94
INGLIS HÁM QARAQALPAQ TILLERINDEGI ELIKLEWISHLERDIŃ QURÍLÍSÍ
BOYÍNSHA TÚRLERI
Bayımbetova Mexriban Berdibaevna, assistent oqıtıwshı
Inglis tili hám ádebiyatı kafedrası
Nókis mámleketlik pedagogikalıq instituti
Nókis, bayimbetovam@mail.ru
Bizdi qorshaǵan ortalıqta ushıraytuǵın hár túrli qubılıslar menen zatlardıń soqlıǵısıwlarına
yamasa tiri janzatlardıń shıǵarǵan hár qıylı seslerine eliklew, sonday-aq sol qubılıslar menen tiri
janzatlardıń, adamlar menen maqluqatlardıń sırtqı kórinisi menen qiymıl-háreketi, háreketleriniń túrli
kórinislerin súwretle nátiyjesinde payda bolǵan sózler eliklewishler dep ataladı.
Qaraqalpaq tilindegi eliklewish sózler dúzilisine qaray dara, jup, tákirar bolıp bólinedi.
a)
Dara eliklewish sózler
Dara eliklewishler tilimizde keń qollanıladı. Bul sózler gápte belgili mánige iye bolıwı menen
seslik qurılısı, aytılıw intonaciyası jaǵınan basqa sózlerge uqsas emes. Dara eliklewishler belgili
intonaciya menen aytılǵan jaǵdayda onı basqa sózlerden ajıratıwǵa boladı. Bul sózler gáptegi negizgi
hám kómekshi feyiller menen kóbirek dizbeklesip keledi. Máselen:1. Judırıqtay bası keregege saq
etip tóbesin uslay sala dárriw shókke tústi (T. Qayipbergenov). 2. Dosbergenniń qulaq shekesine
tayaq shaq ete qalǵanda kóziniń aldı tınıp otıra qaldı (A. Begimov). 3.Saq ǵarǵa saǵaǵınan. 4. Mal
shaqınan, adam peylinen (Naqıl).
Mısallardaǵı saq, shaq sózlerin salıstırıp qaraǵanımızda bulardıń jazılıwları seslik sostavı
jaǵınan birdey bolǵan menen aytılıwları, gáptegi mánileri bir-birinen ózgeshe. Birinshi hám ekinshi
misaldaǵı saq hám shaq sózleri intonaciya menen aytılǵan hám kómekshi feyiller menen dizbeklesip,
eliklewish sóz xızmetin atqarıp tur. Al úshinshi, tórtinshi mısallardaǵı saq, shaq sózleri intonaciya
menen aytılmaydı, atlıq sózler menen dizbeklesken. Sonday-aq –tıq –taq, -shar-sar usaǵan sózlerde
aytılıwı boyınsha hám gápte sózler emen dizbeklesiwine qaray hár túrli máni ańlatadı. Dara
eliklewish sózlerdıń qanday túri bolsada ses yamasa kórinistiń tez, jıldam hám bir ret bolǵanlıǵın
bildiredi.
Dara eliklewishlerde buwın sanı birdey bolıp kele bermeydi. Olar bir buwınlı hám eki buwınlı
bolıp keledi. Bir buwınlı dara eliklewishler ses penen kórinistiń tez, jıldam bolǵanlıǵın ańlatıw menen
birge bul sózler seske hám kóriniske eliklewish sózlerge tán bolıp esaplanadı.
Bir buwınlı dara eliklewishler bir neshe seslerdiń dizbeklesiwinen payda boladı. Sol ushın
olardıń sostavında qanday seslerdiń bolatuǵınlıǵın biliwge tuwra keledi. Bir buwınlı dara
eliklewishlerden dúzilisi boyınsha úsh hám tórt sesten ibarat boladı. Úsh sesten dúzilgen dara
eliklewishler ses penen kórinistiń qısqa bolǵanlıǵın ańlatadı. Bul gruppaǵa kiretuǵın sózler seske
eliklewishlerdiń sostavında kóbirek gezlesse, al kóriniske eliklewishlerde az sanda ushırasadı.
