Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Sociolinguistic interpretation of discourse and discourse
analysis
Nilufar KUCHIMOVA
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15
January 2025
Accepted 25
February 2025
Available online
15
March 2025
This article analyzes the concept of discourse, discourse
analysis, its developmental stages, and the characteristics of
discourse as a sociolinguistic practice involving various actions
or practices. It also notes that discourse is a state that develops
within the act of speaking; therefore, the transition from
language to speech occurs only through the act of utterance.
Here, it is emphasized that discourse or the act of utterance must
take into account the topic and its variables as considered by the
speaker.
2181-3663/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1-pp20-28
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
discourse,
discourse analysis,
sociolinguistic practice,
speech,
utterance.
Diskurs va diskurs tahlilining sotsiolingvistik talqini
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
diskurs,
diskurs tahlili,
Sotsiolingvistik amaliyot,
nutq,
talaffuz.
Ushbu maqolada Diskurs tushunchasi diskurs tahlili,
rivojlanish bosqichlari va Sotsiolingvistik amaliyot sifatida
diskurs turli xil harakatlar yoki amaliyotlarni amalga oshirish
xususiyatlari tahlil qilingan. Shuningdek, Diskurs so‘zlashuv
aktida rivojlanadigan holat bo‘lganligi sababli, tildan nutqqa
o‘tish faqat talaffuz akti orqali sodir bo‘ladi. Bu yerda diskurs
yoki talaffuz akti so‘zlashuvchi mavzuni va uning
o‘zgaruvchilarini hisobga olishi lozimligi aks ettirilgan.
1
PhD Student, Samarkand State Institute of Foreign Languages. E-mail: nilufarkuchimova@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
21
Социолингвистическая интерпретация дискурса и
анализа дискурса
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
дискурс,
дискурсный анализ,
социолингвистическая
практика,
речь,
произнесение.
В данной статье рассмотрено понятие дискурса,
дискурсный анализ, этапы развития и особенности дискурса
как социолингвистической практики, осуществляющей
различные действия или практики. Также отмечено, что
дискурс является состоянием, развивающимся в акте речи,
поэтому переход от языка к речи происходит только через акт
произнесения. Здесь отражается необходимость учёта
дискурса или акта произнесения говорящим темы и её
вариабельных характеристик.
KIRISH
Diskurs tahlili – nutq va matnlar orqali shakllangan ma’no mahsulotlari bilan
shug‘ullanadigan keng qamrovli ijtimoiy va madaniy tadqiqotlarda qo‘llaniladigan
tadqiqot usulidir. Sifatli tadqiqotda diskurs nazariyasidan qanday foydalanilishi va diskurs
tahlilining asosiy tamoyillari hamda sotsiolingvistik munosabatlari ta’kidlangan bir qator
ilmiy ishlar mavjud bo‘lib, diskurs tahlilining nazariy asosi sotsiologiya, psixologiya,
tilshunoslik, media va siyosat fanlari kabi ijtimoiy fanlarning turli sohalarini o‘z ichiga
oladi. Ushbu sohalarning har biri o‘z nuqtayi nazari va ilmiy usullariga asoslangan diskurs
tahlilidan foydalanadi va diskurs tahlili uchun o‘z qoidalarini yaratadi. Shu sababli, birgina
sarlavha ostida nutq tahlilini shakllantirish va standartlashtirish oson emas. Diskurs
tahliliga yondashuvlar xilma-xilligiga qaramasdan, ularning barchasi asoslanadigan
umumiy qoidalar mavjud.
ASOSIY QISM
Diskurs tushunchasi G‘arb dunyosida XX asr boshlarida tilshunoslik sohasida paydo
bo‘lgan. Diskurs atama sifatida tilshunoslar, antropologlar, adabiyot nazariyotchilari,
sotsiologlar va jamiyatning barcha qatlamlari tomonidan oxirgi ellik yil davomida qabul
qilingan va qo‘llanilgan tushunchadir. Modernizm va modernizatsiyadan so‘ng biz
yashayotgan davr postmodernizm bilan rivojlangan nutq davri bo‘lib, nutq
tushunchasini+ng ta’siri dunyodagi barcha umuminsoniy fanlarda ko‘rinadi. Diskurs
so‘zining bugungi atributlari postmodern mutafakkirlari, ayniqsa Mishel Fuko ta’rifi bilan
yangi ma’no kasb etdi.
Tilshunos uchun diskurs “jumladan tashqari” degan ma’noni anglatadi, boshqalari
uchun uni o‘rganish tildan foydalanishga ishora qilishi mumkin. Tilshunoslikda jumlalar
ustidagi tilning tashkiliy qo‘llanilishi sifatida qisqacha ifodalanishi mumkin bo‘lgan nutq
ta’riflarining umumiy nuqtasi tilni tashkil etsa-da, tanqidiy nazariyotchilar hokimiyat
diskursi, hokimiyat nutqi haqida gapirish orqali ijtimoiy fanlar bilan boshqa nuqtayi
nazardan bog‘lanadi [1]. Diskurs tahlili siyosatda nisbatan kechroq usul bo‘lgan. Siyosat
hali diskurs tahlilchilari tomonidan ma’lum bo‘lmagan soha bo‘lgani uchun, siyosiy hamda
rasmiy til va diskurs tadqiqotlarining aksariyati tilshunoslar va diskurs tahlilchilari
tomonidan amalga oshirilgan.
