanat tarawındaǵı Qıtaydıń Vang zavodı immigrant jumısshıları óz perzentleriniń jaqsı
oqıwına hám keleshekte joqarı maǵlıwmatlı bolıwına qızıǵıwshılıq bildirmegen. Olar keleshekte
perzentleriniń mektepten keyingi ómirinde jumısshı bolıwı anıq dep biledi.
Qıtaydıń awıllıq aymaqlarında jaǵday kerisinshe ekenligin kórsetti. Bul aymaqlarda ata-analar
óz perzentleriniń tálim alıwına itibar kúshli bolǵan. Sebebi mekteptegi jetiskenlikler perzentleriniń
qáwipsiz hám parawan turmıs keshiriwine járdem beredi dep isengen. Usı kózqarastan social media
tálimge hám úyreniwge keri tásir kórsetedi dep esaplaǵan. [4]
Ekonomikalıq jaǵday Trinidattaǵı social mediaǵa bolǵan múnasibetti parıqlawǵa da tiykar
bolǵan. Jetilisken shańaraqlar perzentlerin abıroylı jeke mekteplerge jazılıwdı hám mektepten keyingi
sabaqlar ushın pul tólewdi abzal kóredi. Bunday oqıwshılar ádette internet hám social mediadan
izleniw hám mektep tapsırmaların orınlaw ushın paydalanadı. Kerisinshe kem támiynlengen shańaraq
aǵzaları perzentleriniń social mediadan paydalanıwına kem itibar qaratadı. Tap usı sıyaqlı Turkiyanıń
qubla-shıǵısındaǵı aymaqlarda bay shańaraqlar social media tálim ushın paydalı dep biledi.
Joqarıda aytıp ótilgen aymaqlarda ózine toq shańaraqlar social tarmaqlarǵa unamlı pikirde
ekenligi belgili bolǵan. Kópshilik mektep tálimin qádirleytuǵın hám isenetuǵın adamlar social media
bilimlendiriwge zıyan tiygiziwinen qáweterde. Bilimlendiriwden kewli tolmaytuǵınlar bolsa, social
media tálimde nátiyjeli paydalanıwına isenedi.
Juwmaqlap aytqanda búgin derlik bárshe jaslar (hátteki jası úlkenlerde) social mediadan
paydalanadı. Keshegi Arpanet, búgingi internetke aylanadı, keshegi MySpace búgingi instagramǵa
aylanadı, biz bir túrdegi social medianı sheklesek ekinshisi payda bolıp keleberedi. Social media –
sheksiz teńiz. Biz teńizden qashıw emes, onda júziwdi úyreniwimiz tiyis.
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR DIZIMI:
1.
https://www.statista.com/statistics/617136/digital-population-worldwide/
2.
3.
Patti M. Valkenburg Jessica Taylor Piotrowski. Plugged in How Media Attract and Affect
Youth. Yale University Press 2017.
231
4.
Daniel Miller, Elisabetta Costa, Nell Haynes, Tom McDonald. How the World Changed
Social Media. UCL Press 2016.
5.
Fong, V. L. Only Hope: Coming of Age under China’s One- child Policy. Stanford,
CA: Stanford University Press 2004. Kipnis, A. B. 2011. Governing Educational Desire: Culture,
Politics, and Schooling in China. Chicago, IL: University of Chicago Press.
TALABALARDA BADIIY ASARLAR TAHLILI ORQALI IJTIMOIY-KOMMUNIKATIV
KOMPETETSIYASINI RIVOJLANTIRISH
Gulnar I. Kunnazarova, assistant
NSPI, Nukus
O’quvchilarning ijtimoiy-kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish, ularning
insonlar orasida muloqot, tushuncha ifodalash, va o’z fikrlarini to’g’ri ifodalash qobiliyatlarini
oshirishni maqsad qiladi. Badiiy asarlar tahlili bu maqsadga erishishda katta ahamiyatga ega bo’lib,
o’quvchilarga insoniyatning murakkabligini, ta’siri va ko’rsatishini o’rganishga imkon beradi. Bu
maqolada, talabalarni badiiy asarlar tahlili orqali ijtimoiy-kommunikativ kompetensiyasini
rivojlantirish bosqichlarini ko’rib chiqamiz.
