Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The use of modal verbs in old, middle and modern English:
a comparative analysis
Mukimjon AKHUNOV
1
, Mekhrinoz Bonu SAYFUTDINOVA
2
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 March 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
15 May 2025
This article analyzes the forms and functions of modal verbs
in Old, Middle, and Modern English from a diachronic
perspective. The study examines the morphological and
semantic changes of modal verbs from Old English to Modern
English. The research findings contribute to a deeper
understanding of the history of the English language and their
application in language teaching.
2181-3663/© 2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss3-pp79-84
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
modal verbs,
history of English,
Old English,
Middle English,
Modern English,
diachronic analysis,
grammatical changes,
semantic functions,
corpus analysis.
Qadimgi, o‘rta va zamonaviy ingliz tillarida modal
fe’llarning ishlatilishi: qiyosiy tahlil
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
modal fe’llar,
ingliz tili tarixi,
qadimgi ingliz tili,
o‘rta ingliz tili,
zamonaviy ingliz tili,
diaxron tahlil,
grammatik o‘zgarishlar,
semantik funksiyalar,
korpus tahlili.
Ushbu maqola ingliz tilining qadimgi, o‘rta va zamonaviy
davrlaridagi modal fe’llarning shakllari va funksiyalarini
diaxronik nuqtai nazardan tahlil qiladi. Tadqiqot davomida
qadimgi ingliz tilidan boshlab zamonaviy ingliz tiligacha bo‘lgan
modal fe’llarning morfologik va semantik o‘zgarishlari o‘rganildi.
Tadqiqot natijalari ingliz tili tarixini chuqurroq tushunishga va til
o‘qitishda qo‘llanilishga yordam beradi.
1
PhD, Associate Professor, Head of the Department of Theoretical Aspects of English Language, Andijan State Institute
of Foreign Languages.
2
Student, Andijan State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 3 (2025) / ISSN 2181-3701
80
Использование модальных глаголов в древнем, среднем и
современном английском языке: сравнительный анализ
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
модальные глаголы,
история английского
языка, древнеанглийский,
среднеанглийский,
современный английский,
диахронический анализ,
грамматические
изменения,
семантические функции,
корпусный анализ.
Данная статья анализирует формы и функции
модальных
глаголов
в
древнеанглийском,
среднеанглийском и современном английском языке с
диахронической точки зрения. В ходе исследования были
изучены морфологические и семантические изменения
модальных
глаголов
от
древнеанглийского
до
современного
английского
языка.
Результаты
исследования способствуют более глубокому пониманию
истории английского языка и могут быть применены
в преподавании языка.
Ingliz tili dunyodagi eng keng tarqalgan va ko‘p funksiyali tillardan biri bo‘lib, uning
tarixiy taraqqiyotini chuqur o‘rganish tilshunoslik fanida alohida o‘rin tutadi. Tildagi
grammatik vositalarning, xususan modal fe’llarning shakl va ma’no jihatdan qanday
o‘zgarganini tadqiq etish orqali nafaqat tarixiy jarayonlar, balki hozirgi zamonaviy tildagi
normativ holat ham yaxshiroq tushuniladi. Modal fe’llar – ehtimollik, majburiyat, ruxsat va
istak kabi murakkab semantik kategoriyalarni ifodalovchi grammatik vositalar sifatida –
ingliz tilida kommunikativ ahamiyati yuqori bo‘lgan birliklardandir. Ushbu fe’llarning
tarixiy rivoji ingliz tili strukturasi va sintaksisining shakllanishida muhim rol o‘ynagan.
Zamonaviy tilshunoslikda funksional grammatika, kognitiv tilshunoslik va diaxron
analiz asosida modal fe’llarning o‘zgarish tendensiyalarini chuqur o‘rganish yangi ilmiy
yondashuvlarni shakllantirishga yordam beradi. Shu sababli, ushbu mavzu grammatik
taraqqiyot, semantik o‘zgarishlar va ijtimoiy-lingvistik omillar orasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
yoritish uchun dolzarb hisoblanadi.
Ingliz tili rivoji shartli ravishda uch asosiy davrga bo‘linadi:
Qadimgi ingliz tili (Old English, 5–11 asrlar) – Bu davrda til jiddiy germanik
xususiyatlarga ega bo‘lib, morfologik jihatdan murakkab va sintaktik jihatdan erkin
bo‘lgan. Modal fe’llar hozirgi shaklida mavjud emas edi, lekin ularning boshlang‘ich
formalarini (masalan,
magan
,
sculan
) uchratish mumkin bo‘lgan.