Diskurs hamda bu tushunchaning ta’rifi va tarixi:
Tilshunoslik termini sifatida paydo bo‘lgan “diskurs” so‘zi har kuni yangi sohalarda
o‘z tengdoshini topib, qaysidir ma’noda jadal sur’atda ma’no kengayishini boshdan
kechirmoqda [2]. Diskurs tushunchasi paydo bo‘lgandan so‘ng mutlaq voqelik tugadi va
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
22
uning o‘rniga umuminsoniy reallik paydo bo‘ldi. Bu o‘rinda barcha shu masalalar orasidagi
nutqni tavsiflab, diskurs tushunchasi nima ekanligini ifodalar ekanmiz, umuminsoniy
ta’rifdan yiroq, diskurslar asosida qurilgan diskurs tahlili haqida gapiramiz.
Bugungi akademik tadqiqotlarda tez-tez ishlatiladigan atama bo‘lgan diskurs
tushunchasining kelib chiqishi tilshunoslar, antropologlar, adabiyot nazariyotchilari va
sotsiologlar tomonidan doimiy munozaralar mavzusi bo‘lib kelgan [3]. Van Deykning
so‘zlariga ko‘ra, agar diskursning o‘tmishini so‘z sifatida tadqiq qilsak, uni G‘arbda
2000-yil orqaga qaytarish mumkin [4]. Bu so‘z lotincha "discursus" bo‘lib, “muhokama,
suhbat va shoshqaloqlik” degan ma’noni bildiradi.
O‘tmishda berilgan ta’riflar bilan taqqoslaganda hozirgi kunda qo‘llanilayotgan
"diskurs" tushunchasining kamida yetti xil shaklda qo‘llanilganligini ko‘rishimiz mumkin:
1. Notiqlik, ta’sirchan notiqlik san’ati;
2. Ifoda, falsafa, nuqtayi nazar, ta’limot;
3. Tafakkur, ta’limot, kontseptual tizim;
4. Og‘zaki yoki yozma ifoda turi, muloqot baho birligi;
5. Individual til (fr. Idiolete), ifoda uslubi, uslub;
6. Til, nuqtayi nazar, ifoda shakli;
7. Bahs, fikr.
Bu qarashlarga qo‘shilish bilan birga, diskurs tushunchasining ma’no kengayishiga
duchor bo‘lishi ham o‘ylantirib qo‘yadi. Dastlab lingvistik atama sifatida paydo bo‘lgan
diskurs ta’rifi bilan bog‘liq chalkashliklar 1960–1970-yillarda tilshunoslik sohasida olib
borilgan tadqiqotlarda ham ko‘rinadi. Masalan, Jan Dubay tilshunosligi lug‘atida
diskursning ikkinchi ta’rifi “Diskurs gapga teng yoki undan katta birlikdir. Diskurs boshi
va oxiri bo‘lgan lingvistik birliklardan iborat. Sinonim: gap” [5]. Darhaqiqat, diskurs ham
gap, ham gap emas. Har bir lug‘at yoki tadqiqot sohasida diskursning umumiy ta’rifi
berilgan jumladan tashqi semantik struktura mavjudligi ta’kidlanadi [6]. Diskursni ana
shunday kontseptual tarzda ko‘rib chiqish to‘g‘ri bo‘lardi.
Diskurs tushunchasi ma’lum qoidalar, terminologiya va diskursdan iborat tizimli
lingvistik tartiblarni tavsiflash uchun ishlatiladigan tushuncha sifatida tasniflanadi [7].
Diskurs xabarning nafaqat mazmunini, balki ma’ruzachini (kim gapiryapti?), uning
vakolatini (nimaga asoslanib?), tinglovchini (kimga gapiryapti?) va maqsadini
(gapirayotganlar o‘z gaplari bilan nimaga erishmoqchi?) qamrab oladi. Diskurs ma’lum bir
vaqt oralig‘ida boshqa odamlar guruhlari va odamlarning ma’lum guruhlari o‘rtasida
ishlab chiqilgan g‘oyalar, kommunikativ ifodalar va ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.
Hokimiyatni amalga oshirish bunday bilimlardan foydalanishga qaratilgan. Diskurs
muloqotning barcha shakllarini, jumladan diskurs va suhbatni o‘z ichiga oladi. Biroq,
suhbat va suhbat haqida og‘zaki takliflar bilan cheklanmaydi. Diskurs, shuningdek,
kundalik amaliyotda ijtimoiy dunyoni ko‘rish, tasniflash va unga munosabat bildirish
usullarini o‘z ichiga oladi [8].
