Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Narrative structures and cultural schemata in political
speeches: A comparative discourse analysis
Temurbek SULTONOV
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article investigates the narrative structures and cultural
schemata employed in political speeches across different
linguistic and cultural contexts. Using comparative discourse
analysis, the study explores how political leaders construct
persuasive messages and evoke shared cultural values through
storytelling techniques. The analysis reveals the interplay
between narrative patterns and culturally embedded
worldviews, shedding light on how political discourse is shaped
by national identity and sociopolitical norms.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
narrative structures,
cultural schemata,
political speeches,
discourse analysis,
national identity,
persuasive language.
Siyosiy nutqlarda narrativ tuzilmalar va madaniy
sxemalar: qiyosiy nutqiy tahlil
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
narrativ tuzilmalar,
madaniy sxemalar,
siyosiy nutqlar,
nutqiy tahlil,
milliy o‘zlik,
ishonarli til.
Ushbu maqolada turli til va madaniy kontekstlarda siyosiy
nutqlarda qo‘llaniladigan narrativ tuzilmalar va madaniy
sxemalar tahlil qilinadi. Qiyosiy nutqiy tahlil usuli asosida
siyosiy yetakchilarning o‘z xabarlarini qanday qilib ishonarli
shakllantirishi va madaniy qadriyatlarni hikoyalash vositasida
qanday uzatishi o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari narrativ
andozalar va madaniy ong o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ochib
beradi hamda siyosiy nutqning milliy o‘zlik va ijtimoiy-siyosiy
me’yorlar bilan qanday shakllanishini yoritadi.
1
Teacher, Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
304
Нарративные
структуры и культурные
схемы
в политических речах: сравнительный дискурсивный
анализ
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
нарративные структуры,
культурные схемы,
политические речи,
дискурсивный анализ,
национальная
идентичность,
убедительная речь.
В данной статье рассматриваются нарративные
структуры и культурные схемы, используемые в
политических речах в различных языковых и культурных
контекстах. С помощью сравнительного дискурсивного
анализа
исследуется,
как
политические
лидеры
формируют убедительные послания и апеллируют к
общим культурным ценностям через повествовательные
стратегии.
Анализ
выявляет
взаимосвязь
между
нарративными
моделями
и
культурными
мировоззрениями, раскрывая, как политический дискурс
формируется под влиянием национальной идентичности и
социополитических норм.
KIRISH
Global siyosiy maydonda siyosiy yetakchilarning nutqlari nafaqat axborot berish,
balki auditoriyani ishontirish, maqsadlarga jalb qilish va milliy qadriyatlarni
mustahkamlash vositasi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Siyosiy nutq – bu nafaqat
siyosiy bayonotlar to‘plami, balki unda xalqni birlashtiruvchi, murosaga chaqiruvchi,
motivatsion va madaniy jihatdan rang-barang semantik qatlamlar mujassam bo‘ladi.
Aynan shu omillar siyosiy nutqlarni o‘rganishda diskursiv va madaniy tahlilning
zaruratini yuzaga keltiradi. Narrativ (hikoya asosidagi) tuzilmalar siyosiy nutqni
shakllantirishda kuchli strategik vosita sifatida ishlatiladi. Siyosatchilar o‘z g‘oyalarini
xalq ongiga singdirishda ko‘pincha tarixiy voqealar, shaxsiy hikoyalar yoki milliy ramzlar
orqali auditoriyaga murojaat qiladilar. Bu esa tinglovchilarda hissiy aloqani kuchaytiradi
va ularda ishonch uyg‘otadi. Narrativ tuzilma vositasida yaratilgan bunday nutq – faqat
siyosiy emas, balki madaniy mahsulot bo‘lib, u til orqali jamiyatning umumiy ongida
mavjud bo‘lgan “madaniy sxemalar”ni faollashtiradi.
Madaniy sxemalar esa har bir jamiyat a’zolarining tarixiy xotirasi, urf-odatlari,
mafkuraviy qadriyatlari va ijtimoiy xulq-atvor modellari bilan bog‘liq. Siyosiy yetakchi
aynan shu sxemalarni chaqiruvchi uslublar orqali o‘z nutqining ta’sirchanligini oshiradi.
Shu bois siyosiy nutqlarning tahlilida faqat matn shakli emas, balki u orqali kodlangan
madaniy konnotatsiyalar va ijtimoiy kontekst ham o‘rganilishi lozim. Ushbu maqola turli
tillarda (asosan ingliz va o‘zbek) aytilgan siyosiy nutqlarni qiyosiy nutqiy tahlil orqali
o‘rganadi. Maqolaning asosiy maqsadi – narrativ tuzilmalarning va madaniy
sxemalarning siyosiy diskursda qanday rol o‘ynashini aniqlash hamda ushbu
elementlarning milliy xususiyatlarga qanday moslashishini ochib berishdan iborat.
