402
INGLIS TILINDE REN ANLATIWSHI SOZLERDIN MANISLERININ
LINGVOMADENIY ÓZGESHELIKLERI
D.N. Utepbergenova
Ájiniaz atindaǵı NMPI assistent oqitiwshisi
Reńlerdiń mánislerin anıqlaw mashqalası til uyreniwdiń áhmiyetli mashqalalarınıń biri. Reń
átiraptaǵı duniyanıń ajıralmas bólegi. Ramziylik reńler áyyemgi dawirlerde, adam tabiǵıy
baylıqlardı qazıp alıw hám olardan paydalanıwdı úyrengeninde payda bolǵan. Reń simvolizmi 3
basqıshta rawajlandı.
Birinshi dáwir reń sıyqır hám din menen baylanıslı bolıp, derlik Xuda sıpatında húrmetge
sazawar bolǵan. Ekinshi dáwir reń Xuda hám mistik kúshler menen anıqlanıwdı toqtatdı, al olardıń
atributları hám belgilerine aylandı. Úshinshi basqısh bul oyanıw dawirinen jigirmalanshı ásirge
shekem bolǵan waqıt dáwiri, olar psixologiyalıq tárepten úyrenile basladı hám onıń tásiri jámiyetlik
–siyasiy maqsetlerde paydalana basladı.
Aytıwımız mumkin, reń belgililigi tek ǵana barlıq reń hám insan psixikası ortasındaǵı barlıq
baylanıslar hám baylanıslardıń aysberginiń tek ǵana joqarı bólegi.
Tilshiler P. Kay hám C. Mcdaniel tiykarǵı reńlerdi anıqlaw ushın bir qansha arnawlı
qásiyetlerin anıqladı. Olar i
nglis tilinde
on bir tiykargi renlerdi ajiratip kórsetti
: aq (white), qara
(black), sur (grey), q
ı
z
ı
l (red), jas
ı
l (green), toyg
ı
n sar
ı
(orange), qon
ı
r (brown), kok (blue), q
ı
zg
ı
lt
(pink), binafsha ren (purple and violet) ham sar
ı
(yellow) renler.
Frazeologik birlikler quramı hám dúzilisinde turaqlı, bólek leksik birlik wazıypasın atqaratuǵın,
leksik tárepten bólinetuǵın hám bahalı sóz birikpesi bolıp tabıladı. Lingvomádeniy analiz sociallıq
ómir dárejesiniń tildegi sawleleniwin úyreniwde aktiv qollanıladı. Sırtqı kórinis hám sırtqı
qásiyetleriniń instrumental ólshewleri basılıwında, suwret hám reńlerdiń hár qıylılıǵın óz ishine aladı.
Usı maqala reń atları hám olardıń oqıw sózliklerinde sáwlelendirilwi, jánede reń atlarınıń analizleri,
inglis tili reń hádiyselerin qaraqalpaq tiline awdarma jasaw awdarmashılıqtaǵı reńler adamlardı
qorshap turǵan álemniń zárúrli bólegi, oǵan ózgeshelik inám etetuǵın ekenligi, qosıqlar, ertekler,
sezimlerdi reńlerge baylanısıwı haqqında.
Ǵárezsizlik jıllarında Ózbekstanda jáhán ádebiyatınıń jarqın kórinetuǵın dóretpelerin
qaraqalpaq tiline tikkeley awdarmalaw dástúrı qayta tiklendi hám jedellesdi. Xalıqlar ortasındaǵı
mádeniy munasábetlerde til hám awdarmalardıń kommunikativ roli áhmiyetke iye. Ózbekstannıń
xalıq aralıq ornın bekkemlewde “shet tiller... sıyaqlı talap joqarı bolǵan pánlerdi tereńlestirilgen
tárzde úyreniw” zárúrli áhmiyetke iye boladı. Globallasıw mámleketler ortasındaǵı integratsion
faktorlardı kúsheytirdi, nátiyjede civilizaciyalar tariyxında kem ushraytuǵın estelikke aynalǵan jazba
kórkem ádebiyatqa baylanıslı dereklerdi shet tillerge awdarma jasaw zárúrligi júzege shıqtı.[1, 29]
Inglis tili reń hádiyselerin qaraqalpaq tiline awdarma jasaw awdarmashılıqdaǵı áhmiyetli ilimiy
temaǵa aylandı.
Turmısımızdı reńler qorshap turıptı. Átirapımızdı, pútkil álemdi reńlerde
kóremiz. Kók aspanǵa, jasıl otlaqqa, qızıl, sarı, aq, qara mashinalarǵa shekem úyrenip
qalǵanbız hatteki, reń tiykarınan optikalıq diapazondaǵı elektromagnit nurlarınıń subektiv talqını
ekenin esten shıǵarıp qóyamız. Reń
-
bul kózimiz ılǵaytuǵın jaqtılıq tolqınları, onı uzın-qısqalıǵına
qaray hár túrlı kóremiz.
Reń tek ǵana fizikalıq qubılıs emes. Ol insaniyat mádeniy kapitalınıń ajıralmaytuǵın bólegi
bolıp tabıladı. Reńler adamlardı qorshap turǵan álemniń zárúrli bólegi. Sol sebepli adamlar kóp zatlar,
buyımlar, jaylar, shaxslardı reńler menen uyqaslıqta oyda sawlelendiredi.
