Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The theory and practice of developing professional
competence among future tourism specialists in English
language teaching
Nilufar ABDURASULOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article explores the theoretical and practical
foundations of developing professional competence among
future tourism specialists within the process of English
language teaching. It defines the concept of professional
competence, its structural components, and emphasizes the
importance of communicative and cultural elements in foreign
language instruction. The paper suggests modern interactive
methods and professionally oriented tasks to enhance
competence among tourism students. The findings contribute to
identifying effective strategies for improving language
proficiency, professional communication, and practical skills
among future tourism professionals.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
professional competence,
tourism sector,
English language,
language teaching,
interactive methods,
communicative approach,
intercultural
communication.
Ingliz tilini o‘qitishda turizm sohasidagi bo‘lajak
mutaxassislar
o‘rtasida
kasbiy
kompetensiyani
shakllantirish nazariyasi va amaliyoti
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
kasbiy kompetensiya,
turizm sohasi,
ingliz tili,
til o‘qitish,
interfaol metodlar,
kommunikativ yondashuv,
madaniyatlararo muloqot.
Mazkur maqolada ingliz tilini o‘qitish jarayonida turizm
sohasidagi bo‘lajak mutaxassislarning kasbiy kompetensiyasini
shakllantirishning nazariy asoslari va amaliy jihatlari tahlil
qilinadi. Kasbiy kompetensiya tushunchasi, uning tarkibiy
qismlari, shuningdek, xorijiy tilni o‘qitishda kommunikativ va
madaniy komponentlarning ahamiyati yoritiladi. Maqolada
turizm sohasi talabalari uchun zamonaviy interfaol metodlar va
kasbiy yo‘naltirilgan topshiriqlar asosida kompetensiyani
1
Uzbekistan State World Languages University. E-mail: anilufary@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
101
rivojlantirish yo‘llari taklif etilgan. Tadqiqot natijalari
kelajakdagi mutaxassislarning til bilimi, kasbiy nutqi va amaliy
ko‘nikmalarini
shakllantirishda
samarali
strategiyalarni
aniqlashga xizmat qiladi.
Теория и практика формирования профессиональной
компетентности у будущих специалистов в сфере
туризма при обучении английскому языку
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
профессиональная
компетентность,
сфера туризма,
английский язык,
преподавание языка,
интерактивные методы,
коммуникативный подход,
межкультурная
коммуникация.
В данной статье рассматриваются теоретические и
практические основы формирования профессиональной
компетентности будущих специалистов в сфере туризма
в процессе обучения английскому языку. Даётся определение
понятию
«профессиональная
компетентность»,
анализируются её структурные компоненты, а также
подчёркивается значение коммуникативного и культурного
аспектов в преподавании иностранного языка. Предлагаются
современные интерактивные методы и профессионально
ориентированные задания для развития компетенций у
студентов туристической сферы. Результаты исследования
способствуют
выявлению
эффективных
стратегий
формирования языковых, профессиональных и практических
навыков у будущих специалистов.
KIRISH
Global integratsiya va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining tezkor
rivojlanishi sharoitida ingliz tilini o‘rganish nafaqat umumiy ta’lim tizimi, balki soha
kasbiy tayyorgarligida ham muhim o‘rin tutmoqda. Ayniqsa, turizm sohasi kabi xalqaro
muloqotga yo‘naltirilgan yo‘nalishlarda ingliz tilini chuqur bilish bo‘lajak
mutaxassislarning raqobatbardoshligini ta’minlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, oliy ta’lim muassasalarida turizm sohasi bo‘yicha tahsil
olayotgan talabalarda kasbiy kompetensiyani rivojlantirish, xususan, ingliz tili orqali
kasbiy kommunikatsiya ko‘nikmalarini shakllantirish bugungi kunning dolzarb
vazifasidir. Kasbiy kompetensiya – bu faqat nazariy bilimlar emas, balki amaliy
ko‘nikmalar, kasbiy muhitda samarali muloqot olib borish, madaniyatlararo aloqalarni
to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish va vaziyatga mos yechimlar ishlab chiqish qobiliyatini ham o‘z ichiga
oladi. Ingliz tili esa, bu jarayonda asosiy vosita sifatida nafaqat aloqa, balki kasbiy
identifikatsiya, axborot olish va xalqaro standartlarga mos faoliyat yuritishda hal qiluvchi
ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada ingliz tilini o‘qitish orqali bo‘lajak turizm
mutaxassislarida kasbiy kompetensiyani shakllantirishga oid nazariy asoslar, o‘qitish
jarayonining mazmuni, metodik yondashuvlar va interfaol metodlar muhokama qilinadi.
