Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika–
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика– Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Polysemy Phenomena in the Vocabulary Related to
Summer Sports Games in English and Uzbek Languages
Khurshid ABDUMAJITOV
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article analyzes the phenomenon of polysemy in the
vocabulary related to summer sports games in English and
Uzbek languages. The research aims to identify the lexical-
semantic features of polysemy in sports terminology and
highlight translation challenges caused by semantic ambiguity.
The study also examines how this phenomenon influences
expressive means in both languages.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
polysemy,
summer sports games,
vocabulary,
English language,
Uzbek language,
terminology,
semantics,
lexical ambiguity,
sports language,
translation issues.
Ingliz va oʻzbek tilida yozgi sport oʻyinlariga oid
leksikasida polisemiya hodisalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
polisemiya,
yozgi sport o‘yinlari,
leksika,
ingliz tili,
o‘zbek tili,
terminologiya,
semantika,
ko‘p ma’nolilik,
sport tili,
tarjima muammolari.
Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi yozgi sport
o‘yinlariga oid leksik birliklarda uchraydigan polisemiya
hodisasi
tahlil
qilinadi.
Tadqiqot
natijalari
sport
terminologiyasida
ko‘p
ma'nolilikning
leksik-semantik
xususiyatlarini aniqlashga, tarjimada yuzaga keladigan
muammolarni yoritishga qaratilgan. Shuningdek, bu hodisaning
har ikki tildagi ifodaviy vositalarga qanday ta’sir ko‘rsatishi
ko‘rib chiqiladi.
1
Uzbekistan State World Languages University. E-mail:
khurshidabdumajitov@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
91
Явления полисемии в лексике, связанной с летними
спортивными играми в английском и узбекском
языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
полисемия,
летние спортивные игры,
лексика,
английский язык,
узбекский язык,
терминология,
семантика,
многозначность,
спортивный язык,
переводческие проблемы.
В данной статье рассматривается феномен полисемии в
лексике, связанной с летними спортивными играми в
английском и узбекском языках. Цель исследования –
выявить лексико-семантические особенности полисемии
в
спортивной
терминологии,
а
также
осветить
переводческие трудности, возникающие вследствие
многозначности. Также анализируется влияние данного
явления на экспрессивные средства в обоих языках.
KIRISH
Hozirgi globallashuv va informatsion jamiyat sharoitida sport nafaqat jismoniy
faollik yoki sog‘lom turmush tarzining ramzi sifatida, balki madaniy, ijtimoiy va
tilshunoslik fenomeni sifatida ham dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, yirik
xalqaro sport tadbirlari – Olimpiya o‘yinlari, Jahon chempionatlari va boshqa
musobaqalar doirasida turli tillarda yaratilgan sport terminologiyasi tahlili, ularning
shakllanishi va tarjima jarayonidagi xususiyatlarini o‘rganish bugungi kunda dolzarb
ilmiy muammo sifatida maydonga chiqmoqda.
Tilshunoslikda polisemiya hodisasi keng o‘rganilgan bo‘lsa-da, sportga oid
terminologiyada uning tilda qanday ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi va qanday
pragmatik funksiya bajarishini chuqur tahlil qilish hali yetarli darajada amalga
oshirilmagan. Ayniqsa, sportga oid leksik birliklarning bir nechta kontekstda har xil
ma’nolarda qo‘llanishi tarjima amaliyotida muhim masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Bu
esa sport matnlarini izchil, aniq va madaniyatlararo kommunikatsiyaga mos tarjima
qilishda muhim muammolardan biriga aylanadi.
Shuningdek, yozgi sport o‘yinlari doirasida keng qo‘llaniladigan terminlar –
track
,
field
,
relay
,
match
,
race
,
jump
kabi so‘zlar ingliz tilida bir nechta semantik darajada
mavjud bo‘lib, har birining kontekstdagi qo‘llanilish shakli, grammatik funksiyasi va
stilistik talqini farqlidir. O‘zbek tilida esa bu terminlar ko‘pincha konkret, aniq va doimiy
ma’nolarga ega bo‘lib, polisemantik xususiyatlar nisbatan kam kuzatiladi.