Feyrkloh fikricha, diskurs tushunchasi ijtimoiy amaliyotda uch jihatdan namoyon
bo‘ladi. Ulardan birinchisi amaliyotdagi ijtimoiy faollikdir. Bu yerda diskurs ishning bir qismi
sifatida tildan o‘ziga xos foydalanish sifatida namoyon bo‘ladi (masalan, do‘konda kotib bo‘lib
ishlash yoki mamlakat boshqaruvida qatnashish). Ikkinchidan, diskurs ijtimoiy vakilliklarda
namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy aktivistlar boshqa amaliyotlar, shuningdek, o‘z amaliyotlari
vakillarining mahsuli hisoblanadi. Ijtimoiy subyektlarni amaldagi mavqeiga ko‘ra turlicha
belgilash mumkin. Uchinchisi, o‘ziga xoslikni yaratishda mavjud bo‘lish usuli [9].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
23
Sotsiolingvistik amaliyot sifatida diskurs turli xil harakatlar yoki amaliyotlarni
amalga oshirish xususiyatiga ega va bunda jamiyat madaniyatini hisobga olish kerak [10].
Shu nuqtayi nazardan, diskurs odamlar o‘z munosabatlarini yashayotganda va turli xil
madaniy sohalarda ishtirok etishda, masalan, ayblovlar, takliflar va xolislikni namoyish
qilishda amalga oshiradigan harakatlar yoki amaliyotlarning hal qiluvchi omili sifatida
paydo bo‘ladi. Odamlar kundalik hayotdagi ko‘plab masalalar bo‘yicha o‘z baholarini
(munosabatlari, e’tiqodlari, g‘oyalari va pozitsiyalarini) diskurs amaliyotlarining bir qismi
sifatida ishlab chiqaradilar. Diskursning harakatga yo‘naltirilganligini ko‘rsatadigan bu
xususiyat odamlarning hayot haqidagi ta’riflarini tushunishda juda muhim rol o‘ynaydi [11].
G‘arb falsafasining mahsuli sifatida diskurs shunchaki til va til amaliyotidir [12].
Tildan foydalanish faqat tilshunoslikning an'anaviy elementlari (gap, paragraf, matn va
boshqalar) bilan cheklanmaydi. Sotsiolingvistik talqinda hayotning ijtimoiy, siyosiy,
madaniy va iqtisodiy sohalari kabi boshqa jihatlari bilan ham bog‘liq bo‘lgan diskurs
mafkura, bilim, dialog, ifoda, ifoda uslubi, muzokaralar, kuch va kuch almashinuvi orqali
harakatga aylanib ketadigan til amaliyotlari bilan bog‘liq jarayonlardir. Muloqot jarayon
sifatida ifoda va diskurs harakatlarining ichki qoidalari bilan tartibga solinadi [13]. Ingliz
tilidagi diskurs tahlili deb nomlangan birinchi maqola 1952-yilda Ukrainadan AQSHga
ko‘chib kelgan tilshunos Zellig Xarris tomonidan yozilgan. Bu tadqiqotda Xarris boshqa
birliklar kabi gaplarni taqsimot jihatidan tadqiq qila boshlaganligi sababli “Diskur tahlili”
tilshunoslik oldida yangi soha sifatida maydonga chiqdi. Butundunyo tilshunoslari esa,
aksincha, endigina shakllana boshlagan, G‘arbda qilingan ta’riflar asosida diskurs tahlili
nazariyasini asoslashga harakat qiladilar.
Berke Vardar bu atamani uch xil tarzda belgilaydi:
1. So‘z: tilning og‘zaki yoki yozma ravishda amalga oshirilishi, so‘zlovchining
qo‘llanilishi;
2. Gap: bir yoki bir necha so‘zdan iborat, boshi va oxiri bor gap;
3. Gap chegarasidan tashqariga chiqadigan va bog‘lovchi gaplar nuqtayi nazaridan
qaraladigan gap [14].
Diskurs sohasidagi tadqiqotlarning kelib chiqishi strukturaviy tilshunoslik sohasi
bo‘lgan. Diskurs tahlili gumanitar fanlar chorrahasida joylashganligi sababli unga umuman
shu fanlarning nazariyalari ta’sir ko‘rsatgan. Tilshunoslikdagi diskursning boshlang‘ich
nuqtasiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, zamonaviy tilshunoslikning asoschisi Ferdinand
Sossyurning til/diskurs farqi hayratlanarli bo‘ladi [15]. Xomskiyning 1957 va
1965-yillardagi Saussure izidan borgan bir xil turdagi ikkilik tuzilmalari ishlatilayotgan til
emas, balki ideal so‘zlovchi va ideal tinglovchi o‘rtasidagi tilga bag‘ishlangan [16]. Sossyur
tilshunosligi sohasida “ko‘rsatish va ko‘rsatilgan” munosabatidan kelib chiqadigan,
ayniqsa, diskurs tahlili uchun amal qiladigan belgilar butunning munosabatda ekanligini
ko‘rsatadi. Lekin shuni unutmasligimiz kerakki, Sossyurning til sohasidagi laboratoriya
tadqiqotlari kundalik diskurs tilini qamrab olmaydi va bu tadqiqotlar bilan biz og‘zaki
diskurs sohasida hech qanday taraqqiyotga erisha olmaymiz.
