Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Expression of gender stereotypes in Uzbek literature
Mutabar MAKHMUDOVA
1
Termez State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
In this work, gender stereotypes in Uzbek literature, the place
of male and female characters in society, their mutual relations
and traditional social roles are highlighted. Mainly on the
example of Abdulla Qadiri's work "Lightning", situations such as
patriarchal thinking, limited rights of women and superiority of
men were analyzed in the society at the beginning of the 20th
century. Also, the ideas of gender equality, the independence of
the female personality and the fight against stereotypes were
studied in the works of writers such as Erkin Vahidov, Zulfiya,
O'tkir Hashimov, and Muhammad Yusuf. The research reveals
how gender stereotypes are expressed through literary images
and the influence of these stereotypes in society. The work
serves to consider gender issues from the point of view of literary
studies.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
gender stereotypes,
female image,
male image,
patriarchal society,
social role,
Uzbek literature,
Lightning,
gender equality,
traditional views,
literary analysis.
Gender
stereotiplarining
o‘zbek
adabiyotlarida
ifodalanishi
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
gender stereotiplari,
ayol obrazi,
erkak obrazi,
patriarxal jamiyat,
ijtimoiy rol,
o‘zbek adabiyoti,
Chaqmoq,
gender tengligi,
an’anaviy qarashlar,
adabiy tahlili.
Mazkur ishda o‘zbek adabiyotidagi gender stereotiplari,
erkak va ayol obrazlarining jamiyatdagi o‘rni, ularning o‘zaro
munosabatlari va an’anaviy ijtimoiy rollari yoritilgan. Asosan
Abdulla Qodiriyning “Chaqmoq” asari misolida XX asr boshlarida
jamiyatda mavjud bo‘lgan patriarxal tafakkur, ayollarning
cheklangan huquqlari va erkaklar ustunligi kabi holatlar tahlil
qilingan. Shuningdek, Erkin Vohidov, Zulfiya, O‘tkir Hoshimov,
Muhammad Yusuf kabi adiblarning asarlarida gender tengligi,
ayol shaxsining mustaqilligi va stereotiplarga qarshi kurash
g‘oyalari o‘rganilgan. Tadqiqotda gender stereotiplarning adabiy
obrazlar orqali qanday ifoda topgani hamda bu stereotiplarning
1
Teacher, Termez State Pedagogical Institute. E-mail: mahmudovamutabbar@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
265
jamiyatdagi ta’siri ochib berilgan. Ish gender masalalarini
adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan ko‘rib chiqishga xizmat
qiladi.
Выражение гендерных стереотипов в узбекской
литературе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
гендерные стереотипы,
женский образ,
мужской образ,
патриархальное общество,
социальная роль,
узбекская литература,
Молния,
гендерное равенство,
традиционные взгляды,
литературный анализ.
В данной работе освещаются гендерные стереотипы в
узбекской литературе, место мужских и женских
персонажей в обществе, их взаимоотношения и
традиционные социальные роли. В основном на примере
произведения Абдуллы Кадири «Молния» анализируются
такие
ситуации,
как
патриархальное
мышление,
ограничение прав женщин и превосходство мужчин в
обществе начала ХХ века. Также идеи гендерного равенства,
независимости
женской
личности
и
борьбы
со
стереотипами изучались в произведениях таких писателей,
как Эркин Вахидов, Зульфия, Откир Гашимов, Мухаммад
Юсуф.
Исследование
раскрывает,
как
гендерные
стереотипы выражаются через литературные образы и
влияние этих стереотипов в обществе. Работа служит
рассмотрению гендерных проблем с точки зрения
литературоведения.
KIRISH
O‘zbek adabiyotida ham gender stereotiplari, ayol va erkaklarning jamiyatdagi o‘rni,
ular o‘rtasidagi munosabatlar, ijtimoiy ro‘llar va stereotiplar masalalari turli xil asarlarda
yoritilgan. Quyidagi o‘zbek adabiy asarlarida gender stereotiplari haqida bahs yuritiladi:
"Chaqmoq"–AbdullaQodiriy
Abdulla Qodiriy o‘zining "Chaqmoq" asarida o‘zbek
jamiyatining ijtimoiy hayotini, o‘sha davrda mavjud bo‘lgan erkaklar va ayollar
o‘rtasidagi tengsizlikni tasvirlaydi. Ayollarning jamiyatdagi past o‘rni, ularning taqdiri,
jamiyatning qattiq gender rollari orqali belgilangan me'yorlari ko‘rsatiladi.
