Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Nominal elliptical constructions in English and Uzbek
(substantive ellipsis)
Nargizakhon ASHUROVA
1
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
The following article is devoted to the comparative linguistic
analysis of noun ellipsis constructions (substantive ellipticity),
which have not been sufficiently studied in linguistics. It also
aims to identify the grammatical and semantic features of noun
ellipsis, and also to shed light on its function in discourse.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Noun ellipsis,
contextual reconstruction,
Substantivation,
Political discourse,
Scientific-methodological
discourse,
Mass media discourse.
Ingliz va o‘zbek tillarida otli elliptik konstruksiyalar
(substantiv elliptiklik)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
otli ellipsis,
kontekstual rekonstruksiya,
substantivatsiya,
siyosiy diskurs,
ilmiy-uslubiy diskurs,
ommaviy axborot vositalari
diskursi.
Mazkur maqola tilshunoslikda yetarlicha tadqiq etilmagan
otli ellipsis konstruksiyalarini (substantiv elliptiklikni) qiyosiy
usul orqali lingvistik tahlil qilishga bag‘ishlangan. Shuningdek,
otli ellipsisning grammatik, semantik xususiyatlarini aniqlash
hamda uning turli diskurslardagi vazifasini ham yoritib berish
maqsad qilib olingan.
1
Independent researcher, Andijan State University. E-mail: nargiz.latipova@inbox.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
282
Эллиптические
конструкции
существительных
(эллиптичность существительных) в английском и
узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Эллипсис
существительного,
контекстная
реконструкция,
субстантивация,
политический дискурс,
научно-методологический
дискурс,
дискурс СМИ.
Статья посвящена сравнительно-лингвистическому
анализу
конструкций
с
именным
эллипсисом
(субстантивной эллиптичностью), которые недостаточно
изучены в лингвистике. Она также ставит своей целью
выявление грамматических и семантических особенностей
существительного эллипсиса, а также прояснение его
функции в дискурсе.
KIRISH
Otli elliptik konstruksiya – bu ot birikmasi tarkibidagi ot bosh bo‘lakning tushib
qolishi hodisasi bo‘lib, uning ma’nosi matnda ilgari kelgan
antetsedent
(mazmunan
avvalgi ot birikma) yordamida anglashiladi
[1,35].
Tadqiqotimiz doirasida eʼtibor qaratilayotgan otli so‘z birikmalarining asosiy
komponenti –
nominal ellipsis
, yaʼni bosh soʻz vazifasidagi otning tushirib qoldirilishi
bilan xarakterlanib, bunda ellipsis natijasida hosil boʻlgan boʻshliq semantik jihatdan
oldingi kontekstda mavjud boʻlgan antetsedent (avval aytilgan otli birlik yoki birikma)
asosida hosil qilinadi.
Otli ellipsis
(nominal ellipsis-NE) yuzaga kelgan holatlarda, elliptik birikma matn
ichida avval tilga olingan birlikka anaforik tarzda (orqaga qarab yo‘naltirilgan ishora
orqali) bog‘lanadi va undan semantik jihatdan tayanch sifatida foydalanadi. Boshqacha
qilib aytganda, gap tarkibidagi bosh so‘z hisoblangan ot tushirib qoldirilganda, uning
o‘rnini egallovchi biror aniq so‘z shaklan mavjud bo‘lmasa-da, o‘quvchi yoki tinglovchi
tushirib qoldirilgan birlikning mazmunini oldingi matndan kelib chiqib to‘liq anglay
oladi. Bunday semantik qayta tiklanish jarayoni
kontekstual rekonstruksiya
deb yuritiladi
[2,101]. Tilshunoslarning fikricha, bu jarayonda presuppozitsiya (yaʼni oldindan taqdim
etilgan yoki aytib oʻtilgan maʼlumot) yetakchilik qiladi, ya’ni elliptik shaklda qoʻllanilgan
birlik oʻz mazmunini ilgari zikr etilgan soʻz yoki birikma orqali tiklaydi. Shundan kelib
chiqib, ortiqcha lisoniy elementlarning qayta takrorlanishining oldi olinadi hamda
matnning semantik yaxlitligi va grammatik jihatdan izchilligi saqlanadi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Dastlab, M.A.K. Xallidey va Xasan tomonidan ilgari surilgan tasnifga binoan, ellipsis
grammatik kogeziyani taʼminlovchi vosita sifatida uch asosiy turga ajratiladi: 1)
otli
(nominal) 2)
fe’lli
(verbal) 3)
klouzal
(gapga teng ega-kesimli struktura) ellipsis [3,287].