Adamlar buyımlardı hám
narselerdi emes, ruwxıy túsiniklerdi de reńlerge baylanıstıradı. Ádebiy shigarmalarda maselen
qosıqlar, ertekler, sezimlerdi reńlerge baylanıstıradı. Aq reń páklik, qara reń jawızlıq, turpayılıq, jasıl
jańa baslanmalar, jaslıq sıyaqlı associaciyalarǵa iye. Sonday eken, reń usı waqıtta mádeniy konsept
bolıpta tabıladı; ol insaniyattıń mádeniyatın málim dárejede sáwlelendiredi, túrli mádeniy túsinikler
menen, sezim hám kóz qaraslar menen baylanısadı.Túrli xalıqlarda reńler hár túrlı quramǵa hám
403
mániske iye. Hár bir xalıq reńlerdi ańǵarıwdıń óz jolin basıp ótken. Bul jaǵday kóp faktorlarǵa
baylanıslı.[3, 56]
Xalıqlar túrli geografiyalıq ortalıqta jasaydı, kúndelik turmısında túrli reńlerge tóqnasadi
duwshar keledi. Bunnan tısqarı, olar hár túrlı siyasiy-tariyxıy joldı basıp ótedi. Bul faktorlar
xalıqlardıń mádeniyatında da sawlelenedi
-
átirap -ortalıqqa qaray, tariyxıy processlerge qaray
mádeniy miyraslar payda boladı. Ayrıqsha mádeniyat qáliplestirgen xalıqtıń reń haqqındaǵı
túsinikleri de geografiya, ótken dáwir hám mádeniyat penen baylanıslı túrde ayrıqsha boladı. Reńler
maydanı kontseptualizmniń ayrıqshalıǵı reńler kontseptlerin úyreniwge tiyisli izertlewlerde dástúriy
mádeniyat penen birge kórsetilgen. Tiykarǵı reń atların bildiriwshi sapalardıń kópshiligi úsh tilde
tipologik tárepten de ańlatpa, da mazmunan uyqas keledi, yaǵnıy olar tolıq ekvivalent esaplanadı.
Mısalı, inglis tilindegi grey sózi qaraqalpaq tilindegi sur reń-seriy sózlerin struktur tárepten jasalǵan
variantı bolıp tabıladı. Sonıń menen birge, inglis tilindegi blue reń ekvivalentiniń semantik
dúzilisinde parq ámeldegi: qarqalpaq tilindegi kókshil hám orıs tilindegi goluboy. Olar dúzilisine
kóre jasalma hám kók reń mánisin beredi, lekin tiykarǵı reń esaplanadı. Orıs hám qaraqalpaq
tillerinde aspan kók hám kók reń bólek tiykarǵı reń esaplansa da, inglis tilinde blue eki reń mánisi
da ózinde sáwlelengenligin kóriwge boladı. Qaraqalpaq tilindegi kók sapasınıń ayrıqshalıǵı -onıń
kóp mánisliligi bolıp kók de aqshıl kók mánisin ańlatadı.[4, 76]
Nátiyjeler inglis, qaraqalpaq hám orıs tillerindegi tiykarǵı reń atların salıstırıwlar jáne de
rawajlanıwdıradı. Bul jaǵday leksik birliklerdiń milliy-mádeniy qásiyetleri hám olardıń túrli
xalıqlarǵa tiyisli reńli tábiyat kórinisilerinde rólin kórsetiwge múmkinshilik beredi. Sózlerdi salıstırıp
uyreniw til uyreniwshiler ushın tildi tereńirek úyreniwge úlken imkaniyat bolıp esaplanadı.
PAYDALANǴAN ÁDEBIYATLAR
1.Mirziyoev Sh.M. 2017- 2021 jıllarda Ózbekstan Respublikasın rawajlandırıwdıń besew ústin
turatuǵın baǵdarı boyınsha Háreketler strategiyasın «Xalıq penen baylanıs hám insan mápleri jılı» da
ámelge asırıwǵa tiyisli Mámleket programmasın úyreniw boyınsha ilimiy-stilistik qollanba.-
Tashkent, 2017.
2. Bazarbaeva A. M. Inglis, ózbek hám orıs tillerinde reń ańlatılıwınıń kognitiv-semantik
dúzilisi. Filologiya pánleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) diss... avtoreferatı.- Tashkent, 2019.
3. Rahmatullaev Sh. Til qurilishining asosiy birliklari.-Toshkent 2002.
4. Базыма Б.А. Цвет и психика. – Харьков, 2001.
5. Иттен И. Искусство цвета/под ред. Дмитрий Аронов, 2007.
SUCCESSFUL STRATEGIES FOR ACQUIRING NEW VOCABULARY
Zhankazy Altyngul- Master of Foreign Languages
M.KH. Dulaty Taraz Regional University, Taraz
The enhancing of learner's vocabulary is an essential part of learning a language because it
affects their capacity for clear communication and text comprehension. To create strategies for
vocabulary training that are effective requires an awareness of the variables that affect vocabulary
growth.
Numerous studies have been carried out to determine the most efficient strategies for learning
vocabulary. We'll concentrate on four main points here:
1) General methods for learning vocabulary;
2) A classification of methods for acquiring vocabulary;
3) Recalling words through project work.
General Vocabulary Learning Strategies
Cognitive, metacognitive, and social methods are commonly used in vocabulary acquisition
procedures. Cognitive strategies are mental processes that include grouping words together, using
keywords, and creating relationships in order to learn new words. These techniques are essential for
understanding, classifying, and mentally cataloguing words. Schmitt also draws attention to popular
cognitive techniques that are used all across the world, like word lists, flashcards, and spoken and