"O‘tgan kunlar"–AbdullaQodiriy
Qodiriy "O‘tgan kunlar" asarida ayollarning o‘z
hayotini boshqarish huquqi yo‘qligi, ularning turmushga chiqish, oilaviy ro‘l va umuman
jamiyatdagi o‘rni haqida stereotipik tasavvurlarni tasvirlaydi. Ayollar ko‘pincha
erkaklarning qarorlariga muhtoj, ularning imkoniyatlari cheklangan va ijtimoiy o‘rni past
bo‘lgan.
"Shumbola"–ErkinVohidov
Erkin Vohidovning she'riy asarlarida ham erkak va
ayol o‘rtasidagi munosabatlar, jamiyatdagi an'anaviy gender ro‘llarining tasviri mavjud.
"Shum bola" asarida erkaklik va ayollik haqidagi stereotiplarga qarshi chiqish, ularning
o‘zaro hurmat va tenglik asosida rivojlanish zarurligi haqida mulohazalar bildiriladi.
"Ayol va dunyo" – Zulfiya
Zulfiya o‘zining she’riyati va asarlarida ayollarning o‘z o‘rni va jamiyatdagi roli haqida
gapiradi. U ayollarning o‘zgarishi, o‘z imkoniyatlarini kashf etishi va jamiyatda erkaklar
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
266
bilan teng huquqlarga ega bo‘lishi zarurligini ko‘rsatadi. Zulfiya o‘z asarlarida ayollarning
ichki dunyosini, ularning ruhiy holatini va ijtimoiy stereotiplarga qarshi kurashish
zaruriyatini tasvirlaydi.
"Xotiningiz kim?" – O‘tkir Hoshimov
O‘tkir Hoshimovning bu asarida ayol va erkak o‘rtasidagi munosabatlar, o‘zaro tushunish
va sevgi, shuningdek, ijtimoiy stereotiplarga qarshi kurashish masalalari ko‘rsatiladi.
Asarda jamiyatning ayollar haqida shakllangan stereotipik tasavvurlari haqida tanqidiy
yondashuv mavjud.
"G‘uncha" – Muhammad Yusuf
Muhammad Yusuf o‘zining she'riyatida ayolni insonning eng nozik, his-tuyg‘ularga boy
mavjudoti sifatida tasvirlaydi. U ayollarning jamiyatda erkin bo‘lishi, o‘z imkoniyatlarini
ro‘yobga chiqarishi, va gender stereotiplari bilan kurashish zaruriyatini ko‘rsatadi.
Bu asarlar orqali o‘zbek adabiyotida gender stereotiplari, ayol va erkaklarning
jamiyatdagi ro‘li, ularning o‘zaro munosabatlari, shuningdek, gender tengligi masalalari
haqida turli fikrlar va qarashlar ifodalanadi.
Abdulla Qodiriy ning
"Chaqmoq"
asarida gender stereotiplari o‘zining o‘sha
davrning jamiyatiga xos an'anaviy qarashlari orqali ifodalanadi. Asarda erkaklar va
ayollar o‘rtasidagi munosabatlar, ularning ijtimoiy ro‘llari, me'yorlari va stereotipik
tasavvurlari aniq ko‘rsatilgan. Quyidagi misollarni keltirish mumkin:
Ayollarning "pasaytirilgan" roli
Asarda ayollarning jamiyatdagi o‘rni ko‘pincha pasaytirilgan va cheklangan. Ayollar
ko‘pincha uy ishlariga, bolalar parvarishiga va oilaviy ro‘lga ajratilgan. Ularning o‘ziga xos
ijtimoiy roli va imkoniyatlari faqatgina erkinlik va o‘ziga xoslikdan ko‘ra oilaning ichki
doirasiga cheklangan. Misol uchun,
Gulbadraning
hayoti uning turmushga chiqishidan
so‘ng o‘zgarmaydi va jamiyatdagi qadimiy ayolga oid stereotypik qarashlar uning
rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi.
