Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Pedagogical and psychological aspects of organizing
education based on intensive learning technologies
Shakhzodakhon MULLAYEVA
1
Asian University of Technology
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article presents conclusions about the importance,
effectiveness, and pedagogical and psychological aspects of
intensive educational technologies in the education system.
Intensive training has several advantages over traditional
methods in developing a student's mental abilities. The article
discusses the active interaction of these benefits with
participants in the educational process and their role in
fostering motivation for learning activities.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
concept,
education,
learning process,
intensive,
modern educational
technologies,
pedagogical,
psychological,
technology,
intensive educational
technologies,
cognitive,
method,
game-based learning,
skill,
motive,
motivation.
Intensiv ta’lim texnologiyalari asosida tashkil etishning
pedagogik-psixologik aspektlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
konsepsiya,
ta’lim,
o‘quv jarayoni,
intensiv,
zamonaviy ta’lim
Ushbu maqoladada intensiv ta’lim texnologiyalarining ta’lim
tizimidagi ahamiyati, samarasi, pedagogik va psixologik jihatlari
haqida xulosalar berilgan. O‘quvchining aqliy qobiliyatini
rivojlantirishda intensiv mashg‘ulot an’anaviy mashg‘ulotlardan
bir qator afzalliklarga ega. Mazkur imtiyozlarning o‘quv
1
Teacher, Asian University of Technology.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
357
texnologiyalari,
pedagogik,
psixologik,
texnologiya,
Intensiv ta’lim
texnologiyalari,
kognitiv,
metod,
o‘yinlashgan o‘qish,
ko‘nikma,
motiv,
motivatsiya.
jarayoni ishtirokchilariga faol o‘zaro ta’siri hamda o‘quv
faoliyati uchun motivatsiyani rivojlantirish haqida so‘z
yuritilgan.
Педагогические
и
психологические
аспекты
организации на основе интенсивных образовательных
технологий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
концепция,
образование,
учебный процесс,
интенсивный,
современные
образовательные
технологии,
педагогический,
психологический,
технология,
интенсивные
образовательные
технологии,
когнитивный,
метод,
игровое обучение,
навык,
мотив,
мотивация.
В данной статье представлены выводы о значении,
эффективности,
педагогических
и
психологических
аспектах технологий интенсивного обучения в системе
образования.
Интенсивные
занятия
имеют
ряд
преимуществ
перед
традиционными
в
развитии
умственных способностей учащегося. Рассматривается
активное
взаимодействие
этих
преимуществ
с
участниками образовательного процесса и развитие
мотивации к учебной деятельности.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev tomonidan O‘zbekiston
Respublikasida Oliy ta’limni tizimli isloh qilishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash,
zamonaviy bilim va yuksak ma’naviy-axloqiy fazilatlarga ega, mustaqil fikrlaydigan
yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarish,
oliy ta’limni modernizatsiya qilish, ilg‘or ta’lim texnologiyalariga asoslangan holda
ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish maqsadida “Oliy ta’limni
2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi” Farmoni tasdiqlandi. O‘zbekiston Respublikasi
o‘z istiqloliga erishgach jamiyat siyosiy-ijtimoiy hayotining barcha jabhalarini yangilash
va zamonaviylashtirish uchun keng imkoniyatlarga ega bo‘ldi. Zero, davr talablaridan
kelib chiqib yangilanish va modernizatsiya jarayonlarini sobit qadamlik bilan davom
ettirgan jamiyatgina barqaror taraqqiyotga erisha oladi. [1] Konsepsiya O‘zbekiston
Respublikasida oliy ta’limni rivojlantirishning strategik maqsadlari, ustuvor yo‘nalishlari,
vazifalari, o‘rta va uzoq muddatli istiqboldagi bosqichlarini belgilaydi hamda sohaga oid
dasturlar va kompleks chora-tadbirlarni ishlab chiqish uchun asos bo‘ladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
358
“O‘zbekiston Respublikasida o‘qituvchi kadrlarning ma’naviy qiyofasiga, aqliy
salohiyatiga hamda kasbiy mahoratiga nisbatan alohida mas’uliyat yuklangan.