Sossyurdan so‘ng “diskurs” tushunchasini qo‘llaganlar diskursni “nutq” atamasiga
ekvivalent tushuncha sifatida ishlatganlar. Buning sababi shundaki, Sossyur tilga ijtimoiy
hodisa sifatida qarasa, nutqni shaxsiy voqelik deb biladi [17]. Diskurs tushunchasini
Sossyur so‘zlari bilan hozirgi maʼnosida tushuntirish mumkin emas, diskurs esa so‘zlardan
yuqori bo‘lgan lingvistik strukturadir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
24
Kundalik hayotda so‘zlashuvchi tilda har doim ham denotativ ma’lumotlar
bo‘lavermaydi, garchi u asosan denotatsion ma’lumot bersa-da, uning assotsiativ ma’no va
konnotatsiyalarni o‘z ichiga olgan ramziy ifodada ham mavjudligini ko‘ramiz. Diskursning
strukturaviy o‘lchovi bo‘yicha birinchi tadqiqotlar, ayniqsa 1960-yillarning boshlarida
Yevropada Bart, Greymas va Bremont kabi frantsuz tilshunoslari va semiotiklari
tomonidan boshlangan tadqiqotlar tarkibiy munosabatlar, matn va diskursning ma’nosiga
erishishga muhim hissa qo‘shdi [18]. 1960-yillarda matn va diskurs turlari kabi
mavzularda yangi yondashuvlar ishlab chiqildi.
Xuddi shu davrda, Roman Yakobson va Emil Benvenistening talaffuz nazariyasiga
oid ishlarida ular trans-jumla tuzilmalari haqida gapiradilar. Til ma’lum bir qoida bo‘yicha
birlashtirilib, qo‘llaniladigan belgilar guruhi sifatida, shaxs qanday harakat qiladi yoki
individual foydalanish akti bilan ishlaydi, deb so‘raydi. U o‘z ishining birinchi davridagi
quyidagi uchta xususiyatni qayd etadi:
1. Diskurs tahlili asosan tavsifiy va strukturalistik tadqiqot bo‘lib, tilshunoslik va
antropologiya chegarasida yotadi.
2. Ushbu tadqiqotlar ertaklar, afsonalar va hikoyalar kabi mahalliy va sevimli
diskurs turlari haqida.
3. Gap va diskursning funksional tahlillari hamda matn tilshunosligining dastlabki
bosqichlari va o‘sha davr umumiy grammatika modeli generativ transformativ
grammatikadan mustaqil ravishda amalga oshiriladi [19].
Ushbu bosqichlarning birinchisi 1950-yillarda Xarris va uning izdoshlarining
diskurs tahlili; ikkinchidan, 1960-yillarda tilshunoslik va semiotika kontekstida qilingan
tahlil shakllari; oxirgisi 1970-yillarda Braun va Yule ishtirok etgan diskursni tahlil qilish
uslublariga ishora qiladi.
Diskursning yagona ta’rifi bo‘lmaganidek, diskurs tahlilining yagona usuli ham
mavjud emas. Ammo, agar biz umumiy fikrlardan boshlashimiz kerak bo‘lsa, Jennifer
Milliken, masalan, diskursni o‘rganuvchilar tomonidan qabul qilingan uchta umumiy
nuqtani belgilab, diskursni ishora tizimi sifatida ko‘rib chiqish, diskurs mahsuldorligiga
urg‘u berish va diskursning rolini o‘rganish sifatida e’tiborga loyiqdir. amaliyotlar.
Diskurslarni belgi tizimlari sifatida ko‘rib, Milliken narsalarning o‘z-o‘zidan ma’noga ega
emasligini, odamlar ularga ishora tizimlari (odatda, lekin har doim ham lingvistik belgilar)
yordamida o‘z ma’nosini beradiganlar ekanligini va bu kontekstda diskurslarni ma’no
berish vositalari ham belgilardir va ular ishora tizimi vazifasini bajaradi.
Diskurs va nutq munosabatlari:
Yozuv yoki so‘z matn bo‘lishi uchun faqat to‘g‘ri qoida va jumlalardan foydalanish
yetarli emas. Muloqot paytida ishlatiladigan so‘z yoki matn real dunyodagi vaqt, joy va
munosabatlarga qarab ma’noga ega bo‘lishi kerak. Boshqacha qilib aytganda, so‘zning
ma’nosi odamning miyasida topilgan ma’nosi kabidir. Donor va qabul qiluvchining tilga oid
bo‘lmagan ijtimoiy yutuqlari, madaniy to‘planishi, tajribasi, bilimlari va barcha turdagi
ma’naviy yutuqlari kontekst deb ataladi.