Erkaklar "kuchli va boshqaruvchi" sifatida ko‘rsatilishi
Erkaklar asarda kuchli va oilada hukmronlik qilishga da'vogarlik qiladigan shaxslar
sifatida tasvirlanadi. Erkaklar o‘zlarining ijtimoiy ro‘llarini (boshqaruvchi, qaror qabul
qiluvchi) asosan jamiyatda hukmronlik qilish huquqi sifatida ko‘radilar. Misol uchun,
Farhodning
ayolga nisbatan qo‘llagan ijtimoiy bosimi, uning his-tuyg‘ulari va orzularini
inobatga olmasdan, faqatgina o‘z manfaatlari asosida ish tutishi erkaklar uchun
stereotipik kuchli va boshqaruvchi ro‘llarni namoyish etadi.
Ayollarning "ishora" va "go‘zallik"ka bog‘lanishi
Asarda ayollarning tashqi ko‘rinishiga katta ahamiyat beriladi. Ayollar ko‘pincha
go‘zallik va jozibadorlik bilan o‘lchanadi, ularning ichki dunyosi va qobiliyatlari esa
ko‘pincha ikkinchi planda qoladi. Ayollarning go‘zalligi, ularning turmush qurishi va
jamiyatdagi qadri faqat tashqi ko‘rinishiga bog‘liq, bu esa jamiyatda ayolning qiymati va
ro‘lini faqat tashqi ko‘rinishga asoslangan stereotipga aylantiradi.
Ayollarni "himoyaga muhtoj" sifatida tasvirlash
"Chaqmoq" asarida ayollar ko‘pincha himoya qilish, boshqarish va qarorlar qabul
qilishda erkaklarga bog‘langan. Ayollar o‘zlarini ko‘pincha himoyaga muhtoj, yengil va
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
267
nozik mavjudotlar sifatida ko‘radi.
Gulbadraning
eriga va unga qarshi turadigan ijtimoiy
cheklovlarga nisbatan yo‘l tutishi bu stereotipni tasdiqlaydi.
Oila va er-xotin munosabatlaridagi gender ro‘llarining an'anaviy shakllari
Asarda o‘sha davrning an'anaviy oilaviy ro‘llari aks etadi. Erkak oila boshlig‘i,
turmush o‘rtog‘i esa uyda bolalar parvarishi va uy ishlariga mas'uldir. Ayollarga o‘z
fikrlarini ochiq ifodalash imkoniyati berilmaydi, chunki ular ko‘pincha "oila
muhofazasida" bo‘lishi kerakligi haqida stereotiplarga ega.
Abdulla Qodiriyning
"O‘tgan kunlar"
asarida ham gender stereotiplari o‘zining
o‘sha davrga xos ijtimoiy qarashlari orqali tasvirlangan. Asarda erkaklar va ayollar
o‘rtasidagi munosabatlar, ularning o‘zaro ro‘llari va jamiyatdagi o‘rni ko‘rsatiladi. Quyida
"O‘tgan kunlar"
asaridagi gender stereotiplariga oid ba'zi misollarni keltiraman:
Ayollarning jamiyatdagi "past o‘rni"
"O‘tgan kunlar"
asarida ayollar ko‘pincha oilaviy ro‘llar bilan cheklangan, ularning
ijtimoiy va iqtisodiy imkoniyatlari faqat uy ishlaridan iborat. Misol uchun,
O‘rikning
onasi
yoki
Zaynab
kabi qahramonlar oilaning yashash tizimi va kundalik ishlarida
muhim rol o‘ynashadi, lekin ular o‘z fikrlarini ifodalashda, qarorlar qabul qilishda
ko‘pincha erlariga yoki erkaklarga bog‘liqdirlar. Bu jamiyatda ayollarning faqat uy
ishlarigagina ajratilgan an'anaviy ro‘llari va jamiyatda yuksak darajadagi o‘rin egallashda
cheklovlari mavjudligini ko‘rsatadi.
Ayolning "go‘zallik" va "turmush qurish" bilan bog‘liq ro‘li
Asarda ayollar go‘zallik va jozibadorlik orqali baholanadi.