Chunonchi, bu borada O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A. Karimov
quyidagilarni qayd etadi: “Biz yurtimizda yangi avlod, yangi tafakkur sohiblarini
tarbiyalashdek mas’uliyatli vazifalarni ado etishda birinchi galda ana shu mashaqqatli
kasb egalariga suyanamiz va tayanamiz, ertaga o‘zimizga keladigan yoshlarning ma’naviy
dunyosini shakllantirishda ularning xizmati naqadar beqiyos ekanini yaxshi tasavvur
qilamiz”. Ushbu fikrlardan bugungi kun o‘qituvchisiga nisbatan qo‘yilayotgan
talablarning mazmun va mohiyati anglaniladi. Zamonaviy o‘qituvchi qanday bo‘lishi
kerak? Mustaqillikdan keyin ushbu muammo ko‘plab olimlarning, ziyoli ahlining, hatto
ota-onalarning diqqat e’tiborida bo‘ldi. O‘qituvchilar uchun zamonaviy, hozirgi kun
talablariga javob bera oladigan metodik va o‘quv qo‘llanmalari, darsliklar yaratila
boshlandi. Lekin mazkur muammo bo‘yicha izlanishlar, ilmiy-tadqiqotlar hozirgi kunda
ham davom etmoqda. Hozirgi kundagi global o‘zgarishlar, fan-texnika va axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining kun sayin rivojlanib borishi XXI asr o‘qituvchisidan
pedagogik mahoratni, irodani, pedagogik-psixologik bilimlarni, o‘z fanini chuqur bilishni
va yuksak tafakkurni, siyosiy savodxonlikni, fikrlash doirasi keng hamda mulohazali
bo‘lishni talab qiladi.”[4] “Ta’limda turli texnologiyalar va ilmiy axborot vositalarining
joriy etilishi qisqa vaqt ichida katta hajmdagi ma’lumotlarni taqdim etish imkonini berdi.
“Intensiv” atamasi ilk marta XIX asrning birinchi yarmida rus pedagogik
adabiyotida paydo bo‘lgan. Bu so‘z fransuzcha “issiq”, “kuchaygan”, lotincha – “baquvvat”,
“jonli”, “tez”, “bo‘ronli”, ispan tilidan – “cho‘zish”, “kattalashtirish”, “kengaytirish”
so‘zlaridan olingan.”[2] Intensiv atamasini fanga kiritgan olim Henri Berxson hisoblanadi.
U fransuz faylasufi va olimi bo‘lib, asosan hayot, ong va vaqt haqidagi o‘zining in’ikoslari
bilan mashhur. Berxson intensivlikni, ayniqsa, biologik va ruhiy jarayonlarda, tafakkur va
ongning rivojlanishi va ta’sirini izohlashda ishlatgan. U inson ongining va hayotining
sifatini o‘lchashda uning “intensiv” xususiyatlari haqida gapirgan. Bu atama asosan vaqt
va ongning tafakkur jarayonidagi sifatli o‘zgarishlarga taalluqlidir.
Hozirgi kunda o‘quvchining e’tiborini darsga qarata olish o‘qituvchidan bilim, katta
mahorat va tajriba talab etadi. Bu borada intensiv ta’lim texnologiyalari muhim
ahamiyatga ega. O‘quvchining aqliy qobiliyatini rivojlantirishda intensiv mashg‘ulot
an’anaviy mashg‘ulotlardan bir qator afzalliklarga ega. Bu imtiyozlar o‘quv jarayoni
ishtirokchilarining faol o‘zaro ta’siriga asoslanadi.
Intensiv mashg‘ulotlarni yuqori tajribaga ega, aqlli, faol va salohiyatini to‘liq
namoyon qila oladigan o‘qituvchi o‘tishi mumkin.
Intensiv o‘qitishda maqsadga erishish uchun o‘quvchilarning psixologik
imkoniyatlarini namoyon eta olish kerak. Natijada ular olgan bilim va ko‘nikmalarini
amalda qo‘llay oladilar.