M. Makkarti ham shu kabi tasnifni qo‘llab,
ot komponenti tushirilgan ellipsis
(nominal
ellipsis)
, fe’l komponenti tushirilgan ellipsis
(verbal ellipsis) va
butun bir gapning bir qismi
tushirilgan ellipsis
(clausal ellipsis) kabi turlarga e’tibor qaratadi
[4,39]. Shuningdek,
ingliz grammatik tadqiqotlarida aniq grammatik konstruksiyalar bilan bog‘liq ellipsis
turlari nomlanib o‘rganiladi. R. Huddleston va G. Pullum (2002) kabi zamonaviy
grammatikachilar
gapping, stripping, pseudogapping, sluicing, VP-ellipsis, NP-ellipsis
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
283
singari terminlar orqali turli elliptik konstruksiyalarni tahlil qiladilar. R. Nordquist
(2019) esa ellipsisning aynan shu maxsus namunalari haqida yozib,
gapping,
pseudogapping, stripping, sluicing
kabi turlarga alohida to‘xtaladi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Substantivatsiya
[lotincha
nomen substantivum
– ot so‘zi], boshqa so‘z turkumlariga
mansub so‘zlarning otlar turkumiga o‘tishi orqali yangi so‘zlar hosil bo‘lishi jarayoni.
Mazkur usul so‘z yasash vositasi sifatida qaraladi. Masalan: ingliz tilida –
the rich
(sifatdan yasalgan),
the accused
(sifatdoshdan),
the unknown
(ravishdan),
the eight
(sondan). O‘zbek tilida –
boylar
(sifatdan),
ayblanuvchi
(sifatdoshdan),
nomaʼlum
(ravishdan),
beshovlon
(sondan). Shu ko‘rinishda hosil bo‘lgan otlar
substantivatlar
deb
yuritiladi. Ingliz tilida otli ellipsis hodisasi odatda ancha cheklangan grammatik vositalar
yordamida yuzaga chiqadi. Xususan, ingliz tilida otning tushirib qoldirilishi koʻpincha
sonlar, tartib sonlar, artikl,
hamda
egalik yoki ko‘rsatish olmoshlari
kabi maxsus
aniqlovchilar bilan chegaralanadi. Umuman olganda, ingliz tilida otli ellipsis
konstruksiyalar, odatda, quyidagicha namoyon bo‘ladi:
1.
Aniqlovchi
(artikl yoki ko‘rsatish olmoshi) orqali:
That book is old, but this is
new
. Mazkur gapda ikkinchi qismda
book
so‘zi tushirilgan,
this [book] is new
ma’nosida.
Aniqlovchi
this
mustaqil holda yangi narsani bildiruvchi bosh so‘zga aylangan.
2.
Son
orqali:
Several students passed the exam, but two failed
. Ikkinchi bo‘lakda
students
so‘zi takrorlanmay, faqat
two
(son) orqali
two [students] failed
mazmuni
berilgan. Bu holatda son o‘zi ot o‘rnida kelmoqda.
3.
Sifat
(epitet) orqali:
The first candidate spoke for 5 minutes, the second for 3.
Ikkinchi jumlada
candidate
(nomzod) so‘zi tushirilgan,
the second
iborasi “the second
candidate” degan ma’noni anglatadi. Sifat yoki tartib soni otga aylanib, bosh vazifani
bajarmoqda hamda qo‘shimcha ravishda
minutes
so‘zi ham tushirib qoldirilgan.
Yana bir misolga yuzlansak,
the third question was easy, but the fifth __ was
difficult
//
uchinchi savol oson edi, ammo beshinchisi qiyin boʻldi
jumlasida
“fifth”
soʻzi oʻzidan
keyin kelishi kerak boʻlgan
“question”
otining oʻrnini egallab, uning anglashilishiga
yordam bermoqda. Yoki boshqa misolda,
“I borrowed Sarah’s umbrella, you borrowed
Tom’s __”
//
Men Saraning soyabonini oldim, sen esa Tomnikini olding
jumlasida
“Tom’s”
egalik shakli ortidan tushib qolgan
“umbrella”
otini anglash uchun yetarli asos boʻlmoqda.