Mısalı: topm, tars, sharp, tars, jarq, jalp, bıǵır, qıshır, tısır, gúsir, t.b.
b)
Jup eliklewish sózler
Jup eliklewishler komponentleri hár qıylı (mánili, mánissiz sózlerden) bolıp, ulıwmalıq hám
túrli máni ottenkaların bildiredı. Sonlıqtan bunday sózler ses penen kórinisti hár túrli formada
ańlatadı. Jup eliklewishlerdiń mánileri tákirar eliklewish sózlerdiń mánilerine sáykes kelmeydi
[1;105].
Mısalı: Ol esikti tars-turs urdı. Misaldaǵı tars-turs sózi arqalı esiktiń birde qattı, birde ásten
qaǵılǵanı bilinip tur. Al “Ol esikti tars-tars urdı” –dep aytılǵanda esiktiń bir qálipte qayta-qayta
urılǵanlıǵı seziledi.
Qaraqalpaq tili boyınsha jıynalǵan faktlerge tiykarlanıp, jup eliklewishlerdi tómendegidey etip
grupplaraǵa ajıratıladı:
1. Komponentleriniń mánili hám mánissiz sózlerden bolıwı,
2. Komponentlerdegi seslerdiń orın almasıwları,
3. Jup eliklewishlerdiń affikslerdi qabıl etiwleri [2;40].
1. Birinshi komponenti mánissiz jup eliklewishler kóbinese eki buwınlı bolıp keledi hám
tilimizde az ushırasadı. Bunday eliklewishlerdiń birinshi komponenti dara turǵan da tolıq máni
95
ańlatpasa, ekinshi komponenti jekke túrinde jeterli mánige iye boladı. Mısalı: Maman biy sızatlanǵan
soqpak shetine atın aydanqırap barıp, ashıqlıqta ıbır-jıbır iyne shanıshqanday kógergen suyriklerdi
qamshısınıń ushı menen kórsetti (T. Qayıpbergenov). Adamlar apır-topır jabırlasıp jurnalǵa tigildi (J.
Saparov).
2. Ekinshi komponenti mánissiz jup eliklewishler tilimizde kóbirek qollanıladı. Bul gruppa ǵa
seske hám kóriniske eliklewish sózlerdiń kópshilik túri kirip, olar bir buwınlı hám eki buwınlı bolıp
keledi.
Bir buwınlı jup eliklewishler bir neshe sestiń dizbeklesiwinen payda bolǵanlıqtan, ol sózlerdiń
neshe sesten dúzilgenligin anıqlawǵa tuwra keledi. Bir buwınlı jup eliklewishler ush hám tórt sestiń
dizbeginen payda boladı. Úsh sesten dúzilgen jup eliklewishler seske eliklewdi bildirse, olar onsha
kóp ushıraspaydı. Úsh sesten dúzilgen jup elikleuwishler sestiń bir qálipte shıqpay hár túrli bolıp
shıqqanlıǵın bildiredi. Mısalı: taq-tuq, shaq-shuq, dań-duń, jań-juń t. b.
Shaq-shuq etip,
taq-tuq etip,
Talpınadı aldına (J. Aymurzaev).
Toǵaydıń túpkirinen taq-toq etip urılǵan balta sesleri esitiledi (T. Qayıpbergenov).
c)Tákirar eliklewish sózler
Tákirar eliklewish sózlerdiń komponentleri seslik ózgerislerge ushıramay aytıladı. Bunday
sózlerdiń seslik qurılısı, aytılıw intonaciyası hám gáptegi mánisi boyınsha basqa formadaǵı tákirar
sózlerge uqsas emes. Tákirar eliklewish sózler belgili dawıs intonaciyası menen aytıladı,
eliklenetuǵın kórinistiń hám shıqqan sestiń bir neshe ret qaytalanǵanlıǵın bildiredi. Al eliklewish
sózlerden basqa sózler bolsa, olardıń intonaciya menen aytılıwı shárt emes. Ol sózler is-hárekettiń
kóp bolǵanlıǵın bildiredi. Tákirar eliklewishlerdiń seslik qurılısı, aytılıwı birdey bolǵan menen
mánileri bir- birine usas emes. Mısalı: Telefon shır-shır etti. Shırıldawıq shır-shır aynaldı. Stanoklar
zır-zır etti. Dóńgelekler zır-zır aynaldı.