Zaynab
kabi
qahramonlarning go‘zalligi va uyiga turmushga chiqishiga doir stereotiplar mavjud.
Ayolning asosiy qadri ko‘pincha tashqi ko‘rinishi, uning uy o‘rni va erini xushnud
qilishdagi roli bilan bog‘lanadi. Bu stereotiplar orqali ayollarning o‘zlarini faqat jismoniy
yoki tashqi ko‘rinishi orqali ko‘rsatuvchi ijtimoiy ro‘llariga urg‘u beriladi.
Erkaklarning boshqaruvchi ro‘li
Erkaklar, ayniqsa,
O‘rik
va
Salohiddin
kabi qahramonlar, o‘zlarini oila va jamiyatda
boshqaruvchi va hukmron sifatida ko‘rsatadilar. Erkaklar qaror qabul qilishda va oilaning
istiqbolini rejalashtirishda asosiy rolni o‘ynashadi. Misol uchun,
O‘rikning
ota-onasi
uning o‘qishini davom ettirishi va kelajagini rejalashtirishi bo‘yicha qarorlar qabul
qilishadi, lekin uning shaxsiy orzulari ko‘proq ota-onasining istaklariga qarab
shakllanadi. Erkaklarning jamiyatdagi boshqaruvchi ro‘li ayollarning faol ishtirokini
cheklaydi.
Ayollarni "himoya qilish"ga muhtoj sifatida tasvirlash
Asarda ayollar ko‘pincha himoya qilishga muhtoj, nozik va zaif sifatida tasvirlanadi.
Bu stereotip, ayniqsa,
Zaynab
ning hikoyasida yaqqol ko‘rinadi. U o‘zining turmush
o‘rtog‘i bilan munosabatlari va jamiyatdagi o‘z o‘rnini shakllantirishda erkaklardan
yordam kutadi. Erkaklar uni himoya qilish uchun mas'uliyatni o‘z zimmasiga olishadi.
Ayollarga nisbatan oilaviy va an'anaviy bosimlar
Asarda ayollar oilaviy ro‘llarini bajarishda qo‘yilgan qat'iy cheklovlar bilan
yuzlashadi.
Zaynab
ning turmushga chiqishi va uning atrofidagi jamiyatning qadriyatlari
uning mustaqil fikrlaridan ko‘ra, oilaviy majburiyatlar, an'anaviy oilaviy ro‘llar bilan
yanada bog‘liqdir. O‘sha davrning oilaviy tizimida ayolning asosiy ro‘li — erining
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
268
ixtiyoriga bo‘ysunish va uning ishtiyoqi va talablariga moslashishdan iborat bo‘lib, bu
jamiyatda ayollarga nisbatan mavjud bo‘lgan stereotipik qarashlarni aks ettiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Qodiriy, A. (1994). Chaqmoq. – Toshkent: Sharq nashriyoti.
2.
Qodiriy, A. (2009). O‘tgan kunlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti.
3.
Vohidov, E. (2006). Shum bola. – Toshkent: Yangi asr avlodi.
4.
Zulfiya. (2003). Ayol va dunyo. – Toshkent: Adabiyot va san’at nashriyoti.
5.
Karimova, N. (2015). O‘zbek adabiyotida ayol obrazi: tarixiy va zamonaviy
tahlil. – Toshkent: Fan.
6.
Mahmudov, N. (2001). O‘zbek adabiy tanqidi va gender masalalari. // O‘zbek
tili va adabiyoti jurnali, №3, 45–52-betlar.
7.
Холова, М. (2015). МАСТЕРСТВО СОЗДАНИЯ ПОЭТИЧЕСКИХ СИМВОЛОВ
В ЛИРИКЕ (НА ПРИМЕРЕ ПОЭЗИИ ФАХРИЁРА). In Современная филология: теория
и практика (pp. 114-119).
8.
Давронова, М. И., & Холова, М. А. (2014). РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ
ХУДОЖЕСТВЕННОЙ ДЕТАЛИ В ПОЭЗИИ. СОВРЕМЕННАЯ ФИЛОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И
ПРАКТИКА, 59.