Baʼzan ingliz tilida takroriy otdan qochish maqsadida
one/ones
kabi substitutsiya
(oʻrinini qoplovchi) soʻzlardan ham foydalaniladi. Masalan,
She chose the red dress, but I
preferred the blue one // U qizil koʻylakni tanladi, men esa koʻkini afzal koʻrdim
gapida
“one”
soʻzi toʻgʻridan-toʻgʻri
“dress”
otining oʻrnini egallab turibdi. Lekin bunday holatda
soʻzning oʻrnida nol shaklidagi sof ellipsis emas, balki aynan substitutsiya yuzaga
kelmoqda. Sof nominal ellipsis haqida gapirish uchun esa ot hech qanday oʻrinbosar soʻz
bilan almashtirilmay, grammatik jihatdan boʻsh qolishi kerak. Shu jihatdan, qaraganda
ingliz tilida bu turdagi toʻliq ellipsis (zero-substitution) ancha tor grammatik vositalar
bilan chegaralangan boʻlib, yuqorida qayd etilgan aniqlovchilar yordamidagina erkin
amalga oshadi.
O‘zbek tilida otli ellipsis hodisasi ingliz tiliga nisbatan erkinroq bo‘lib, u turli
grammatik vositalar bilan ifodalanadi. O‘zbek tili agglutinativ xususiyatga ega bo‘lgani
bois, so‘zlarga qo‘shimchalar qo‘shish orqali ham ma’no ifodalash mumkin. Xususan,
sifatlar yoki tartib sonlariga uchinchi shaxs egalik qo‘shimchasi qo‘shilishi orqali ular
semantik jihatdan otlashib, ot so‘z birikmasidagi bosh so‘z vazifasini o‘z zimmasiga olishi
mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
284
O‘zbek tilida ham shunga o‘xshash holatlar kuzatiladi. Bunda ko‘pincha sifatga –
lar
ko‘plik qo‘shimchasi yoki olmoshga qo‘shimchalar qo‘shish orqali ot tushirilganini
qoplash mumkin:
Sifat + -lar
:
Yaxshilar ko‘paysin, yomon qolmasin
gapida
yaxshilar
va
yomon
so‘zlari
mustaqil qo‘llanilgan. Bu gap to‘liq shaklda
“yaxshi insonlar ko‘paysin, yomon insonlar
qolmasin”
tarzida tushuniladi, ya’ni
inson
so‘zi har ikki qismda tushib qolgan. Sifatlar (
-lar
qo‘shimchasi bilan) ot ma’nosini olgan va bosh so‘z vazifasida. O‘zbek tilida sifatlarning
otlashuvi orqali ham substantiv ellipsis amalga oshiriladi. Jumladan, xalq maqollari yoki
badiiy nutqda sifatlar otlarni ifodalovchi birlik sifatida o‘zlashtiriladi hamda aslida
mavjud bo‘lgan otni qayta takrorlashga zarurat qolmaydi. Masalan,
Yaxshi kelsa – ish
bitar, yomon kelsa – bosh ketar
degan maqolda
yaxshi
va
yomon
sifatlari mos ravishda
“yaxshi inson” va “yomon inson” maʼnosida qo‘llanib, aslida har ikki holatda ham
inson
so‘zi tushirib qoldirilgan. Biroq, tushirilgan bu otning aniq maʼnosi gap kontekstida
osonlik bilan qayta tiklanadi. Shu bois, o‘zbek tilida otli ellipsis amalga oshirilganda
semantik to‘liq anglashilish uchun kontekst yetarli asos vazifasini bajaradi va bunda
ortiqcha so‘zlarni takrorlashning oldi olinib, matn ixcham va ravon bo‘lib qoladi.
Olmosh
yoki
son/sifat+-si
qo‘shimchasi:
Birinchida beshta olma bor edi, ikkinchida
uchta (si) bor edi.
Ikkinchi jumlada
olma
so‘zi tilga olinmagan bo‘lsa-da, uchta (yoki
uchtasi) uning o‘rnida qo‘llangan. O‘zbek tilida
-si
qo‘shimchasi son yoki sifatlarga
qo‘shilib, tushirilgan otga ishora qiladi. Masalan,
bittasi
– bir dona narsa,
katta – kattasi
(kattaroq obyekt yoki shaxsni ifodalaydi),
oxirgi – oxirgisi
(oxirgi predmet yoki shaxs),
birinchi – birinchisi
(birinchi kishi/narsa), yoki umumlashgan olmoshlar orqali:
biri
(ular
orasidan bir kishi yoki predmet),
barchasi
(umumiy maʼnoda hamma shaxs yoki
predmetlar) kabi morfologik shakllar keng qo‘llaniladi. Demak, o‘zbek tilida ot tushib
qolgan holatlarda uning o‘rnini ko‘pincha mana shunday morfologik ko‘rsatkichlar yoki
umumlashgan olmoshlar egallaydi.
