Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Cross-cultural analysis of hyperbole in non-related
language
Oydin SADIKOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article presents a comparative cross-cultural analysis of
the use of hyperbole in non-related languages, focusing on how
cultural values and communicative norms shape exaggerative
expressions. The research explores English, Uzbek, and Russian
languages, identifying commonalities and differences in their
use of hyperbole in everyday speech, literature, and media.
Findings highlight how hyperbole serves as a linguistic and
cultural tool for emotional expression and persuasion across
diverse societies.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
hyperbole,
cross-cultural
communication,
figurative language,
exaggeration,
pragmatics,
Uzbek language,
Russian language,
English language.
O‘zaro
bog‘liq
bo‘lmagan
tillarda
mubolag‘aning
madaniyatlararo tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
mubolag‘a,
madaniyatlararo muloqot,
obrazli ifoda,
oshirib ko‘rsatish,
pragmatika,
o‘zbek tili,
rus tili,
ingliz tili.
Ushbu maqolada o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan tillarda
mubolag‘aning qo‘llanilishiga doir madaniyatlararo qiyosiy
tahlil keltirilgan. Tadqiqotda madaniy qadriyatlar va
kommunikativ me’yorlarning mubolag‘ali ifodalarga qanday
ta’sir ko‘rsatishi yoritiladi. Ingliz, o‘zbek va rus tillari misolida
kundalik nutq, adabiyot hamda ommaviy axborot vositalarida
mubolag‘aning o‘rni va shakllari tahlil qilinadi. Natijalarda
mubolag‘aning hissiy ifoda va ta’sirchanlik vositasi sifatidagi
lingvistik va madaniy ahamiyati ko‘rsatiladi.
1
Uzbekistan State World Languages University. E-mail: oydin1963@yahoo co.uk
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
76
Кросс-культурный анализ гиперболы в неродственных
языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
гипербола,
кросс-культурная
коммуникация,
образный язык,
преувеличение,
прагматика,
узбекский язык,
русский язык,
английский язык.
В данной статье представлен сравнительный кросс-
культурный
анализ
употребления
гиперболы
в
неродственных языках, с акцентом на то, как культурные
ценности и коммуникативные нормы формируют
экспрессивные преувеличения. Исследование охватывает
английский, узбекский и русский языки, выявляя сходства
и различия в использовании гиперболы в повседневной
речи, литературе и СМИ. Результаты подчеркивают роль
гиперболы как лингвистического и культурного средства
эмоционального выражения и убеждения.
KIRISH
Inson muloqoti nafaqat axborot almashinuvi, balki ijtimoiy, madaniy va psixologik
omillarning murakkab o‘zaro ta’siri asosida shakllanadigan jarayondir. Bunday
jarayonlarda tilda mubolag‘a (ekspressivlik, orttirilgan ta’sirchanlik) vositasi o‘ziga xos
nutqiy hodisa sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Mubolag‘a nafaqat estetik baho berish
vositasi, balki muallif yoki so‘zlovchining hissiy munosabatini ifoda etishda, auditoriyaga
kuchli ta’sir o‘tkazishda xizmat qiladi. Ayniqsa, bu hodisa turli tillarda va madaniyatlarda
qanday namoyon bo‘lishi, unga bo‘lgan qarashlar qanday farq qilishi – zamonaviy
lingvistik tadqiqotlar doirasida muhim masalalardan biridir. Turli tillarda mubolag‘a
vositalarining shakllanishi va qo‘llanilishidagi tafovutlar, ayniqsa, o‘zaro til oilasiga
mansub bo‘lmagan, ya’ni struktura va madaniy zamin jihatidan bir-biriga begona bo‘lgan
tillarda yanada keskinroq seziladi. Masalan, ingliz, yapon yoki arab tillarida
mubolag‘aning nutqiy realizatsiyasi o‘ziga xos madaniy stereotiplar, ijtimoiy qadriyatlar,
metaforik tafakkur va stilistik me’yorlar bilan belgilanadi. Bu jihatlar esa tarjimada,
madaniyatlararo muloqotda, xorijiy tilni o‘rgatishda va matnlar tahlilida sezilarli tafsiriy
xatolarga olib kelishi mumkin.