Agar shu nuqtayi nazardan davom etsak, dunyoni xolis idrok etish va anglash o‘rniga
u odatda o‘zi joylashgan jamiyat tomonidan berilgan tilga ma’no beradi degan qarash
paydo bo‘ladi. Til nafaqat dunyoda mavjud bo‘lgan narsalarni anglaydi, balki mavjud fikrni
avval yoritadi, keyin esa tuzatadi. Bu fikr Edvard Sapir bilan deyarli bir xil. Sapir o‘z asarida
aynan shunday deydi:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
25
“Tushuncha o‘ziga xos lingvistik shaklni topmasdan turib individual va erkin
hayotga ega bo‘lolmaydi. So‘zni qo‘limizga olishimiz bilan, biz go‘yo yengil nafas bilan,
tushuncha foydalanishga tayyor ekanligini his qilamiz, bu esa instinktiv. Tasvirga ega
bo‘lmagunimizcha, bizda kontsepsiyani tushunish, to‘g‘ridan to‘g‘ri ma’lumotga erishish
kaliti bor. Biz so‘zni ushlab turganimizni his qila olmaymiz” [20].
Xulosa qilib aytganda, nutq va diskurs har jihatdan bir-biriga bog‘langan
tushunchalar bo‘lib, ularning orasidagi farq ulardan biri ikkinchisining salohiyatida
foydalanishda mavjud bo‘lishi bilan bog‘liqdir.
Til lug‘atining muhim bo‘g‘ini o‘zi mansub bo‘lgan jamiyat ko‘rishni, gapirishni,
gapirishni istaydigan narsa, hodisa, tushuncha va jarayonlarni nomlaydigan belgilar
yig‘indisidir. Xuddi shunday, biz ham shaxs ifodalamoqchi bo‘lgan, yaxlit xalq tomonidan
tuzilgan jumlalardan tashqari gaplarni ifodalashimiz mumkin. Masalan, suhbatlarda yoki
yozma matnlarda shaxs yoki muallif tomonidan qo‘llangan so‘zlar mavzuni tushuntirishga
ham, shaxs yoki muallifning mavzuga nisbatan qarashlarini ifodalashga ham yordam
beradi. Nutqning ma’nosi muloqot sharoitida sodir bo‘ladi. Menkenoning fikricha, nutq va
diskurs o‘rtasidagi qarama-qarshilik matn tuzilishini til (bayonot) sifatida tekshirish va
matnni (muloqotni) ishlab chiqarish shartlarini lingvistik ishlab chiqarish sifatida
ifodalanadi [21].
Nutqning yasalishi an’anaviy tildan foydalanishni bildiradi. Nutq qaysi tilda
shakllangan bo‘lsa, o‘sha tilda ma’noga ega. Bu diskursdagi so‘zdir, lekin u uzatuvchi
aloqada bo‘lganda sodir bo‘lishi kerak va uzatuvchi o‘z ichida ma’no yaratishi kerak.
Diskurs va til munosabatlari:
Ijtimoiy ko‘p qirrali hodisa bo‘lgan til Shaxsiy foydalanishdan keyin nutqqa aylanadi.
Odamlarning tildan foydalanishi muloqot nuqtayi nazaridan ijtimoiy kontekstlarda sodir
bo‘ladi. Shunday qilib, til so‘zlovchining fikridan mavjud bo‘lib, ijtimoiy voqelikka aylanadi
[22]. Diskurs kontekstda rivojlanish yo‘li bilan hosil bo‘lsa, so‘zlash jarayonida unga yangi
ma’nolar berish orqali uni yangi nutqqa aylantirish mumkin. Til ijtimoiy tasvirlar asosida
qurilgan va diskursdagi tilning o‘ziga xos qadriyatlaridan iborat. Diskurs iboralar
yig‘indisining siljishi emas, balki ijtimoiy kontekstdagi harakatni ta’minlovchi, kontekst
bilan belgilanadigan va kontekstning mavjudligini saqlaydigan iboralar va gaplar
guruhlaridir.
Til qayd qilish va fikrni ifodalash funksiyasiga ega. Tilning individual ishlatilishidan
iborat bo‘lgan diskurs hech qachon va hech qanday joyda neytral emas. Ishlab chiqarilgan
diskurs shaxsning mahsuli bo‘lib, joy, vaqt va shaxsning aniqlovchilaridan iborat. Bu
tushuntirishda diskurs Sossyurning diskurs tushunchasidan tashqaridagi tushuntirishdir.
Diskurs so‘zlashuv aktida rivojlanadigan holat bo‘lganligi sababli, tildan nutqqa
o‘tish faqat talaffuz akti orqali sodir bo‘ladi. Bu yerda diskurs yoki talaffuz akti
so‘zlashuvchi mavzuni va uning o‘zgaruvchilarini hisobga olishi kerak.