Quyida turli nutq diskurslarida, jumladan, ommaviy axborot vositalari tili, siyosiy
nutq, badiiy adabiyot, so‘zlashuv uslubi va ilmiy uslubda otli ellipsisning namoyon
bo‘lishini ko‘rib chiqamiz:
1.
Siyosiy diskurs
Siyosiy nutqlarda notiqlik maqsadi, tinglovchilarga kuchli ta’sir o‘tkazish, shior va
iboralar orqali esda qolarli mazmun yetkazishdir. Bu maqsadda elliptik sintaksis ba’zan
stilistik vosita sifatida qo‘llanadi. Ingliz siyosiy nutqida takrorlarni oldini olib, urg‘u
berish uchun substantiv otli ellipsisdan foydalanish misollarini ko‘rish mumkin. Masalan,
senator Edvard Kennedi AQSh tibbiy sug‘urtasi haqida gapirar ekan, quyidagilarni
aytgan:
One of the greatest strengths of Medicare is that it is for everyone. Rich and poor
alike contribute to the system. Rich and poor alike benefit from it
(Morning Briefing, KFF
Health News)[5].
Keltirilgan gapda
rich and poor alike
iborasi ikki marta qo‘llangan bo‘lib,
boylar ham, kambag‘allar ham
degan ma’noni anglatadi. Matnda
people
(odamlar) so‘zi
ishlatilmagan, lekin
boy
va
kambag‘al
guruhlar nazarda tutilganini tinglovchi anglaydi.
Mazkur ellipsis nutqda kuchli umumlashtiruvchi ta’sir hosil qiladi, jamiyatning barcha
qatlamlari (boy-u kambag‘al) haqida bir nafasda eslatib, hamjihatlik g‘oyasini urg‘ulaydi.
Shuningdek, parallel tuzilma (rich and poor alike ... rich and poor alike ...) nutqning
ritmini oshiradi, lekin ortiqcha so‘zsiz mazmun yetkazilgan.
O‘zbek siyosiy nutqlarida ham shunga o‘xshash stilistik ellipsisga duch kelish
mumkin. Siyosatchilar va davlat arboblari ko‘pincha “xalq” va uning qatlamlari haqida
gapirganda yosh-u qari, boy-u kambag‘al kabi iboralarni ishlatadilar. Masalan,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
285
O‘zbekiston Prezidenti nutqlarida “Yurt taraqqiyoti uchun yosh-u qari birdek mehnat
qilmoqda” kabi jumlalar uchrashi mumkin bo‘lib, bunda yoshlar va qariyalar deyish
o‘rniga qisqa yosh-u qari iborasi qo‘llanadi. Boy-u kambag‘al iborasi ham “jamiyatning
barcha tabaqalari” ma’nosida ishlatiladi, masalan: “Islohotlardan boy-u kambag‘al
bahramand bo‘lishi kerak” – bu yerda boylar ham, kambag‘allar ham degan ma’no,
“tabaqalar” otini tilga olmasdan ifodalangan.
Bundan tashqari, siyosiy shior va sloganlarda otli ellipsis kuchli ta’sir beradi. Ingliz
tilida mashhur shior: “No ifs, no buts, no maybes” – bunda ifs, buts, maybes so‘zlari
aslidagi iboralar (if-mumkin, but-ammolar, maybe-balkilar)ning ramziy o‘rinbosari
sifatida, ortida “no excuses” ma’nosi yotadi. Yoki “Jobs, not promises!” shiori – “Jobs, not
[empty] promises” degan to‘liq gapdan empty va promises so‘zlarini tashlab, lo‘nda va
kuchli ohangga erishgan. O‘zbekcha siyosiy shiorlarda ham: “Amalga oshirilgan ishlar –
quruq va’dalar emas!” deyish o‘rniga “Ishlar, quruq va’dalar emas!” tarzida (to‘liq
bo‘lmasa-da) mazmunni tushunishga imkon beruvchi ellipsis qo‘llanishi mumkin
2.