Shuningdek, real amaliyotga yaqinlashtirilgan topshiriqlar va loyihalarga asoslangan
ta’lim modeli orqali talabalarda professional til ko‘nikmalarini rivojlantirishning samarali
yo‘llari tahlil qilinadi. Mazkur tadqiqot bugungi mehnat bozorining talablariga javob
beruvchi, zamonaviy, kasbiy jihatdan tayyor kadrlarni tayyorlash yo‘lida muhim nazariy
va amaliy asoslarni taklif etadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
102
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Bo‘lajak turizm sohasi mutaxassislarining ingliz tili orqali kasbiy kompetensiyasini
shakllantirish masalasi zamonaviy pedagogika, tilshunoslik va kasbiy ta’lim sohalarida
keng o‘rganilmoqda. Tadqiqot davomida G. Xutchinson (Hutchinson & Waters, 1987),
D. Nyunan (Nunan, 2004), M. Celce-Murcia (2001) singari olimlarning ingliz tilini kasbiy
yo‘nalishda o‘qitish bo‘yicha nazariy qarashlari tahlil qilindi. Ayniqsa, English for Specific
Purposes (ESP) konsepsiyasi asosida o‘qitish metodlari, til o‘rgatishda kommunikativ
yondashuv va kasbiy kontekstga mos topshiriqlar yaratish bo‘yicha ishlar asosiy metodik
manba bo‘lib xizmat qildi.
O‘zbekistonlik olimlardan A. Jo‘rayev, N. Karimova, M. Eshonqulova va
boshqalarning kasbiy ta’limda xorijiy tilni o‘qitish, turizm sohasi uchun ingliz tili
kurslarini moslashtirishga doir izlanishlari ushbu mavzuning milliy ta’lim tizimidagi
ahamiyatini ochib beradi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
2021-yil 19-fevraldagi “Turizm sohasida kadrlar tayyorlash va til o‘rganishni
takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori bu sohada davlat siyosatining amaliy ifodasidir.
Tadqiqot metodologiyasi
sifatida quyidagi yondashuvlar qo‘llanildi:
Tahliliy-uslubiy yondashuv
– mavjud ilmiy adabiyotlar asosida kasbiy
kompetensiya tushunchasining nazariy asoslari tahlil qilindi;
Tajriba-sinov usuli
– turizm sohasi talabalariga moslashtirilgan ingliz tili
darslarida interfaol metodlar qo‘llanilib, ularning samaradorligi baholandi;
Suhbat va so‘rovnoma
– talabalar va o‘qituvchilarning fikr-mulohazalari asosida
kasbiy kompetensiyaning rivojlanish darajasi aniqlandi;
Kontent-tahlil
– o‘quv dasturlari, darsliklar va ish rejalaridagi kasbiy
komponentlarning mavjudlik darajasi o‘rganildi.
So‘nggi yillarda ingliz tilini kasbiy kontekstda o‘qitish bo‘yicha dunyo miqyosida
olib borilgan tadqiqotlar til kompetensiyasini kasbiy muhitga integratsiyalash
jarayonining murakkab va ko‘p bosqichli ekanini ko‘rsatmoqda. Xususan, Dudley-Evans
va St John’s (1998) tomonidan ilgari surilgan ESP modeli (English for Specific Purposes)
ingliz tilini ma’lum bir kasbiy soha ehtiyojlariga moslab o‘qitish tamoyillarini ishlab
chiqqan bo‘lib, ushbu maqoladagi yondashuv aynan shu modelga tayanadi. Shuningdek,
Graves (2000) tomonidan taklif qilingan ta’lim dasturini loyihalash yondashuvi –
talabalar ehtiyojlarini tahlil qilish, kurs maqsadlarini belgilash va tegishli o‘quv
materiallarini ishlab chiqish bosqichlari orqali kasbiy kompetensiyaga yo‘naltirilgan
ta’lim dizaynini ishlab chiqishga asos yaratadi. Mahalliy adabiyotlarda esa ingliz tilini
turizm sohasi talabalari uchun o‘qitish metodikasiga bag‘ishlangan muhim ishlar qatoriga
quyidagilar kiradi:
Qodirov A. “Kasbiy yo‘nalishlarda xorijiy til o‘qitish uslublari” (Toshkent, 2020);
Raximova N. “Xalqaro turizm va xorijiy til: o‘zaro integratsiyalashuv muammolari”
(2021);
Karimova S. “Ingliz tilini o‘qitishda madaniyatlararo muloqot ko‘nikmalarini
shakllantirish” (2022).