Til qo‘llanilgan individual harakat avvalo so‘zlovchini talaffuzning zaruriy sharoitiga
mezon sifatida qo‘yadi. Gapdan oldin til oddiy tildir. Gapdan so‘ng til so‘zlovchidan kelib
chiqib, tinglovchiga yetib boruvchi, ovozli shakl va o‘z navbatida boshqa gapni yuzaga
keltiradigan diskurs akti sifatida amalga oshadi [23]. Demak, diskursda yuzaga keladigan
ma’no kontekst emas, balki bevosita individual foydalanish mahsuli sifatida yuzaga keladi.
Qoidalar va harakatlar tilining mavjudligi va monitoring bu so‘z va suhbat bilan, ya’ni
diskurs bilan mumkin hodisaga aylanadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
26
Tilning funksional holatiga muhim hissa qo‘shgan diskurs-harakat nazariyasi Ostin
(1962) va Syorl (1969) tomonidan ishlab chiqilgan. Ostinning ta’kidlashicha, diskursni
faqat u ishlatiladigan kontekstdan, iboralar bilan ishlash orqali tushunish mumkin. Searle
esa diskursiy harakatlarga e’tibor qaratgan. U diskursiy harakatlarni ikkiga ajratdi:
konstruktiv qoidalar va tartibga soluvchi qoidalar.
Ostin va Syorl o‘zlari ishlab chiqqan ushbu nazariya bilan shaxslarning til bilan nima
qilishlarini tilning funksiyalari nuqtayi nazaridan tushuntirishga harakat qilishdi. Har bir
gap so‘z bilan birga sodir bo‘ladi va quyidagi uch bosqichdan iborat: olmoshlar (ma’noli
tovushlar va gaplar), ta’sir (an’anaviy kommunikativ kuchga ega bo‘lgan gaplar) va ta’siriy
so‘z, ya’ni so‘z tomonidan yaratilgan ta’sirdir. Ostin va Syorl tomonidan ishlab chiqilgan
diskurs-harakat nazariyasining fe’llardan boshlanishining sababi, fe’llar so‘zlashuv
aktidagi xatti-harakatni belgilovchi hisoblanadi (Men yoningizga boryapman. Biz
kelamiz.). Diskurs akti diskursda ma’lum bir vaziyatda ham beruvchini ham, oluvchini ham
ma’no jihatdan bog‘lab tursa: u diskursiy harakatlardan iborat.
Bart va Fukoning diskursiv tuzilmalar haqidagi ishlariga asoslanib, diskurs
yozilmagan qonuniyatlarga mos keladi, deb hisoblashimiz mumkin [24]. Biroq, diskurs – bu
yozma yoki og‘zaki mahsulotlarning bir qator qoidalarga qarab kengroq o‘lchovda paydo
bo‘lganligi. Diskurs til kontekstidan iborat. Tilsiz diskurs haqida gapirish mumkin emas.
Diskurs va kontekst munosabatlari diskursning natija emas, balki jarayon ekanligini
ko‘rsatadi. Diskurs – bu statik bo‘lgan va natijalar deb ataladigan yozma yoki og‘zaki
matnlar. Natijada, tildan individual foydalanadigan subyekt gapni olib, nutqqa aylantiradi.
Bunda subyektning qo‘llanilayotgan tilga ko‘ra namoyon bo‘lishi gapning grammatik
xususiyatlarini ochib beradi.
Diskurs va gap munosabati:
Tilshunoslik sohasining so‘nggi tadqiq sohasi bo‘lgan gap muhokama qilingan
rasmiy yoki semantik holatlarga ko‘ra unchalik aniq bo‘la olmaydigan birlikdir. Bu gapning
talaffuz holatida hisobga olinmaydigan va bu jihatdan kontekstdan mahrum bo‘lgan
birlikdir. Gap – bu sintaktik shakl bo‘lib, unda hech bo‘lmaganda tuslangan fe’l mavjud.
Sodda va murakkab gaplar hosil qiluvchi va tugal fikrni ifodalovchi so‘z birikmalari gap
deyiladi. Biroq, jumla gapning aynan ekvivalenti emas. Gapning to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri
ekanligini grammatik qoidalarga ko‘ra aytish mumkin. Biroq, to‘g‘ri, to‘liq bo‘lmagan yoki
buzilgan so‘z turkumi diskurs nuqtayi nazaridan bir qiymatga ega bo‘lishi mumkin.
Masalan, “Hech bo‘lmaganda biz bilan qoling.” yoki “O‘zbekistondagi ko‘plab ko‘llar
qurg‘oqchilik xavfi ostida.” shaklida bo‘lishi mumkin.