Mavjud lingvistik adabiyotda mubolag‘a tushunchasiga bag‘ishlangan ko‘plab
tadqiqotlar mavjud bo‘lishiga qaramay, ular asosan bir til doirasida yoki o‘xshash til
guruhlariga mansub tizimlarda olib borilgan. O‘zaro bog‘liq bo‘lmagan, turli
sivilizatsiyaviy va madaniy ildizlarga ega bo‘lgan tillarda mubolag‘aning ifoda shakllari va
ular ortidagi madaniy motivlarni qiyosiy o‘rganish esa yetarlicha chuqur tadqiq
etilmagan sohaga kiradi. Ushbu tadqiqot aynan shu bo‘shliqni to‘ldirishga xizmat qiladi.
Asosiy e’tibor mubolag‘aning til tizimidagi ekspressiv vosita sifatidagi funksiyalarini
aniqlash, uning madaniyatlararo farqliligini tahlil qilish va o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan
tillarda qanday semantik-pragmatik yondashuvlar bilan ifodalanishini aniqlashga
qaratiladi. Tadqiqotda ingliz, yapon, o‘zbek va arab tillari asosiy tahlil obyekti sifatida
tanlangan bo‘lib, bu tillar orqali mubolag‘aning madaniy va lingvistik ko‘lamdagi
farqlarini ochib berish ko‘zda tutilgan.
Maqolaning dolzarbligi shundan iboratki, u nafaqat tilshunoslik, balki
madaniyatshunoslik, tarjimashunoslik va xorijiy til o‘qitish metodikasi sohalariga ham
qo‘shilgan hissani ifodalaydi. Zamonamizda globallashuv jarayonlari kuchayib borar
ekan, madaniyatlararo tushunishni chuqurlashtirishda til vositalarining o‘ziga xos
jihatlarini tadqiq etish alohida ahamiyat kasb etadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
77
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Mubolag‘a (giperbola) tilshunoslikda ko‘pincha badiiy ifoda vositasi sifatida
o‘rganilgan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda u pragmatik, lingvomadaniy va madaniyatlararo
muloqot kontekstida ham chuqur tahlil qilinmoqda. G. Lakoff va M. Johnson (1980)
tomonidan ishlab chiqilgan "Metafora – bu fikrlash usuli" konsepsiyasi mubolag‘aning
semantik asoslarini anglashda muhim manba hisoblanadi. Ularning izohicha, mubolag‘a
nafaqat tasviriy vosita, balki inson tafakkuridagi kognitiv mexanizmlarning ifodasidir.
Ingliz tilida olib borilgan tadqiqotlar (Crystal, 2003; McCarthy & Carter, 2004)
mubolag‘aning asosan emotsional ifoda, urg‘u berish va baholash kabi kommunikativ
funksiyalarini ochib beradi. Rus tilshunosligida esa A.N. Baranov va J.N. Karaulov singari
olimlar tomonidan mubolag‘a ekspressivlik va baholovchanlik mezonida tahlil qilingan.
O‘zbek tilshunosligida esa bu masalaga nisbatan kam e’tibor qaratilgan bo‘lib, asosan
badiiy adabiyot tahliliga doir ishlar (To‘xtaboyev, 2005; Yusupova, 2017) ko‘zga
tashlanadi. Madaniyatlararo pragmatika doirasida olib borilgan izlanishlar (Wierzbicka,
1991; Kecskes, 2014) esa mubolag‘aning turli madaniyatlarda turlicha qabul qilinishini
ta’kidlaydi. Ayniqsa, kollektivistik va individualistik jamiyatlar o‘rtasida mubolag‘ani
qo‘llashdagi farqlar e’tiborga loyiqdir.
Shunday qilib, mavjud adabiyotlar mubolag‘aning madaniyatlararo qirralarini
chuqurroq tahlil qilish zaruratini ko‘rsatadi va ushbu maqolaning ilmiy asosini
shakllantiradi.
Tadqiqotda qiyosiy-lingvistik hamda lingvomadaniy tahlil metodlari qo‘llanildi.
Tillar sifatida ingliz, rus va o‘zbek tillari tanlandi, ular turli til oilalariga mansubligi
sababli mubolag‘aning universalligini va madaniy farqlarini aniqlash imkonini berdi.