O‘rta ingliz tili (Middle English, 11–15 asrlar) – Norman bosqinidan keyin tilga
ko‘plab fransuzcha so‘zlar kirib kelgan, va ayni paytda grammatik tizim soddalashib
borgan. Modal fe’llar asta-sekin yordamchi fe’l maqomini ola boshlagan.
Zamonaviy ingliz tili (Modern English, 16-asrdan hozirgacha) – grammatika
yanada analitik tus oldi. Modal fe’llar mustaqil semantik va sintaktik funksiyalarga ega
bo‘lib, kommunikativ maqsadlarda keng qo‘llanilmoqda (
can, may, must, shall, will
va h.k.).
Modal fe’llar ingliz tilining yordamchi fe’l tizimining muhim qismini tashkil qiladi.
Ular odatda asosiy fe’l bilan birga ishlatilib, harakat yoki holatga bo‘lgan munosabatni
bildiradi. Bu fe’llar orqali ehtimollik, majburiyat, imkoniyat, ruxsat, istak, maslahat kabi
nutq modalit etiketkalari ifodalanadi. Tarix davomida modal fe’llarning sintaktik
joylashuvi, semantik yuklamasi va morfologik shakllari sezilarli darajada o‘zgargan.
Ayniqsa, ba’zi qadimgi modal shakllar eskirgan yoki yo‘qolgan, yangi analitik shakllar esa
(masalan,
have to
,
be able to
) faol qo‘llanilmoqda.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 3 (2025) / ISSN 2181-3701
81
Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – qadimgi, o‘rta va zamonaviy ingliz tilidagi
modal fe’llarning shakllari, ularning semantik funksiyalari va qo‘llanilishidagi
asosiy o‘zgarishlarni diaxron tahlil qilishdan iborat. Shu orqali modal fe’llarning
grammatiklashuv jarayoni, semantik kengayishi va kommunikativ ahamiyatining tarixiy
rivojini yoritish nazarda tutiladi.
Mazkur tadqiqotda diaxron tilshunoslik yondashuvi asos qilib olindi. Bu yondashuv
orqali ingliz tilining turli davrlarida ishlatilgan modal fe’llarning shakllari, funksiyalari va
qo‘llanish sohalari ketma-ketlikda o‘rganildi
Diaxron tahlil doirasida uch davr – Old English, Middle English va Modern English
bosqichlari alohida tahlil qilindi, va har bir bosqichda ishlatilgan modal birliklar o‘zaro
solishtirildi.
Ma’lumot manbalari
Tadqiqotda asosiy e’tibor har bir davrga oid avtentiq matnlarga qaratildi. Ushbu
matnlar tilshunoslikda tarixiy til holatlarini ko‘rsatishda muhim manbalar hisoblanadi:
Qadimgi ingliz tili (Old English):
o
Beowulf
(taxminan 8–9 asrlar)
o
The Battle of Maldon
(991-yil) Ushbu matnlar yuqori morfologik murakkablikka
ega bo‘lib, unda modal ma’nolar turli fe’l shakllari orqali berilgan. Tadqiqotda qadimgi
magan
,
sculan
,
willan
,
motan
kabi fe’llar chuqur tahlil qilindi.
O‘rta ingliz tili (Middle English):
o
The Canterbury Tales
by Geoffrey Chaucer (14-asr)
Bu bosqichda morfologik soddalashuv va sintaktik tuzilmalardagi o‘zgarishlar
modal fe’llarning grammatik maqomini o‘zgartirgan.
Shal
,
wil
,
mote
kabi fe’llar yordamchi
vazifasini ola boshlagan.
Zamonaviy ingliz tili (Modern English):
o
19–21-asr yozma ingliz matnlari, jumladan:
Pride and Prejudice
by Jane Austen
The Great Gatsby
by F. Scott Fitzgerald
hozirgi davrdagi onlayn gazeta, blog va akademik matnlar (British National Corpus,
COCA kabi korpuslar asosida)
Bu matnlar orqali zamonaviy modal fe’llarning shakli, qo‘llanish tezligi va nutq
turlaridagi farqlari aniqlab borildi.