Mazkur maqola aynan shu muammoni o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, ingliz va
o‘zbek tillarida yozgi sport o‘yinlariga oid leksik birliklardagi polisemiya hodisasini
qiyosiy tahlil qilishni maqsad qilgan. Tadqiqotda bu hodisaning semantik, stilistik va
tarjimashunoslikdagi ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek, sport leksikasining korpus asosidagi
tahlili orqali polisemantik birliklarning kontekstual vositalar bilan bog‘liqligi ochib
beriladi.
Bu tadqiqot tilshunoslik, tarjimashunoslik, sport jurnalistikasi va sport ta’limi
sohasida faoliyat yurituvchi mutaxassislar uchun nazariy va amaliy jihatdan foydali
bo‘lishi mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
92
ADABIYOTLAR TAHILI VA METODOLOGIYASI
Polisemiya hodisasi tilshunoslikda keng o‘rganilgan mavzulardan biri bo‘lib, u til
birliklarining semantik taraqqiyotini, kontekstual moslashuvchanligini va muloqotdagi
pragmatik ta’sirini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. A.I. Smirnitskiy (1956) va V. Gak
(1977) ishlarida polisemiya lingvistik tizimning tabiiy natijasi sifatida talqin qilinadi va
uning leksik birliklarga boylik baxsh etuvchi omil sifatidagi o‘rni yoritiladi. Ingliz tili
leksikologiyasida D. Crystal (2003) hamda G. Yule (2010) kabi mualliflar polisemiya va
homonimiya o‘rtasidagi farqlar, ularning kontekstda anglash mexanizmlari haqida
chuqur izoh bergan. Sportga oid til birligi va terminologiya masalalari bo‘yicha esa
M.A. Halliday (1978) sport tilining ijtimoiy-madaniy jihatlariga e’tibor qaratgan, o‘zbek
tilshunosligida esa I. Madrahimov (2018) sport terminlarining strukturasi va tarjima
muammolarini yoritgan. Shuningdek, qiyosiy tahlil metodologiyasida polisemiya bilan
bog‘liq izlanishlar M.V. Nikitina (2006) va S.J. Karimova (2021) tomonidan olib borilgan
bo‘lib, bu tadqiqotlar ikki tilda bir xil shaklga ega bo‘lgan, ammo har xil konnotatsiyalarga
ega leksik birliklarni o‘rganishga xizmat qiladi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, yozgi sport
o‘yinlariga oid terminlar orasida semantik kengayish yoki ko‘chma ma’noda ishlatilish
hollari keng uchraydi. Bunday ko‘rinishlar tarjima jarayonida noaniqlik, semantik
to‘qnashuv yoki stilistik nomuvofiqliklar keltirib chiqarishi mumkin. Bu esa mavzuning
dolzarbligini yanada kuchaytiradi.
Mazkur tadqiqotda quyidagi metodik yondashuvlar qo‘llanildi:
Qiyosiy tahlil usuli
– ingliz va o‘zbek tillarida yozgi sport o‘yinlariga oid
polisemantik terminlar strukturasi va semantik diapazonini solishtirish orqali o‘rganildi.
Korpus lingvistikasi
– yozgi sportga oid matnlar, shu jumladan Olimpiada
yangiliklari, sport sharhlari va soha lug‘atlari asosida terminlar tanlab olindi.
Deskriptiv usul
– har bir tanlangan terminning lug‘aviy ma’nolari, kontekstual
ishlatilishi, ko‘chma yoki metaforik qiyofalari tahlil qilindi.
Tarjima tahlili
– o‘zbek va ingliz tillaridagi sport terminlarining tarjimasi
davomida yuzaga keladigan semantik noaniqliklar va ularning sabablari aniqlashtirildi.
Statistik yondashuv
– tahlil qilingan terminlarning qanchalik darajada
polisemantik ekanligi, ularning qaysi kontekstlarda ko‘p ishlatilishi aniqlandi.