Keltirilgen mısallardaǵı dáslepki shır-shır, zır-zır sózleri seske eliklewdi bildirip, al sońǵıları
kóriniske eliklewdi ańlatadı.
Tákirar eliklewishlerdiń elp-elp, eńk-eńk, ız-ız, ars-ars, ańq-ańq t. b. usaǵan túrleri dawıslı
sesten baslansa, mılja- mılja, ińgá-ińgá usaǵan azı-kem sózler dawıslı seske pitedi.
Tákirar eliklewishler duzilisine, sózdegi buwınnıń sanına qaray úsh bólimge ajıratıladı:
1. Bir buwınlı eliklewishlerdiń tákirarlanıwı: Azanǵı salqın shamaldıń esken páti menen qamıs
qoralar ız-ız etedi (K. Sultanov).
2. Eki buwınlı eliklewishlerdiń tákirarlanıwı: Minaw qumannıń izi ǵoy – degeni sol, qamıs
arasınan bir qurbaqa mırıq-mırıq dedi (Sh. Seytov).
3. Bir buwınlı eliklewishlerdiń bir neshe ret tákirarlanıwı: Gúldıń dál túbin shókelep shúndikten
lıq-lıq-lıq ettirip suw quydı (Sh. Seytov) [2;45].
Inglis tilinde onomatopoeialar dúzilisi boyınsha dara (single) hám reduplikativ (tákirar)
formaları bar. Mısalı: tweet(sayraw), cough (jótel), meow-meow (miyaw-miyaw), quack-quack
(ǵıyıq-ǵıyıq).
Inglis tilinde birikken sózlerdiń kópshiligin eliklewishler (onomatopoeia) quraydı. Seslerdiń
tákirarlanıwı hám ózgeriwin óz ishine alǵan júdá kóp onomatopoeik birlikler (blah-blah, chitter-
chatter, snip-snap, flip-flap) bar. Kóp sanlı reduplikativ onomatopoeik sózlerdiń qáliplesiwleriniń bar
ekenligi kóplegen ilimpazlar tárepinen kórsetip berilengen. A. A. Reformatskiy bılay dep jazadı :
“Inglis tili tákirarlanıwshı sózlerge bay bolıp, olar tolıq hám (tiykarınan onomatopoeialar): “quack-
quack”- ǵıyıq-ǵıyıq (úyrekler), “jug-jug” - búlbúldiń sayrawı yamasa matordıń sesti, “plod-plod” -
attıń tuyaǵınıń sesti, tick-tick – saattıń tıqıldısı; tolıq emes (dawıslı seslerdiń ózgeriwi): “wig-wag” –
bayraqtıń signalı, “zig-zag” – zig-zag, flick-flock – ayaq kiyimniń toqıldısı, “riff-raff”- sayaq-
sandıraq, sonday-aq bul qatarǵa “ping-pong”- stol tennisi atıda kiredi [3;287].
I.V. Arnold sonıń menen birge, inglis tilindegi onomatopoeik sózler ushın reduplikativ
dúziliske iye sózlerdıń xarakterli qubılısı haqqında pikir bildirip ótedi. Ilimpaz olardı 3 toparǵa
ajıratadı:
1) tuwra reduplikativ sózler (hush-hush, quack-quack);
96
2) ablaut tákirar sózler (chit-chat, pow-wow);
3) uyqas tákirar sózler (razzle-dazzle) [4;130].
Tuwra reduplikativ sózler geyde usınıs etilgeni sıyaqlı, onomatopoeik túbirleri kúsheytiwshi
tásirde tákirarlaw menen sheklenip qalmaydı. Tiykarınan, bul ápiwayı óz aldına bolǵan formalar
bolıp, onomatopoeik túbirler hám ekinshi dárejeli morfema bóleklerdi óz ishine alǵan júdá aralas
gruppa bolıp tabıladı: “hush-hush” – sır, “mur-mur” – mıńǵırlap sóyleniw, pooh-pooh – tfu-tfu.