Tadqiqotning empirik asosini kengroq qilish maqsadida elektron korpuslardan
foydalanishga ham e’tibor qaratildi. Ayniqsa, British National Corpus (BNC) va Corpus of
Contemporary American English (COCA) orqali XX–XXI asrlarda ishlatilayotgan modal
fe’llar statistik jihatdan tahlil qilindi. Bu orqali nafaqat qaysi modal fe’l ko‘proq
ishlatilayotgani, balki ular qanday kontekstda, qaysi mavzularda va qaysi uslubiy qatlamda
qo‘llanayotgani aniqlashtirildi.
Tadqiqotda modal fe’llarni aniqlash uchun quyidagi mezonlar belgilandi:
1.
Formal mezonlar – sintaktik jihatdan yordamchi fe’l bo‘lishi, infinitiv bilan birga
kelishi (
can go, must do
)
2.
Semantik mezonlar – ehtimollik, ruxsat, majburiyat, istak, maslahat kabi modalit
ifodalash
3.
Tarixiy muqobillar – eski shakllarning zamonaviy variantlariga mosligi (
sculan →
shall
,
magan → may/can
)
4.
Qarindoshlik darajasi – morfologik ildiz va semantik izchillik asosida ajratish
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 3 (2025) / ISSN 2181-3701
82
Misol uchun,
must, shall, can, may, ought to, need, dare, will, would, should, could,
might
kabi zamonaviy modal fe’llar bilan bir qatorda qadimgi shakllarning fonetik va
morfologik evolyutsiyasi ham o‘rganildi.
Diaxron tahlil tarixiy matnlar va korpus manbalari asosida olib borildi. Har bir
davrda modal fe’llar soni, shakli, kontekstdagi ishlatilishiga alohida e’tibor qaratildi.
Shuningdek, har bir davr uchun eng ko‘p uchragan modal birliklar aniqlanib, ular
funksional-grammatik jihatdan o‘zaro solishtirildi.
Tadqiqot davomida modal fe’llarning shakli va funksiyasida ingliz tili tarixining har
bir bosqichida muhim o‘zgarishlar ro‘y bergani aniqlandi. Qadimgi, o‘rta va zamonaviy
ingliz tiliga oid matnlar tahlili orqali modal fe’llar semantikasi, grammatik strukturasi va
sintaktik kontekstdagi roli bosqichma-bosqich takomillashib borgan.
Qadimgi ingliz tilida modal fe’llar hali mustaqil kuchli fe’llar sifatida mavjud bo‘lib,
ular qat’iy morfologik belgilar va og‘ir konjugatsiya shakllariga ega bo‘lgan. Bunday fe’llar
orasida
magan
,
sculan
,
motan
kabi shakllar alohida ajralib turadi. Ularning semantik
yuklamasi asosan ehtimollik, majburiyat yoki qobiliyat bilan bog‘liq bo‘lib, ular to‘liq fe’l
tizimining bir qismi sifatida ishlatilgan. Ushbu davrda modal fe’llar ko‘pincha ohang va
kontekst bilan emas, balki aniq morfologik belgilar orqali o‘z vazifasini bajargan.
O‘rta ingliz tiliga kelib, til tizimida sezilarli soddalashuv jarayoni boshlangan. Bu
soddalashuv modal fe’llarning shakllanishida ham ko‘zga tashlanadi. Fe’llar orasidagi
ko‘plik va zamon shakllari sezilarli darajada qisqargan, ba’zi qadimgi modal shakllar asta-
sekinlik bilan yo‘qolgan yoki yangi funksional shakllarga aylangan.
Shall
va
will
fe’llari bu
davrda keng tarqalib, ular kelasi zamon, majburiyat yoki niyat bildirishda ishlatilgan.
Ushbu bosqichda modal fe’llar yordamchi fe’l funksiyasiga yaqinlashib, asosiy fe’l bilan
birga murakkab predikativ struktura hosil qilishga boshlagan.
Zamonaviy ingliz tilida esa modal fe’llar til tizimining muhim sintaktik elementiga
aylangan. Ba’zi qadimgi shakllar eskirgan yoki faqat tarixiy kontekstda uchrasa-da, yangi
modal birliklar yuzaga kelgan. Misol uchun,
have to
,
need to
,
be able to
kabi so‘z birikmalari
sintaktik jihatdan modal fe’l o‘rnini bosuvchi perifraz shakllar sifatida qo‘llanmoqda.
Bugungi kunda modal fe’llar aniq kommunikativ vazifalarni bajaradi: ular yordamida
ehtimollik, ruxsat, qobiliyat, niyat, majburiyat kabi semantik munosabatlar aniq va
qisqacha ifodalanadi.