Tadqiqot uchun asosiy material sifatida BBC Sport, Olympic.org, O‘zbek sport
portallari, Oxford Sports Dictionary, hamda “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” kabi manbalar
tanlab olindi. Ushbu metodologik yondashuvlar mavzuni har tomonlama tahlil qilish va
aniq xulosalarga kelish imkonini berdi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Polisemantik birliklarning nisbati:
Yozgi sport o‘yinlariga oid ingliz tilidagi
leksik birliklar orasida polisemiya holatlari o‘zbek tiliga qaraganda ko‘proq uchrashi
aniqlandi. Masalan, ingliz tilida “pitch”, “track”, “match” kabi so‘zlar bir necha kontekstda
turli ma’nolarda qo‘llaniladi. O‘zbek tilida esa bu kabi terminlar ko‘proq bir ma’noli yoki
kontekstual cheklov bilan ishlatiladi.
Tarjima muammolari:
Ingliz tilidagi polisemantik terminlar tarjima jarayonida
ma’nodosh so‘zlar bilan to‘g‘ri almashtirilmasa, semantik xatoliklar yuzaga kelishi
mumkinligi aniqlandi. Masalan, “field” so‘zi sport kontekstida “maydon”, harbiy
kontekstda esa “janggoh” ma’nosini bildiradi. Bu holat tarjimonlardan yuqori kontekstual
sezgirlikni talab qiladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
93
O‘zaro semantik tafovutlar:
Ba’zi sport atamalari ikki tilda mavjud bo‘lsa-da,
ularning ma’noviy hajmi va stilistik yuklamasi har xil bo‘lishi aniqlangan. Masalan, “race”
ingliz tilida sport, irq va poyga ma’nolarini ifodalasa, o‘zbek tilida “poyga” asosiy sport
ma’nosida qo‘llaniladi.
Metaforik kengayish:
Ikkala tilning sport leksikasida ham ko‘plab metaforik
ifodalar mavjud. Jumladan, “golden goal” (oltin gol) kabi iboralar har ikki tilga mos
ravishda kirib kelgan, lekin ularning ta’siri va ishlatilish chastotasi farqlanadi. Polisemiya
hodisasi tilning tabiatiga xos bo‘lgan murakkab semantik hodisa bo‘lib, u ayniqsa sportga
oid terminologiyada kontekstga bog‘liq ma’nolarning ko‘pligi bilan ajralib turadi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilida sportga oid terminlar yuqori darajadagi
semantik egiluvchanlikka ega bo‘lib, bu holat sport tili rivojlanganligi va keng
kommunikativ foydalanish doirasi bilan izohlanadi. O‘zbek tilida esa bu ko‘rsatkich
nisbatan past bo‘lib, tilning normativ va an’anaviy xususiyatlariga bog‘liq bo‘lgan holda
terminlar ko‘pincha bir asosiy ma’noda ishlatiladi. Mazkur farq, tarjima amaliyotida
muhim o‘rin tutadi. Xususan, ingliz tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilinayotgan sport
matnlarida polisemiya sababli yuzaga keladigan noaniqliklar, kontekstual aniqlik, diskurs
tahlili va stilistik muvofiqlik vositalari yordamida bartaraf etilishi mumkin. Shuningdek,
polisemiya hodisasining tildagi metaforik kengayishlar va madaniy konnotatsiyalar
orqali boyitilishi ko‘plab ilmiy-tadqiqot ishlari uchun yangi yo‘nalishlarni ochib beradi.
Yozgi sport o‘yinlari doirasida yaratilgan atamalar bu jarayonning jonli misolidir.
Tadqiqot davomida sport terminlari nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatlararo
kommunikatsiya va tarjimashunoslik doirasida ham qimmatli ob’ekt ekanligi tasdiqlandi.
XULOSA
Yozgi sport o‘yinlariga oid terminologik birliklarda uchraydigan polisemiya
hodisasini ingliz va o‘zbek tillari doirasida o‘rganish, nafaqat lingvistik tizimlardagi
semantik xususiyatlarni ochib berishga, balki amaliy sohalarda – xususan,
tarjimashunoslik, sport jurnalistikasi, madaniyatlararo kommunikatsiya va til o‘qitish
kabi yo‘nalishlarda muhim xulosalarga olib keldi.