Ilmiy-uslubiy diskurs
Akademik ilmiy maqola va matnlarda uslub, odatda, aniq va ravon bo‘lishi talab
etilgani bois, ellipsis nisbatan kamroq va ehtiyotkorlik bilan qo‘llanadi hamda boshqa
diskurslarga nisbatan kamroq uchraydi. Biroq, ilmiy uslubda ham takroriy so‘zlardan
qochish maqsadida otli ellipsisga duch kelish mumkin. Xususan, maqola va
dissertatsiyalarda ko‘pincha jadval va rasm tavsiflarida yoki natijalarni solishtirishda
birinchidan… ikkinchidan…
yoki turli eksperiment, bob va rasmlarni tasvirlashda
1-rasm –
…, 2-rasm esa – …
kabi shakllarda takroriy otlar tushirib qoldiriladi:
In the first
experiment, the subjects were divided into two groups; in the second, into three
. Misolda
ikkinchi qism to‘liq
in the second experiment (the subjects were divided) into three
(groups)
ma’nosini anglatib ortiqcha so‘zlar tushirib qoldirilgan.
O‘zbek ilmiy matnlarida ellipsis kamroq qo‘llanadi, lekin ayrim hollarda uchrashi
mumkin. Masalan, texnik yoki statistik ma’lumot berilganda: “1-jadvalda birinchi ustunda
talabalar soni, ikkinchi (ustunda) esa ularning o‘zlashtirishi keltirilgan.” Ikkinchi qismda
“ustunda” so‘zi tushirilsa ham (faqat “ikkinchi esa ularning o‘zlashtirishi...” deb yozilsa),
mazmun buzilmaydi. Yoki lingvistik taqqoslashda: “Birinchi misolda otli ellipsis
qo‘llangan, ikkinchisida esa kuzatilmaydi.” – bu gapning ikkinchi bo‘lagida “otli ellipsis”
tushirilgan, faqat kuzatilmaydi deyiladi, lekin nimaning kuzatilmasligi birinchi bo‘lakdan
ayon. Ilmiy uslub bunga yo‘l qo‘ya oladi, zero ikki bo‘lak o‘rtasidagi aloqa ravshan.
O‘zbek tilidagi ilmiy-uslubiy matnlarda ham shunga o‘xshash konstruksiyalarni
kuzatish mumkin:
Birinchi tajriba 5 kun davom etdi, ikkinchisi esa 7 kunda yakunlandi
.
Mazkur misolda
ikkinchisi
so‘zi
ikkinchi tajriba
ma’nosini berib,
tajriba
so‘zi
takrorlanmayapti. Ko‘pincha, o‘zbek tilida bunday tartib sonli konstruksiyalarda
-si
egalik
qo‘shimchasi bilan yasalma olmosh hosil qilinadi (
ikkinchi + si
). Xuddi shu tamoyil ilmiy
matnlardagi jadval va rasmlarga murojaatlarda ham kuzatiladi: masalan,
1-jadval –
Eksperiment natijalari (nazorat guruhi), 2-jadval esa – tajriba guruhi natijalari
. Ikkinchi
jumlada
jadval
so‘zi tushirilgan bo‘lsa-da,
2-jadval
deyilganda uning nimani anglatishi
kontekstdan aniq bo‘lib, antesedent sifatida 1-jadvaldagi tuzilma xizmat qiladi.
Yuqoridagi mulohazalardan ko‘rinadiki, ilmiy matnlarda ellipsisdan foydalanish
funksional zaruratga bog‘liq. Deylik, takroriy elementlar ma’no yangiligiga ega bo‘lmasa,
ularni tushirib qoldirish matnni ravon qiladi. Biroq, ayni paytda, tushirilgan birliklarni
kontekst asosida tiklash imkoni bo‘lishi shart, chunki ilmiy matnda noaniqlikka o‘rin yo‘q.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
286
Ingliz va o‘zbek tillarida ilmiy uslubda ellipsis qo‘llash usullari o‘xshash (son-
determinatorlar orqali), lekin rasmiy jihatdan ifodalanishi farqlanishi mumkin. Masalan,
ingliz tilida
zero-substitutsiya
(nol konstruksiya) yoki
the latter/former
(keying, oldingi)
kabi olmoshlar qo‘llansa, o‘zbek tilida egalik qo‘shimchalari va
biri/ikkinchisi
kabi tartib
sonlar ishlatiladi.