Shuningdek, korpus tahlili asosida aniqlanishicha, zamonaviy ingliz tilida modal
fe’llarning funksional ishlatilishi yanada kontekstual va pragmatik tus olgan. Masalan,
can
va
may
fe’llari nafaqat qobiliyat yoki ruxsat bildiradi, balki muloqot kontekstida
muloyimlik, iltimos, ijtimoiy moslashuv kabi pragmatik ohanglar bilan ham bog‘liq bo‘lishi
mumkin.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, modal fe’llarning rivojlanishi faqat morfologik yoki
semantik jihatdan emas, balki ularning muloqotdagi funksional roli, ijtimoiy konvensiyalar
va madaniy nutq ehtiyojlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Modal fe’llarning hozirgi
holatgacha bo‘lgan evolyutsiyasi ingliz tilining umumiy tarixiy rivojlanish jarayoni bilan
birga sodir bo‘lgan tilshunoslik qonuniyatlarini aks ettiradi.
Ushbu tadqiqot natijalari ingliz tilining tarixiy rivojlanish jarayonida modal
fe’llarning shakli va funksiyasida katta o‘zgarishlar yuz berganini aniq ko‘rsatdi. Qadimgi
ingliz tilidan zamonaviy davrgacha modal fe’llarning o‘zgarishi nafaqat morfologik
jihatdan, balki ularning kommunikativ va pragmatik funksiyalarida ham sezilarli farqni aks
ettiradi. Bu o‘zgarishlar tilning umumiy soddalashuvi va grammatik tizimining
yangilanishi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 3 (2025) / ISSN 2181-3701
83
Qadimgi ingliz tilidagi modal fe’llarning to‘liq morfologik shakllari va aniq
grammatik qoida asosida ishlatilishi tilning yuqori darajadagi strukturaviy murakkabligini
ko‘rsatadi. Biroq, o‘rta ingliz tilida yuzaga kelgan soddalashuv, ayniqsa morfologik
o‘zgarishlar, modal fe’llarning ko‘proq yordamchi fe’lga aylanishiga olib keldi. Bu jarayon
modal fe’llarning funksional spektrini kengaytirib, ularning semantik kontekstini boyitdi.
Shu bilan birga, bu o‘zgarishlar ingliz tilining tilshunoslik nuqtai nazaridan yanada
optimallashtirilgan va foydalanish uchun qulayroq shaklga kelishiga xizmat qildi.
Zamonaviy ingliz tilida esa modal fe’llar yangi, kengroq semantik va pragmatik
funksiyalarni egalladi. Ularning ko‘plab yangi shakllari, masalan,
have to
yoki
need to
,
an’anaviy modal fe’llarning vazifalarini to‘ldirib, yanada nozik va aniqlashtirilgan
ifodalarga imkon yaratdi. Bu esa tilning o‘zgarib borayotgan ijtimoiy va madaniy
ehtiyojlariga moslashishini ko‘rsatadi. Shuningdek, zamonaviy kontekstda modal
fe’llarning konversatsion muloqotdagi vazifasi – muloyimlik, ehtiyotkorlik va ijtimoiy
moslashuv kabi – ancha muhim ahamiyatga ega bo‘lib, tilning pragmatik qirralarini
kengaytirdi.
Tadqiqot davomida aniqlangan asosiy muammo – modal fe’llarning davrlar osha
shakllanish jarayoni va ularning muloqotdagi o‘rni haqida chuqurroq tahlil va korpus
asosida keng qamrovli tadqiqotlar yetishmasligi. Kelgusida diaxron korpus tahlillari
yordamida, ayniqsa og‘zaki nutq namunalarini ham o‘rganish orqali, modal fe’llarning
zamonaviy funksiyalarining rivojlanishini yanada aniqroq tushunish mumkin bo‘ladi.
Shu bilan birga, ushbu tadqiqotda ko‘rsatib o‘tilgan modal fe’llarning diaxronik
tahlili nafaqat ingliz tili tarixini o‘rganishda, balki til o‘qitish metodikalarini
takomillashtirishda ham foydali bo‘lishi mumkin. Chunki til o‘rganuvchilar uchun modal
fe’llarning turli davrlardagi shakl va ishlatilishini bilish, ularning zamonaviy qo‘llanilishini
yaxshiroq tushunishga xizmat qiladi.