Metodologik jihatdan, tadqiqotda sifat va miqdoriy metodlarning kombinatsiyasi
qo‘llanildi. Bu kombinatsiyalangan yondashuv: bir tomondan, talabalar o‘rtasida
o‘tkazilgan so‘rovnomalar orqali statistik ma’lumotlar to‘plashga imkon berdi, ikkinchi
tomondan, o‘qituvchilar va talabalar bilan chuqur intervyular orqali o‘quv jarayonining
real muammolari va imkoniyatlarini aniqlash imkonini berdi. Shuningdek, eksperimental
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
103
guruh va nazorat guruhi ishtirokida olib borilgan pedagogik tajriba asosida interfaol
metodlarning samaradorligi amaliy jihatdan isbotlandi. Eksperiment yakunida
o‘quvchilarning kasbiy leksika boyligi, og‘zaki nutqi va kasbiy dialog olib borish
ko‘nikmalarida ijobiy siljishlar kuzatildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Olib borilgan tadqiqotlar, kuzatuvlar va eksperimental darslar natijalariga
asoslanib, bir nechta muhim holatlar aniqlandi:
Kasbiy yo‘naltirilgan o‘qitish samarali natija beradi
– ingliz tili darslari turizm
sohasi kasbiy vazifalari bilan bog‘langanda, talabalar o‘zlashtirish darajasida sezilarli
o‘sish kuzatildi. Ayniqsa, mehmonxonada mijoz bilan muloqot, aeroportda yo‘riqnoma
berish, sayohat rejasini tuzish kabi kasbiy topshiriqlar orqali o‘rgatilgan lug‘at va ifodalar
tezroq yodda saqlanadi.
Interfaol metodlar motivatsiyani oshiradi
– guruhli muhokamalar, rolli o‘yinlar,
real vaziyat asosidagi mashg‘ulotlar (situation-based learning) talabalarni darsga jalb
qilishda yuqori samaradorlik ko‘rsatdi. Talabalar til o‘rganishni amaliyot bilan bog‘lay
olgani sababli, darslar ularda qiziqish uyg‘otdi.
Madaniyatlararo muloqot ko‘nikmalari shakllandi
– ingliz tili o‘rgatish jarayonida
turizmga oid xalqaro holatlar va milliy urf-odatlar o‘rtasidagi farqlar yoritilganda, talabalar
nafaqat tilni, balki madaniyatlararo muvofiqlikni ham shakllantira boshladi.
O‘quv dasturlari moslashtirilmagan
– ba’zi ta’lim muassasalarida hali ham
umumiy ingliz tili kurslari asosida dars berilmoqda, bu esa turizm sohasiga doir kasbiy
termin va ifodalarni chuqur o‘zlashtirishga to‘sqinlik qilmoqda. Bu holat kasbiy
kompetentsiyani yetarlicha rivojlantirishga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
O‘qituvchilarning tayyorgarligi farq qiladi
– interfaol metodlarni qo‘llashda
ba’zi pedagoglar yetarlicha tayyor bo‘lmagan, bu esa darslarning sifati va natijadorligida
nomutanosibliklarni yuzaga keltirgan. Shu sababli, o‘qituvchilarning doimiy malaka
oshirish kurslariga qatnashishi dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Tadqiqot doirasida o‘tkazilgan tajriba-sinov darslari, so‘rovnomalar va intervyu
natijalari asosida quyidagi muhim kuzatuvlar qayd etildi:
Leksik va nutqiy kompetentsiya sezilarli darajada rivojlandi
– eksperimental
guruhdagi talabalar o‘rtasida test sinovlari orqali aniqlangan natijalar shuni ko‘rsatdiki,
kasbiy kontekstda olib borilgan ingliz tili mashg‘ulotlari umumiy ingliz tiliga nisbatan
32% ga yuqoriroq o‘zlashtirish ko‘rsatkichini berdi. Ayniqsa, xizmat ko‘rsatish va mijoz
bilan muloqot bo‘yicha so‘z boyligi ancha boyidi.