3.
Ommaviy axborot vositalari diskursi-publitsistik uslub (matbuot tili)
Publitsistik matnda ellipsis qo‘llashning yana bir usuli – sarlavhalardagi
qisqartmalardir. Jurnalistika tilida axborotni qisqa va ma’noli yetkazish muhim bo‘lgani
sababli, ellipsis ko‘p uchraydi. Ingliz tilida yangiliklar uslubida sarlavhalar va xabar
matnlarida ortiqcha so‘zlar tushirib qoldiriladi. Xususan, gazetalar sarlavhalarida
yordamchi fe’l va otlarni tushirib, faqat muhim mazmunni qoldirish odati mavjud. Misol
uchun,
2 killed, 9 injured in shooting at a city park in Arkansas
//
Arkansas shtatidagi
bog‘da sodir bo‘lgan otishmada 2 kishi halok bo‘ldi, 9 kishi jarohatlandi
sarlavhasini olaylik
[6]. Sarlavhada
2 killed, 9 injured
birikmalari grammatik jihatdan
2 people were killed and
9 people were injured
(
people were
so‘zlari tushirilgan) gapining qisqartmasidir. Ya’ni
people were so‘zlari tushirilgan bo‘lib, faqat son va fe’l qoldirilgan. Sarlavha mazkur
so‘zlar bo‘lmasligiga qaramay, xabar tushunarli bo‘lib kontekstdan halok bo‘lganlar va
jarohatlanganlar soni haqida gap ketayotgani ayon.
O‘zbek matbuot tilida ham ayrim hollarda ellipsis uchrasa-da, odatda rasmiy
uslubda mazmunni to‘laqonli ifodalashga intilish kuchlidir. Xususan, xabar va
maqolalarda aniqlik ustuvor bo‘lgani uchun tushirilgan ot ko‘pincha qayta keltiriladi.
Masalan, yuqoridagi hodisani o‘zbek tilida ifodalash uchun odatda:
Arkansasdagi
otishmada 2 kishi halok bo‘ldi, 9 kishi jarohatlandi
tarzida to‘liq yoziladi, har ikkala joyda
kishi
so‘zi keltiriladi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima biroz g‘alizlikka olib keladi:
Arkansasda
otishma: 2 o‘lik, 9 yarador
. Biroq, o‘zbek tili yangiliklarida uni
vafot etganlar soni
yoki
jabrlanganlar (vafot etgan kishilar yoki jabrlangan kishilar)
kabi jumlalar uchrab turadi:
“Dok-1 Maks” ishi: jabrlanganlar va aybdorlar ko‘proq bo‘lishi mumkin, alohida tergov
harakatlari olib borilmoqda
[7].
Bundan tashqari, o‘zbek jurnalistik tilida idiomatik ellipsis ham uchraydi. Masalan,
Buyuk mutafakkir asarlari yosh-u qari uchun birday foydali
degan jumlada
yosh-u qari
birikmasi
yoshlar va qariyalar (keksalar)
, ya’ni barcha yoshdagilar ma’nosida qo‘llanib,
umumiy guruhni bildirgan [8].
Shuningdek, ingliz tilidagi xabarlarida, masalan,
BBC
yoki
Reuters
xabar
matnlarida, bir jumla ichida bir xil so‘z takror kelmasligi uchun ham ikkinchi takror
qoldirib ketiladi. Qaralayotgan hodisani bir nechta jihatlarda tasvirlashda bu yaqqol
ko‘rinadi. Masalan:
Two explosions occurred in the city: the first explosion hit a shop, the
second __ a parking area
[9].
Inglizcha asl xabarda bunday jumla
the second in a parking
area
tarzida berilishi mumkin, ya’ni
explosion
so‘zi ikkinchi qismda tushirilgan, faqat
the
second
aniqlovchisi qolgan. Bu holat o‘zbek tilidagi xabarlarga juda o‘xshash. Masalan,
Kun.uz saytida chiqqan xabardan parcha:
Straits Times ma’lumotiga ko‘ra, birinchi
portlash do‘konda, ikkinchi esa – savdo majmuasi avtoturargohida yuz bergan
[10].
Ko‘rinib turibdiki, ikkinchi qismining boshida
ikkinchi (portlash)
deyilgan, ya’ni
portlash
so‘zi qo‘yilmay, faqat ikkinchi aniqlovchi va shundan keyin voqea joyi keltirilgan.