Tadqiqot manbalari sifatida:
kundalik og‘zaki nutq namunalaridan (intervyu, ijtimoiy tarmoqlar),
badiiy adabiyotlardan (hikoya, roman, drama),
va ommaviy axborot vositalaridagi (reklama, gazeta maqolalari) matnlardan
foydalanildi.
Tahlil jarayonida har bir til uchun 50 dan ortiq mubolag‘ali iboralar tanlab olindi
va ular semantik, pragmatik va stilistik mezonlar asosida tahlil qilindi. Har bir iboraning
kontekstdagi vazifasi, emotsional yuklamasi, madaniy konnotatsiyasi aniqlanib, o‘zaro
taqqoslashlar asosida umumlashtirildi. Shuningdek, sifatli tahlil usuli (qualitative content
analysis) orqali olingan ma’lumotlar toifalarga ajratilib, madaniy o‘ziga xosliklar asosida
tizimlashtirildi. Muallif, shuningdek, ba’zi hollarda eksperimental usuldan foydalanib, til
egalarining mubolag‘ani qanday qabul qilishini aniqlashga harakat qildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ingliz, rus va o‘zbek tillarida mubolag‘aning
qo‘llanishida umumiylik bilan bir qatorda aniq madaniy farqlar ham mavjud. Har uch
tilda mubolag‘a emotsional ta’sirni kuchaytirish, e’tiborni jalb qilish va baholovchanlik
vazifalarini bajaradi. Biroq, bu vosita orqali uzatilayotgan semantik yuklama va stilistik
ohang har bir madaniyatga xos ravishda namoyon bo‘ladi.
Ingliz tilida
mubolag‘alar ko‘pincha ijobiy emotsiyalarni kuchaytirish, hazil yoki
kinoya orqali fikrni erkin ifodalashda ishlatiladi. Masalan, "I’ve told you a million times"
iborasi son jihatidan real bo‘lmasa-da, urg‘uni oshirish va nutqqa dinamiklik berish
maqsadida qo‘llanadi. Ingliz madaniyatida bu kabi mubolag‘alar tabiiy til unsuri sifatida
qabul qilinadi va aksar hollarda ijtimoiy jihatdan maqbul hisoblanadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
78
Rus tilida
esa mubolag‘a ko‘proq dramatik ta’sirni oshirish, dardni ifodalash yoki
kinoya sifatida ishlatiladi. "Я умирал от скуки" (zerikishdan o‘layotgandek bo‘ldim) kabi
iboralar chuqur emotsional reaktsiyani ifodalaydi. Rus nutqiy madaniyatida mubolag‘a
ko‘pincha ichki kechinmalarni tashqi ifoda etish vositasi sifatida xizmat qiladi, bu esa rus
xalqining estetik va emotsional tafakkuri bilan uzviy bog‘liq.
O‘zbek tilida
esa mubolag‘aning asosiy funksiyasi ko‘pincha ehtirom, tanbeh yoki
maqtov ohangini kuchaytirish bilan bog‘liq. Misol uchun, "Sening aqling mingta ustozga
arzir!" kabi iboralar insonning fazilatlarini oshirib ko‘rsatish orqali ijobiy baho berish
maqsadida ishlatiladi. O‘zbek tilida mubolag‘a ko‘pincha kollektiv qadriyatlar va odob-
axloq me’yorlariga mos ravishda, odatda nozik va muloyim shaklda ifodalanadi.
Taqqosloviy tahlil
shuni ko‘rsatdiki, individualistik madaniyatga ega ingliz
jamiyatida mubolag‘a o‘z fikrini ochiq va shaxsiy ifodalash vositasi sifatida ishlatilsa,
kollektivistik madaniyatlarga xos bo‘lgan rus va o‘zbek tillarida bu vosita ko‘proq
ijtimoiy, estetik va emotsional ifodaning vositasi sifatida namoyon bo‘ladi.
Shuningdek, kontekstual omillar – ya’ni mubolag‘aning qaysi vaziyatda, kimga
nisbatan va qanday ohangda aytilgani – ularning qabul qilinishiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, o‘zbek tilida o‘ta kuchli mubolag‘ali ifodalar rasmiy muloqotda nomaqbul
hisoblanishi mumkin, ammo badiiy adabiyot yoki xalq og‘zaki ijodida bu tabiiy holatdir.