Ijtimoiy-kommunikativ kompetensiya, o’quvchilarning g’alati his-tuyg’ular bilan muloqot
qilish, fikrlarini ifodalash, va muhokama qilish qobiliyatlarini oshirishni anglatadi. Bu qobiliyatlar
talabalar uchun katta ahamiyatga ega, chunki ularni insonlar orasida o’z o’ylarini ifodalash va qisqa
vaqt ichida faol muloqotlarni o’rganishda yordam beradi.
Badiiy asarlar tahlili bu kompetensiyani oshirishda katta o’rin egallaydi. Ular orqali
o’quvchilar insonlarning psixologiyasi, jamiyat tarixi, va madaniyati haqida ko’proq tushunish
imkoniyatiga ega bo’lishadi. Shuningdek, ularni insoniyatning murakkabligini tahlil qilish va uning
mohiyati haqida o’ylashga undaydi.
Badiiy asarlar tahlilini o’quv jarayonida integratsiyalash uchun bir nechta yo’llar mavjud.
O’qituvchilar badiiy asarlar ustida muntazam muloqotlar tashkil etish, talabalarni asarlarni o’qish,
tarjima qilish va muloqotlar orqali tahlil qilishga yo’naltirishlari mumkin. Badiiy asarlar ustida yozuv
mashg’ulotlari va gruppa ishlari ham o’quvchilarning ijtimoiy-kommunikativ kompetensiyasini
oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Mavzuga oid misollar va namunalar talabalarga badiiy asarlar tahlilini o’rganishda ko’p
yordam beradi. Ular tahlil qilingan asarlar orqali insonlar orasidagi munosabatlarni tushunishga,
ularning tushunchalari va ko’rsatishlari haqida o’ylashga yordam beradi. Misollar va namunalar
orqali o’quvchilar o’z fikrlarini ifodalash, muhokama qilish va boshqa insonlar bilan muloqot qilishni
o’rganishadi.
Badiiy asarlar tahlili orqali ijtimoiy-kommunikativ kompetensiyasini oshirishda turli xil
qiyinchiliklar mavjud bo’lishi mumkin. Ba’zi o’quvchilar asarlarni tahlil qilishda qiyinchiliklar
ko’rayapti va bu jarayonlarda o’qituvchilar va o’quvchilar o’rtasidagi muloqotlarni o’rganish va
mustaqil ishlash kerak bo’lishi mumkin. Kelajakda badiiy asarlar tahlilini o’quv jarayonida
integratsiyalash va bu usulni rivojlantirish bo’yicha tadqiqotlar amalga oshirilishi kerak.
Badiiy asarlar tahlili orqali ijtimoiy-kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish
o’quvchilarga insonlar orasida muloqot qilish, fikrlarini ifodalash va muhokama qilishni o’rganishda
samarali usuldir. Ushbu maqolada, badiiy asarlar tahlili orqali talabalarni ijtimoiy-kommunikativ
kompetensiyasini rivojlantirishning ahamiyati, usullari va mustaqil ishlashning muhimligi ko’rib
chiqildi.
Bu so’nggi qismida, badiiy asarlar tahlilini ijtimoiy-kommunikativ kompetensiyani
rivojlantirishning ahamiyati, usullari va kelajakda yo’l yo’lga qo’yiladigan qatlamalarini ko’rib
chiqildi. Sizning maqolangizning qolgan qismini ham yozib berishim mumkin. Agar qo’shimcha
yordam kerak bo’lsa, menga xabaringizni yuboring!
Avvalgi tadqiqotlar ijtimoiy-kommunikativ kompetensiyani akademik muvaffaqiyat, ruhiiy
salomatlik va jamiyat bilan o’zaro munosabatlarni ta’sirli qilishda ahamiyatiga ega bo’lganligini