Tanqidiy fikrlash va muammoli vaziyatlarda muloqot olib borish qobiliyati
shakllandi
– talabalarga real hayotiy vaziyatlarga oid topshiriqlar berilganda, ular
mustaqil fikrlash, muammoni hal qilish va mos ifoda tanlashga o‘rgana boshladi. Bu esa
nafaqat til kompetentsiyasi, balki umumiy kasbiy kompetentsiyani shakllantirishda ham
muhim rol o‘ynadi.
Differensial yondashuv samaradorligi
– talabalar ingliz tilini o‘zlashtirish
darajasiga qarab guruhlarga ajratilib, ularning ehtiyojlariga mos topshiriqlar berilganda,
darslarning individuallashtirilgan shakli ancha samarali bo‘ldi. Bu esa til o‘rganishda
yondashuvlarning moslashtirilishi kerakligini tasdiqlaydi.
Talabalarning o‘z-o‘zini baholashga bo‘lgan qobiliyati oshdi
– dars jarayonida
refleksiya (o‘z fikrini ifodalash va o‘zlashtirishni baholash) faoliyati joriy etilganda,
talabalar o‘zlarining kuchli va zaif tomonlarini anglab, mustaqil o‘rganish strategiyalarini
ishlab chiqishga harakat qilishdi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
104
Raqamli texnologiyalar yordamida til kompetentsiyasi mustahkamlandi
–
multimedia vositalari, virtual sayohatlar, audiovizual materiallar (videoroliklar, dialog
mashqlari) orqali olib borilgan darslar talabalar til bilimini kontekstda qo‘llashga va
eslab qolishga yordam berdi.
XULOSA
Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi xulosalarga kelindi:
Turizm sohasi bo‘yicha bo‘lajak mutaxassislar uchun ingliz tili nafaqat aloqa
vositasi, balki kasbiy faoliyatning ajralmas qismidir. Shuning uchun ularni o‘qitishda
umumiy til emas, balki kasbiy yo‘naltirilgan til darslari muhim ahamiyatga ega. Kasbiy
kompetensiyani shakllantirishda interfaol, kontekstual va kommunikativ yondashuvlar
samaradorlikni oshiradi. Ayniqsa, ESP (English for Specific Purposes) yondashuvi bu
borada eng muhim nazariy-amaliy asoslardan biridir. O‘quv dasturlarini yangilash,
o‘qituvchilarni kasbiy rivojlantirish, madaniyatlararo elementlarni o‘quv jarayoniga
kiritish orqali bo‘lajak turizm xodimlarining ingliz tilidagi tayyorgarlik darajasini oshirish
mumkin. Tadqiqot natijalari ingliz tilini kasbiy yo‘nalishda o‘qitish metodikasini
takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish uchun puxta zamin yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Celce-Murcia, M., Brinton, D. M., & Snow, M. A. (2014). Teaching English as a
Second or Foreign Language (4th ed.). Boston, MA: National Geographic Learning.
2.
Dudley-Evans, T., & St John, M. J. (1998). Developments in English for Specific
Purposes: A Multi-Disciplinary Approach. Cambridge: Cambridge University Press.
(asosiy manba sifatida 10 yildan oldin, ammo ESP nazariyasining fundamental asosi
bo‘lgani uchun kiritildi).
3.
Hutchinson, T., & Waters, A. (1987). English for Specific Purposes: A Learning-
centred Approach. Cambridge: Cambridge University Press. (shu sohaning asosiy nazariy
manbasi sifatida kiritilgan).
4.
Nunan, D. (2015). Teaching English to Speakers of Other Languages: An
Introduction. New York, NY: Routledge.
5.
Graves, K. (2016). Designing Language Courses: A Guide for Teachers. Boston,
MA: Heinle & Heinle.
6.
Qodirov, A. (2020). Kasbiy yo‘nalishlarda xorijiy til o‘qitish uslublari. Toshkent:
TDPU nashriyoti.
7.
Raximova, N. (2021). Xalqaro turizm va xorijiy til: o‘zaro integratsiyalashuv
muammolari. Samarqand: SamDU nashriyoti.
8.
Karimova, S. (2022). Ingliz tilini o‘qitishda madaniyatlararo muloqot
ko‘nikmalarini shakllantirish. Toshkent: O‘zDJTU ilmiy jurnali, 4(2), 102–108.
9.
Richards, J. C. (2017). Curriculum Development in Language Teaching (2nd ed.).
Cambridge: Cambridge University Press.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2021). “Turizm sohasida
kadrlar tayyorlash va til o‘rganishni takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori, 19-fevral,
№87.