Ablaut tákirar sózler – bul egiz túbir morfemalar, geyde ekinshi dárejeli morfema strukturalıq
bólekte basqa dawıslı ses penen tákirarlanadı. Ádetdegi ózgerisler [ı]— [æ] dawıslı sesler arqalı
ámelge asadı: “chit-chat” - ósek aytıw, “dilly-dally”- qurı ótkeriw, “knick-knack” – mayda-shúyde,
“riff-raff”- sayaq-sandıraq, “shillyshally” – taysalańqılıq, “zigzag” – zigzag, hám [i], [o] seslerindegi
ózgerisler : “ding-dong” – qońırawdıń shıńǵırlısı, “ping-pong” – stol tennisi, “singsong” – ıńıldap
qosıq aytıw, “tiptop” – joqarı dárejede.
Uyqas tákirar sózler – eki elementten quralǵan (kóbinese ekinshi dárejeli morfemalar) sózlerdıń
dizbeklesiwi: “boogie-woogie” – bugi-vugi (jazzdıń túri), “harum-scarum” – jeńil minezli, “helter-
skelter” – asıǵıp-úsigip, “hoity-toity” - oylanbastan, “humdrum” – birgelki, zerigerli, “hurry-scurry”
- ala-pasır, bıǵan-jıǵan, “hurdy-gurdy” – dıńǵır-dıńǵır, “lovey-dovey”- súykimli, shın kewilden,
“mumbo-jumbo” – mıńq-sıńq gáp (ósek).
Juwmaqlap aytatuǵın bolsaq, eliklewishler dúzilisi boyınsh inglis hám qaraqalpaq tillerinde bir
neshe túrleri ámelde bar bolıp, qaraqalpaq tilinde dara, jup hám tákirar eliklewishler bar. Inglis tilinde
dara hám reduplikativ (tákirar) túrleri bar. Bul qurılısı boyınsha eliklewishlerdiń túrleri forması
jaǵınan derlik bir-birinen parıq etpeydi. Olar bul eki tilde de dawıslar hám qubılıslardıń tez, jıldam
bolıwına qaray sáykes formada qollanıla beredi.
PAYDALANILĞAN ȦDEBIYATLAR
1. Искаков А.И. О подражательных словах в казакском языке. «Тюркологический
сборник». №1. Москва – Ленинград. 1951.
2. Ембергенов У. Ҳәзирги қарақалпақ тилиндеги еликлеуиш сѳзлер. Нѳкис.
3. Реформатский А.А. Введение в языковедение. - М.: Просвещение, 1967.-542 с.
4. Арнольд И.В. Лексикология современного английского языка. - М.: Издательство
литературы на иностранных языках, 1959. - 351 с.
ПРАГМАТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ ЛЕКСИЧЕСКОЙ ФОРМЫ СЛОВА
Бахиева М
стажёр преподаватель кафедры английского языка и литературы
Нукусского государственного педагогического института имени Ажинияза
Фоновые знания носителей языка и культуры, как правило, ассоциируются с
языковыми единицами, прежде всего со словами. Язык выступает здесь в качестве хранилища
коллективного опыта народа как носителя. С помощью языка фоновые знания передаются от
поколения в поколение, осуществляя связь времени. В этом и заключаются коммуникативная
функция языка, позволяющая выступать ей также в меморативной функции, как памяти
народа.
Слово в своем значении является средоточием знаний народа носителя об окружающей
действительности,
причем
эти
знания
выявляются
не
только
через
денотативное/сигнификативное значение слова, но и через весь комплекс ассоциации,
связанных с обозначаемым словом-предметом, во всей широте его лексического фона.
Лингвострановедческая теория слова исходит из положения, что значение слова
определяется лексическим понятием и лексическим фоном. Лексическое понятие
рассматриваются здесь как мыслительное содержание, мыслительный образ, который
ассоциируется с обозначаемым предметом и складывается в сознании носителя языка и их
культуры (в пределах и на основании национальной культуры). Поэтому значение
соответствующего ему слова по своему объему, содержанию, коннотации и отношением с
другими членами лексико-семантической системы национально и своеобразно. Отсюда вывод,