Kontekst esa aniq,
birinchi portlash... ikkinchi (portlash)
degan mantiqiy bog‘lanish
mavjud.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
287
Yana bir misol, rasmiy xabar matni sarlavhasi –
Lada yo‘lovchilarning biri qidiruvda
ekanligi, ikkinchisi esa psixotrop dori vositalari olib yurganligi aniqlandi
[11]. Sarlavhadagi
biri
va
ikkinchisi
so‘zlari ikki nafar yo‘lovchini anglatishi ravshan:
biri – birinchi yo‘lovchi,
ikkinchisi – ikkinchi yo‘lovchi
.
Yo‘lovchi
so‘zi faqat birinchi qismda keltirilib, ikkinchi
qismda tushirilgan, lekin ma’no aniq. Ingliz tilida bunga mos xabar sarlavhasi, masalan,
Two ‘Lada’ passengers: one wanted by police, the other carrying drugs
tarzida bo‘lishi
mumkin edi. Tarjimada
the other
so‘zi
the other passenger
ma’nosida qo‘llanadi hamda
mazkur leksema takror yozilmaydi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, media diskursda
substantiv elliptiklik
, ya’ni otlarning
tushirib qoldirilishi asosan matndagi axborotning tushunarli va ixcham tarzda
ifodalanishi maqsadida amalga oshiriladi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi ommaviy axborot
vositalari matnlarida bu kabi ellipsis holatlarining ko‘plab parallel ko‘rinishlari
kuzatiladi: ikkala tilda ham mualliflar biror predmet yoki tushunchani bir marta to‘liq
ifodalagandan so‘ng, keyingi qaytarishda uni tushirib qoldiradilar. Biroq, bu ikki til
o‘rtasida mazkur hodisani amalga oshirish uslubiyati jihatidan ayrim grammatik farqlar
mavjud. Jumladan, ingliz tilida nominal ellipsis ko‘proq ma’lum turdagi aniqlovchilar (
the
first, the second, one, the other
va hokazo) yordamida amalga oshirilsa, o‘zbek tilida esa bu
jarayon asosan tartib sonlari yoki sifatlarning egalik shakllari orqali (
birinchisi, ikkinchisi
shaklida
), shuningdek, umumlashgan juft konstruksiyalar yordamida yuzaga chiqadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Exposito S.G. Ellipsis in Drama and Novel: A Cohesive Device // University of the
Basque Country, 2021. – P. 1-35.
2.
Jabeen I.A., Qasim Z., Nawas Z. Cohesive ties and meaning comprehension. //
International Journal of Academic Research and Reflection. – UK: Progressive Academic
Publishing. Vol. 2, No. 4, 2014. ISSN 2309-0405. – P. 101.
3.
Halliday M.A.K. and Ruqaiya Hasan. Cohesion in English. – Ko‘rs.asar. – P. 287.
4.
McCarthy M. Discourse Analysis for Language Teachers. – Cambridge:
Cambridge University Press, 1991. – P. 39.
5.
KFF Health News. June 9
th
, 2009. https://kffhealthnews.org/morning-
breakout/dr00018920/ (Date of access: 8.04.2025
6.
By Associated Press. April 14th, 2025. https://www.usnews.com/news/us/
articles/2025-04-14/2-killed-9-injured-in-shooting-at-a-city-park-in-arkansas-police-
say (Date of access: 8.04.2025)
7.
Shohruh
Haydarov.
Jamiyat.
26.02.2024.
https://www.gazeta.uz/oz/
2024/02/26/dok-1-maks/ (Murojaat sanasi: 14.03.2024)
8.
“Xadichai Kubro” elektron kutubxonasi. 29.02.2024. https://xadicha.uz/
uz/news/625 (Murojaat sanasi: 11.01.2024)
9.
David gritten. BBC News. September 19th, 2024. https://www.bbc.com/news/
articles/ce9jglrnmkvo (Date of access: 8.04.2025)
10.
Jahon yangiliklari. 09.05.2017. https://kun.uz/46302789?q=%2F46302789
(Murojaat sanasi: 13.02.2024)
11.
Yo‘l harakati xavfsizligi xizmati. 24.12.2021. https://yhxx.uz/oz/news/lada-
yolovchilarning-biri-qidiruvda-ekanligi-ikkinchisi-esa-psixotrop-dori-vositalari-olib-
yurganligi-aniqlandi (Murojaat sanasi: 25.02.2024).