Ushbu tadqiqot modal fe’llarning ingliz tilining qadimgi, o‘rta va zamonaviy
davrlaridagi shakllanishi va funksiyalarining diaxronik taqqoslashiga qaratildi. Natijalar
shuni ko‘rsatdiki, modal fe’llar tilning tarixiy rivojlanishida muhim o‘rin tutgan bo‘lib,
ularning shakli va ishlatilishidagi o‘zgarishlar ingliz tilining grammatik tuzilishi va
kommunikativ imkoniyatlarining kengayishiga olib kelgan. Qadimgi ingliz tilida modal
fe’llarning morfologik boyligi va aniq qoida asosida ishlatilishi, o‘rta ingliz tilida grammatik
soddalashuv va shakllarning o‘zgarishi, hamda zamonaviy davrda yangi modal
konstruksiyalarning paydo bo‘lishi til tarixining tabiiy jarayonidir.
Shuningdek, modal fe’llarning funksional spektri ham davrlar osha o‘zgarib,
majburiyat, ruxsat, ehtimollik va niyat kabi asosiy semantik vazifalar bilan bir qatorda,
zamonaviy tilshunoslikda yanada nozik pragmatik va konversatsion rolga ega bo‘ldi. Bu
o‘zgarishlar ingliz tilining tilshunoslik va o‘qitish sohalarida chuqurroq tahlil qilish
zaruratini yuzaga keltiradi.
Tadqiqot cheklovlari sifatida, avvalo, asosiy manbalar sifatida faqat yozma matnlar
tahlil qilinganligi ta’kidlanishi lozim. Og‘zaki nutqdagi modal fe’llarning o‘ziga xos
xususiyatlari va zamonaviy kontekstda ularning ishlatilish doirasi to‘liq qamrab
olinmagan. Bundan tashqari, korpus tahlillari faqat qisqacha qo‘llanilgan bo‘lib,
kelgusidagi keng qamrovli korpus tadqiqotlari zarur.
Kelajakdagi tadqiqotlar uchun modal fe’llarning zamonaviy ingliz tilidagi
kommunikativ vazifalari, shuningdek, turli dialekt va ijtimoiy guruhlardagi farqlari
yuzasidan chuqurroq tahlillar o‘tkazish tavsiya etiladi. Shuningdek, ko‘p tillilik va til
o‘zgarishlari kontekstida modal fe’llarning o‘rganilishi tilshunoslik sohasida yangi
yo‘nalishlarni ochishi mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 3 (2025) / ISSN 2181-3701
84
Xulosa qilib aytganda, modal fe’llarning diaxronik tahlili ingliz tilining tarixiy va
funksional rivojlanishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi hamda tilshunoslik hamda
til o‘qitish amaliyotiga muhim hissa qo‘shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Baugh, A. C., & Cable, T. (2013).
A History of the English Language
. Routledge.
2.
Curzan, A. (2014).
Fixing English: Prescriptivism and Language History
. Cambridge
University Press.
3.
Brinton, L. J., & Arnovick, L. K. (2017).
The English Language: A Linguistic History
.
Oxford University Press.
4.
Fischer, O., van Kemenade, A., Koopman, W., & van der Wurff, W. (2000).
The
Syntax of Early English
. Cambridge University Press.
5.
Nevalainen, T., & Raumolin-Brunberg, H. (2003).
Historical Sociolinguistics:
Language Change in Tudor and Stuart England
. Longman.
6.
Traugott, E. C., & Dasher, R. B. (2002).
Regularity in Semantic Change
. Cambridge
University Press.
7.
Mitchell, B. (1985).
Old English Syntax
. Oxford University Press.
8.
Blake, N. F. (2001).
A History of the English Language
. Palgrave.
9.
Lass, R. (1999).
Phonology and Morphology
. In R. Lass (Ed.),
The Cambridge History
of the English Language
(Vol. 1). Cambridge University Press.
10.
Jespersen, O. (1909).
A Modern English Grammar on Historical Principles
. George
Allen & Unwin.
11.
Huddleston, R., & Pullum, G. K. (2002).
The Cambridge Grammar of the English
Language
. Cambridge University Press.
12.
Brinton, L. J. (2000).
The Development of English Modal Verbs: From Old to Present
Day
.
English Language and Linguistics
, 4(2), 145-169.
13.
Biber, D., Conrad, S., & Leech, G. (2002).
Longman Grammar of Spoken and
Written English
. Longman.
14.
Quirk, R., Greenbaum, S., Leech, G., & Svartvik, J. (1985).
A Comprehensive
Grammar of the English Language
. Longman.
15.
Palmer, F. R. (2001).
Mood and Modality
. Cambridge University Press.