Rebul va Moeshler gap va diskurs o‘rtasidagi munosabatni quyidagicha
ifodalaydilar: “Grammatik morfema yaxlitligi gap deyiladi. Gaplarning izchilligi diskurs
deyiladi” [25]. Diskursning faqat jumla bo‘lishi yetarli emas, balki u kontekstda subyekt
tomonidan ishlatilishi kerak. Kontekst va mavzu diskursning shakllanishi uchun katta
ahamiyatga ega. Shu nuqtayi nazardan, jumlada referenti aniq bo‘lmagan lisoniy tuzilmalar
mavjud bo‘lsa, nutqning lingvistik tuzilmalarining referenti aniq bo‘ladi.
Diskurs real dunyoga qaratilgan bo‘lsa, gap mavhum dunyoga qaratilgan. Gap gapning
aytilishi bilan tuzilgan bo‘lsa; diskurs gaplardan tashkil topgan butun lisoniy tuzilmadir.
Diskurs va ma’no munosabatlari:
Bugungi kunda diskurs, muloqot bilan o‘zaro aloqada bo‘lgan va harakatga aylangan
shaxsning tushunish va tushuntirishlari bilan diskurs institutsional tuzilmalar, pedagogik
shakllarning til amaliyotlari va ijtimoiy-madaniy o‘zgarishlar tomon kengaytirilishi bilan
belgilana boshladi. Diskurs o‘zgaruvchan va rivojlanayotgan jamiyat qanday o‘zgarganiga
qarab emas, balki ular yashayotgan dunyo tajribasini tasvirlash tarziga qarab rivojlanadi [26].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
27
Diskurs – o‘zi sodir bo‘lgan kontekstda shakllangan ma’no birligi. Bu yerda
muhokama qilingan maʼno tushunchasi qanchalik murakkab bo‘lmasin, haqiqat shuki, biz
o‘zimizni yana til orqali anglaymiz. Harakat va til amaliyoti bo‘lgan diskurslar turli
harakatlar, turli mafkuralar, turli iboralar va turli bayonotlarga asoslanadi. Farqlar
tarmog‘i sifatida diskurslar mafkuralar tushunchasini o‘z ichiga oladi va talqin
tushunchasiga taslim bo‘ladi.
Odamlarning ochiq-oydin ifodalaganidan ortig‘ini ifoda etmasligi, ya’ni nazarda
tutgan ma’nolari orqali bir fikrga kelishlari hisobga olinsa, e’tiborga olinishi kerak bo‘lgan
o‘lchovda o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi. Shunday qilib, ma’no jihatidan subyektiv soha bo‘lgan
sotsiolingvistik talqin hodisasiga obyektiv yondashish muqarrar va buning natijasida turli
nazariy yondashuvlar qo‘llaniladi.
Tilda bilim, mafkura va kuchdan foydalanish til aktidir va ularning funksionalligi
faqat diskursda mazmunli bo‘ladi. Hatto kundalik suhbatlarimizda ma’nosiz bo‘lib
ko‘rinadigan iboralar ham diskursda ma’no va funksiyani bajaradigan elementlardir.
Bilgan narsani aytmaslik va bilmagan narsalar haqida lug‘at bayon qilish harakatlari
o‘z-o‘zidan hech narsani anglatmaydi, lekin ular diskursda aniq ma’noga ega. Diskursni
tushunarli qiladigan narsa – bu iboralar va bayonotlarning qayerda, qachon va qanday
paydo bo‘lishi, diskursdan foydalanadigan diskurs ishtirokchilarining kimligi. Boshqacha
qilib aytganda, diskursni tushunarli qiladigan narsa undan foydalanadigan shaxslardir.
Sukunat diskursni qayd etsa, dialog sukunatni buzadigan va diskursni ochib
beradigan jarayondir. Muloqot diskursni o‘rnatish uchun zarur bo‘lib, yozuvchi-o‘quvchi,
so‘zlovchi-tinglovchi o‘rtasida ma’no ishlab chiqarish imkonini beradigan jarayondir.
Biroq, dialog bilan paydo bo‘lgan ma’no diskurs uchun zarur, lekin yetarli emas. Dialog
bilan paydo bo‘ladigan diskurslar bilan paydo bo‘ladigan ma’lumotlar; o‘tmish haqidagi
bilim hozirgi bilim, sog‘lom fikr va tajriba bilan doimiy almashinadi. Bundan tashqari,
subyektiv yoki intertekstual dunyoga ishora qiladi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, bilim sotsiologiyasi doirasida Dant munozaradagi ma’nolar
bilan nima sodir bo‘lishini ko‘rsatish uchun Fukodan “almashtirish” tushunchasini oladi;
diskursni ma’no almashinuvi sifatida belgilaydi. Dant ayirboshlash tushunchasi bir-
birining o‘rnida ishlatilishi (aholi almashinuvi) ma’nosini berish uchun ishlatilishini
ta’kidlar ekan, ayirboshlash tushunchasi ham ijtimoiy amaliyot ekanligini ta’kidlaydi.
Ma’no almashinuvi ma’no elementlarini o‘zgartirishni talab qiladi.Ma’no almashinuvi
ikkita muhim jarayonni talab qiladi: biri o‘zaro ta’sir jarayoni, ikkinchisi esa mazmunli
elementlar jarayoni.