Intensiv ta’lim texnologiyalari-qisqa vaqt ichida samarali va tezda o‘zlashtirish
imkoniyatini beradigan ta’lim metodlarini anglatadi. Ushbu texnologiyalar o‘qitish
jarayonini amaliy, motivatsion va interaktiv qilishga qaratilgan. Bu asosan zamonaviy
texnologiyalar va pedagogik metodlarga tayangan holda amalga oshiriladi. Masalan,
o‘yinlashgan o‘qish, real hayotdagi vaziyatlar yoki muammolarni hal qilish orqali
o‘quvchilarni jalb qilish mumkin.
Intensiv ta’lim texnologiyalarning muhim psixologik jihatlari-guruh ishlari va
o‘zaro hamkorlikda ishlash samaradorligini oshirishdir. Bu o‘quvchilarda jamoaviy
ishlash, birgalikda muammolarni hal qilish, fikr almashish kabi ko‘nikmalarni
rivojlantiradi. Shu kabi jarayonlar o‘zaro ijtimoiy aloqalarni mustahkamlaydi va
o‘quvchilarning o‘z fikrini aniq ifodalash qobiliyatini yaxshilaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
359
“Maktab o‘quvchilarining o‘qishga bo‘lgan qiziqishini, o‘zgaruvchan ta’lim
texnologiyalaridan ya’ni onlayn platformalar, o‘quv dasturlarining mobil ilovalari, sun’iy
intellekt, virtual va kengaytirilgan haqiqat, o‘quv portallari, gamifikatsiya, bulutli
hisoblash, ta’lim robototexnikasi, sifatli ta’lim kontenti yaratish va multimedia
vositalaridan foydalangan holda o‘rganishga qiziqishini oshirish uchun quyidagi
tushunchalar asos bo‘lib xizmat qiladi:
1) umumiy o‘rta ta’limni modernizatsiya qilish konsepsiyasi va strategiyasi, uning
asosiy maqsadi zamonaviy qadriyatlar tizimiga e’tibor qaratish, jamiyatda faol moslashish va
mustaqil hayotni tanlash, zamonaviy pedagogika yutuqlaridan foydalangan holda o‘z-o‘zini
tarbiyalash, o‘z-o‘zini takomillashtirish uchun ko‘p qirrali shaxsni tayyorlash.
2) ta’limga akmeologik yondashuv konsepsiyasi o‘quvchi shaxsini har tomonlama
rivojlantirishga, uning mustaqilligi va subyektivligining ichki rivojlanish mexanizmlarini
faollashtirishga, muvaffaqiyatga erishish va o‘z-o‘zini anglash uchun motivatsiya
zarurligiga e’tiborni o‘z ichiga oladi.
3) o‘quv jarayonida o‘quvchi shaxsining kognitiv qiziqishini shakllantirish va
rivojlantirishning psixologik-pedagogik konsepsiyasi; Qiziqish-bu o‘quvchi faoliyatining
ichki motivatsiyasiga, uning mustaqilligi va faolligiga hissa qo‘shadigan bilish jarayoniga
tanlangan ijobiy yo‘nalish.
4) o‘quvchining rivojlanish jarayonini boshqarishda bevosita va uzoq muddatli
o‘qitish zarurligini ochib beradi, o‘quvchining shaxsiy fazilatlar majmuasini shakllantirishga
qaratilgan bilim darajalari va xususiyatlarini hisobga oladi va foydalanadi.
5) ta’limga texnologik yondashuv konsepsiyasi ta’lim mazmunini o‘zlashtirish va
o‘quvchining rivojlanishi ma’lum hajmdagi bilimlarni o‘quvchiga berish yo‘li bilan emas,
balki o‘qituvchi tomonidan boshqariladigan faol faoliyat jarayonida o‘zlashtirilishi lozim.