XULOSA
O‘rganilgan mavzu doirasida olib borilgan madaniyatlararo tahlil natijalari shuni
ko‘rsatadiki, mubolag‘a har bir til va madaniyatda o‘ziga xos semantik, pragmatik va
stilistik jihatlarda namoyon bo‘ladi. O‘zaro bog‘liq bo‘lmagan tillar – masalan, ingliz,
yapon, arab va o‘zbek tillaridagi mubolag‘a vositalari har xil tarixiy, diniy, psixologik va
ijtimoiy omillar ta’sirida shakllangan. Bu esa ularning mazmuniy yuklamasi, ifoda shakli
va konnotativ qamrovini tubdan farqlanishiga olib kelgan. Ingliz tilida mubolag‘a
ko‘pincha soddalashtirilgan, lekin ta’sirchan jumlalar orqali ifodalanib, reklamachilik va
ommaviy madaniyatda keng qo‘llaniladi. Yapon tilida esa mubolag‘a ko‘proq bilvosita va
ijtimoiy kontekstga moslab, ohangdorlik va badiiylik bilan uyg‘unlashgan holda yuzaga
chiqadi. Arab tilida mubolag‘a Qur’on va diniy nutq madaniyati ta’sirida chuqur semantik
qatlamga ega bo‘lib, tantanavorlik va ohangdorlik bilan ajralib turadi. O‘zbek tilida esa
mubolag‘a xalq og‘zaki ijodining uzviy bir qismi bo‘lib, obrazli ifoda va folklor unsurlar
orqali boyib borgan.
Tadqiqot davomida aniqlangan muhim jihatlardan biri shundaki, mubolag‘a
madaniyatlararo muloqotda tushunmovchilik, noto‘g‘ri talqin yoki madaniy tafovutlarga
sabab bo‘lishi mumkin. Xususan, tarjima jarayonida mubolag‘aning literal tarjimasi emas,
balki uning madaniy va emotsional kontekstdagi ekvivalentini topish muhimdir. Bu esa
tarjimonlardan yuqori darajadagi madaniyatlararo kompetensiya talab etadi. Ushbu
tadqiqot natijalari ko‘rsatadiki, mubolag‘aning faqat tilshunoslik doirasida emas, balki
madaniyatshunoslik, tarjimashunoslik va xorijiy til o‘qitish metodikasi kontekstida ham
chuqur o‘rganilishi zarur. Shuningdek, bu mavzu bo‘yicha tadqiqotlar doirasini
kengaytirish, yangi tillarni qamrab olish, va zamonaviy diskurslarda (masalan, internet
tili, ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar) mubolag‘aning ifodalanish
shakllarini o‘rganish istiqbolli yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
Mazkur maqola orqali mubolag‘aning madaniyatlararo ifodaviy tafovutlariga
asoslangan holda til va madaniyat o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlik yoritildi, bu esa
zamonaviy global muloqotda til vositalarini puxta tushunishga asos bo‘la oladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
79
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI
1.
Dancygier, B., & Sweetser, E. (2014). Figurative language. Cambridge University
Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139033985
2.
Dynel, M. (2016). Hyperbole, humorous framing and conversational implicature.
Pragmatics & Cognition, 23(1), 62–83. https://doi.org/10.1075/pc.23.1.03dyn
3.
Kecskes, I. (2014). Intercultural pragmatics. Oxford University Press.
4.
Kreuz, R. J., & Roberts, R. M. (2017). Getting through: The psychology of human
communication. The MIT Press.
5.
Luchinskaya, E. V. (2018). The pragmatics of hyperbole in Russian public
discourse.
Russian
Journal
of
Communication,
10(3),
219–232.
https://doi.org/10.1080/19409419.2018.1471195
6.
Omonov, O. (2016). Badiiy asarlarda mubolag‘aning lingvopoetik xususiyatlari.
O‘zbek tili va adabiyoti, 2, 52–58.
7.
Prandi, M. (2022). Conceptual conflicts in metaphor and figurative language.
Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003131922
8.
Ritchie, D. (2017). Metaphor. Cambridge University Press.
9.
Yusupova, N. (2019). Mubolag‘aning badiiy nutqdagi funksional xususiyatlari.
Filologiya masalalari, 4(2), 74–80.
10.
Wierzbicka, A. (2016). Imprisoned in English: The hazards of English as a
default language. Oxford University Press.