Tadqiqot davomida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
Polisemiya sport leksikasida keng tarqalgan hodisa bo‘lib, ayniqsa ingliz tilida bu
xususiyat yuqori darajada ko‘zga tashlanadi. Bu holat tilning semantik
moslashuvchanligi, kontekstga sezgirligi va sotsiokultural boyligidan dalolat beradi.
O‘zbek tilida sport terminlari an’anaviy va kontekstual barqarorlikka ega bo‘lib, ko‘p
hollarda faqat bir asosiy ma’noda qo‘llanadi. Bu esa tarjima jarayonida muayyan
cheklovlarni yuzaga keltiradi, ayniqsa, ingliz tilidagi ko‘p ma’noli terminlar bilan
ishlaganda. Tarjima jarayonida polisemiya xatoliklarga olib kelishi mumkin, chunki
tarjimon kontekstga chuqur e’tibor bermasa, termin noto‘g‘ri talqin qilinishi ehtimoli
yuqori. Bu holat ayniqsa ommaviy axborot vositalari va sport yangiliklarida muhim
ahamiyatga ega. Madaniyatlararo tafovutlar ham semantik tafovutlarga olib keladi –
ingliz tilida ishlatiladigan metaforik yoki idiomatik sport ifodalari o‘zbek tiliga bevosita
tarjima qilinmaydi, balki kontekstga mos, madaniy jihatdan ekvivalent shakllarda
ifodalanishi kerak. Tadqiqot natijalari sport tilini o‘rgatishda, lug‘at tuzishda, tarjima
dasturlarini yaratishda va sport matnlarini standartlashtirishda qo‘llanilishi mumkin
bo‘lgan nazariy asos va amaliy tavsiyalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Polisemiya
va
kontekstual semantika tadqiqotlarining sport terminologiyasidagi qo‘llanilishi hali to‘liq
o‘rganilmagan soha bo‘lib, kelgusida korpus lingvistikasi, diskurs tahlili va sun’iy intellekt
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
94
asosidagi tarjima tizimlari orqali yanada chuqurroq tahlil qilinishi lozim. Shu boisdan,
ushbu maqola orqali olib borilgan tahlillar tilshunoslikda ko‘p ma’nolilik masalalarining
sportga oid subdomenlardagi ko‘rinishlarini chuqurroq anglash, turli tillar orasidagi
semantik tafovutlarni tushunish va tarjimada aniqlikni ta’minlashga xizmat qiladigan
muhim ilmiy qadam bo‘ldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.Crystal, D. (2019). The Cambridge Encyclopedia of the English Language (3rd
ed.). Cambridge University Press.
2.Karimova, S. J. (2021). Comparative analysis of polysemy in Uzbek and English
sport terminology. Uzbek Journal of Philology, 3(2), 115–122.
3.Madrahimov, I. (2018). O‘zbek tilida sport terminlarining lingvistik xususiyatlari
va ularni tarjima qilish muammolari. Filologiya masalalari, 2(4), 85–91.
4.Oxford University Press. (2020). Oxford Dictionary of Sports Science and
Medicine (4th ed.). Oxford University Press.
5.Yule, G. (2016). The Study of Language (6th ed.). Cambridge University Press.
6.Nikitina, M. V. (2017). Semanticheskaya mnozhnachnost’ v terminologii sporta:
sopostavitel’nyy analiz. Vestnik Moskovskogo lingvisticheskogo universiteta, 1(5), 44–52.
7.Turaeva, G. (2022). Multilingual terminology challenges in sports discourse
translation. International Journal of Language and Linguistics, 10(1), 23–29.
8.Olympic.org. (n.d.). Official Olympic Terminology Database. Retrieved from
https://olympics.com/en/
9.Abdullayeva, M. (2023). Polisemiya va tarjimada uning o‘rni.
Til va adabiyot
ta’limi
, 1(1), 66–71.
10.Yusupova, D. (2015). O‘zbek va ingliz tillarida sportga oid terminlarning qiyosiy
tahlili.
Zamonaviy tilshunoslik
, 4(3), 98–104.