Diskursning ma’nosi diskursdagi so‘z va gaplarning ma’nolari bilan
chegaralanmaydi. Diskurs o‘zi joylashgan modeldan xulosa chiqarishi mumkin va buni
diskursning “ko‘zda tutilgan” ma’nosi deb ham atash mumkin. Diskurs ma’nosining tipik
belgilaridan biri izchillikdir. Diskurs jumlalarining ma’nolari o‘z ichida bir-biri bilan bog‘liq
bo‘lishi kerak. Bunday izchillik global yoki mahalliy bo‘lishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mutlu, Erol (2008). IletiSim Sözlüğü, BeSinci Basım, Ankara: Ayraç Kitapevi.
2.
Günay, V. Doğan (2013c) Söylem Çözümlemesi. Istanbul: Papatya Yayınları.
3.
Jørgensen, Marianne and Louise Phillips (2002) Discourse Analysis as Theory and
Method. London • Thousand Oaks • New Delhi, SAGE Publications.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
28
4.
Kocaman, Ahmet (2009) Söylem Üzerine, Ankara, ODTÜ Yayıncılık.
5.
Günay, V. Doğan (2013a) Dil ve Iletisim. Istanbul: Papatya Yayınları.
6.
Imer, Kocaman ve Özsoy (2011) Dilbilim Sözlüğü. Istanbul: Boğaziçi Üniversitesi
yayınevi.
7.
Tonkiss, Frank (2006) Analysis text and speech: content and discourse analysis.
C. Seale, (2nd ed.). In. Researching Society and Culture.
8.
EkiI Halil ve Hilal Çelik “Söylem Analizi” Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri
Dergisi, C. 27, 2008, 99-117.
9.
Fairclough, Norman, (2003), Söylemin Diyalektiği, Çeviren BarıS Çoban, Barıs
Çoban (Derleyen), Söylem ve Ideoloji. Istanbul: Su Yayınevi, ss. 173–184.
10.
Jaworski ve Coupland (2001) “Introduction”, The Discourse Reader, Ed. Adam
Jaworski, Nikolas Coupland, London, New York, Routledge
11.
Potter, Jonathan, (2004), “Söylemsel Psikoloji ve Söylem Analizi”, Sibel A.
Arkonaç (Der.), Doğunun ve Batının Yerelliği, Istanbul: Alfa Kitap, ss.65-91.
12.
Schiffnin, Tannen ve Hamilton (2001) “Introduction”, The Handbook of
Discourse Deborah Tannen, Analysis, Ed. Deborah Schiffrin, Deborah Tannen, Heidi E.
Hamilton, Massachusetts, Oxford, Blackwell Publishing, 2001.
13.
Sözen, Edibe (2014) Söylem. Belirsizlik, Mübadele, Bilgi/Güç ve Refleksivite.
Istanbul: Paradigma Yayınları.
14.
Vardar, Berke (1949) Açıklamalı Dilbilim Terimler Sözlüğü. Istanbul, Tdk
yayınları.
15.
Saussure, Ferdinand (1998) Genel Dilbilim Dersleri, Çeviren, Berke Vardar.
Ankara: Birey ve Toplum Yayınları.
16.
Günay, V. Doğan (2013b) Metin Bilgisi. Istanbul: Papatya Yayınları.
17.
Saussure, Ferdinand (1998) Genel Dilbilim Dersleri, Çeviren, Berke Vardar.
Ankara: Birey ve Toplum Yayınları.
18.
Kocaman, Ahmet (2009) Söylem Üzerine, Ankara, ODTÜ Yayıncılık.
19.
Van Dijk, Teun. A (1985) Introduction: Discourse Analysis as a New Cross-
Discipline, Handbook of Discourse Analysis, Disciplines of Discourse, Ed. By. Teun A van
Dijk, vol.1, Academic Press, Inc London.
20.
Sapir, Edward (1949) Language: an introduction to the study of speech. London:
Harvest Book.
21.
Günay, V. Doğan (2013c) Söylem Çözümlemesi. Istanbul: Papatya Yayınları.
22.
Zeyrek, Deniz, (2009), “Söylem ve Toplum”, Ahmet Kocaman (Der.), Söylem
Üzerine, Ankara: ODTÜ Yayıncılık, ss. 27-47.
23.
Benveniste, Emile (1995) Genel Dilbilim Sorunları. Çeviren: Erdim Öztokat,
Istanbul: Yapı Kredi Yayınları.
24.
Sözen, Edibe (1999) Söylem. Belirsizlik, Mübadele, Bilgi/Güç ve Refleksivite.
Istanbul: Paradigma Yayınları.
25.
Günay, V. Doğan (2013c) Söylem Çözümlemesi. Istanbul: Papatya Yayınları.
26.
Dant, Tim (1991) Ideology, Knowledge and Discourse, Sociological Perspective,
Routletge, London.