Ya’ni ma’lum xususiyatlarga ega bo‘lgan harakatlar mavjud bo‘lgan o‘quv texnologiyalari,
jumladan, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanganda o‘quvchi malaka
va ko‘nikmalari shakllanishi kerak.”[3]
Intensiv ta’lim texnologiyalarida o‘quvchilarning bilimi va o‘zlashtirish jarayoni
doimiy baholanadi va mustahkamlanadi. Bu o‘quvchilarga bilim, ko‘nikmalarini tahlil
qilish va mustahkamlashga yordam beradi. O‘quvchi uchun yetakchi faoliyat o‘rganishdir,
shuning uchun biz o‘quv faoliyati uchun motivatsiya yoki o‘rganish uchun motivatsiya
haqida gapirishimiz kerak. Bilimga bo‘lgan ehtiyojni anglagan, o‘quv faoliyati motivlarini
shakllantirgan, o‘z oldiga maqsad qo‘yish ko‘nikmasi va ularga erishishga intilishi
shakllangan kishi o‘rganishda faoldir. Bularning barchasi o‘rganish uchun motivatsiyadir.
O‘qitish motivatsiyasining mohiyati maqsadlar, ehtiyojlar va motivlarning mazmunida,
ular o‘rtasidagi aloqalar va munosabatlarning tabiatida yotadi. Ba’zi o‘quvchilar uchun
o‘qishdan maqsad kelajakda nufuzli kasbga ega bo‘lish bo‘lsa, boshqalari atrofdagi
dunyoni yaxshiroq bilishga intiladi, boshqalari o‘qishni xohlamaydilar, lekin ota-onalar
va o‘qituvchilarning bosimi ostida bunga majbur bo‘lishadi.
Xulosa qilib aytganda, o‘quv jarayonini zamonaviy, interaktiv va samarali qilishga
intensiv ta’lim texnologiyalari katta yordam beradi. Mazkur texnologiyalar
o‘quvchilarning faolligini oshiradi, ularning o‘zlashtirish jarayonini chuqurlashtiradi.
Pedagogik va psixologik nuqtai nazardan, intensiv ta’lim texnologiyalari o‘quvchilarda
yuqori motivatsiya, emotsional va kognitiv rivojlanishni qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu
jarayonni muvaffaqiyatli tashkil etish uchun pedagogik metodlarni doimiy yangilab
borish va zamonaviy texnologik jarayonlarga moslashish zarur.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
360
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Boboyeva ZA. O‘zbekiston respublikasida ta’lim tizimini takomillashrish va
innovatsion rivojlantirish imkoniyatlari. Oriental Renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences. (E)ISSN: 2181-1784 4(6), June, 2024
2.
O‘.M.Olloqova. Ona tili darslarida intensiv ta’lim texnologiyalaridan foydalanish.
SCIENTIFIC PROGRESS. VOLUME 2 ǀ ISSUE 6 ǀ 2021 ISSN: 2181-1601.
3.
S.Q.Qahhorov, U.H.Hayitov. Boshlang‘ich sinf darslarida innovatsion texnologiyalar.
Oʻquv qo‘llanma. Buxoro: "Sadriddin Salim Buxoriy" Durdona, 2022.-184 b.
4.
A.Xoliqov. Pedagogik mahorat. Darslik. O‘z.R Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
– Т.: «IQTISOD-MOLIYA», 2011,-420 b.
5.
I.B Kamolov. Professional education of students studying jewelry: the theoretic
basis. SCIENCE AND WORLD
6.
И.Б. Камолов. Развитие художественно-эстетического воспитания
учащихся через прикладное искусство: Образование и инновационные
исследования международный научно-методический журнал
7.
David Kent. Plickers and the pedagogical practicality of fast formative
assessment. Teaching English with Technology, 19(3), 90-104.
8.
Hayitov A.Gʻ. Ta’lim jarayonini kompyuterlashtirish. // Usuliy qoʻllanma. Buxoro. 1999.
9.
Pedagogika ensiklopediya. 2 jild. – T.: “O`zbekiston milliy ensiklopediyasi”, 2015,
– 376 bet.
10.
Hamroev A. R. MODELING ACTIVITIES OF TEACHERS WHEN DESIGNING
CREATIVE ACTIVITIES OF STUDENTS //European Journal of Research and Reflection in
Educational Sciences Vol. – 2019. –Т.7. – №. 10.