Shuningdek, ushbu tahlil xalqaro aloqalar, siyosiy kommunikatsiya va tilshunoslik
yo‘nalishlarida faoliyat yurituvchi mutaxassislar uchun muhim nazariy va amaliy
natijalarni taqdim etadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
305
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Siyosiy nutq tahlili zamonaviy lingvistika va ijtimoiy fanlarning kesishgan
nuqtasida joylashgan murakkab tadqiqot sohasi hisoblanadi. Van Dijk siyosiy diskursni
hokimiyatni ifodalovchi, tartibga soluvchi va uzviy yetkazuvchi til hodisasi sifatida
ta’riflagan. Unga ko‘ra, siyosiy nutqlar hokimiyat subyektlarining ijtimoiy ong va madaniy
qadriyatlarga ta’sir ko‘rsatish vositasidir. Shu bois, siyosiy nutqni o‘rganishda nafaqat
lingvistik birliklar, balki ularni tashkil etuvchi semantik va madaniy modellar ham tahlil
qilinadi. Narrativ tuzilmalar, ya’ni voqea asosida qurilgan hikoyalash unsurlari, siyosiy
yetakchilarning o‘z pozitsiyalarini legitimlashtirishda keng qo‘llaniladi Siyosatchilar o‘z
auditoriyasiga ishonch uyg‘otish va ularni ma’lum ijtimoiy harakatlarga undash uchun
ko‘pincha o‘z shaxsiy tajribalaridan, milliy tarixdan yoki umumiy xalq og‘zaki
an’analaridan hikoya sifatida foydalanadilar. Bu, o‘z navbatida, madaniy sxemalar – ya’ni
auditoriya ongida mavjud bo‘lgan tarixiy, diniy, axloqiy tushunchalarni faollashtiradi
Madaniy sxemalar nazariyasi kognitiv lingvistika doirasida shakllangan bo‘lib, bu
sxemalar individning ijtimoiy va madaniy tajribalari asosida shakllanadi. Siyosiy
nutqlarda esa bu sxemalar muayyan g‘oya yoki mafkurani mustahkamlovchi ramzlar,
obrazlar va metaforalar orqali ifodalanadi.
O‘zbekiston, AQSh va Buyuk Britaniya kabi turli siyosiy tizimlarga ega mamlakatlar
nutqlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, har bir jamiyatda ishlatiladigan madaniy sxemalar, ular
bilan bog‘liq narrativ tuzilmalar va til birliklari o‘ziga xosdir. Masalan, o‘zbek siyosiy
nutqlarida ko‘pincha “ajdodlar merosi”, “xalq birligi”, “taraqqiyot yo‘li” kabi tushunchalar
markaziy o‘rin egallasa, g‘arb mamlakatlarida esa “erkinlik”, “demokratiya”, “fuqarolik
huquqlari” kabi sxemalar ustunlik qiladi Ushbu tadqiqotda qiyosiy nutqiy tahlil va
kognitiv diskurs tahlili metodlari asos sifatida tanlandi. Tadqiqot ob’ekti sifatida
2020–2024-yillar oralig‘ida turli siyosiy yetakchilar (jumladan, O‘zbekiston Prezidenti,
AQSh Prezidenti va Buyuk Britaniya Bosh vaziri) tomonidan aytilgan rasmiy nutqlar
tanlab olindi.
Tadqiqot quyidagi bosqichlarda amalga oshirildi:
1.
Nutq matnlarini tanlash:
Har bir mamlakatdan ikki-uchta muhim siyosiy
chiqish (masalan, inauguratsiya, xalqga murojaat, bayram tabrigi) tanlab olindi.
2.
Narrativ komponentlarni ajratish:
Har bir nutqda voqealilik, qahramonlar,
muammo, yechim va maqsad elementlari mavjudligi aniqlanib, ularning funktsional roli
tahlil qilindi.
3.
Madaniy sxemalarni aniqlash:
Nutqlarda ishlatilgan metaforalar, ramziy
obrazlar, tarixiy va diniy ishoralar asosida auditoriyada uyg‘onadigan madaniy
qadriyatlar aniqlandi.
4.
Qiyosiy tahlil:
O‘zbekiston, AQSh va Buyuk Britaniya siyosiy nutqlari struktura
va mazmun bo‘yicha qiyoslab o‘rganildi. Har bir jamiyatning o‘ziga xos narrativ
yondashuvi va madaniy ko‘rinishi ajratib ko‘rsatildi.
5.
Natijalarni interpretatsiya qilish:
Olingan ma’lumotlar asosida siyosiy
diskursning umumiy va milliy xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan tahliliy xulosa
chiqarildi.
Tadqiqotda korpus lingvistikasi elementlaridan ham foydalanildi: nutq matnlari
kompyuter dasturlari yordamida semantik va tematik klasterlarga ajratilib, ularning
chastotasi va kontekstual qo‘llanilishi tahlil qilindi. Ushbu metodologik yondashuv orqali
siyosiy nutqlarda til, madaniyat va ijtimoiy ongning qanday uyg‘unlashgani tizimli
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
306
ravishda ochib beriladi. Natijalar esa siyosiy kommunikatsiyani o‘rganish, til va
madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni anglash hamda notiqlik san’atini tahlil qilishda muhim
nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot davomida O‘zbekiston, AQSh va Buyuk Britaniyaga oid siyosiy
yetakchilarning rasmiy nutqlari tahlil qilindi. Tahlil natijalari quyidagi asosiy
yo‘nalishlarda umumlashtirildi:
1. Narrativ tuzilmalarning siyosiy maqsadlarga xizmat qilishi
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, har uch mamlakat rahbarlarining siyosiy nutqlarida
hikoya asosida qurilgan narrativ tuzilmalar keng qo‘llanilgan. Masalan:
O‘zbekiston prezidenti
nutqlarida milliy uyg‘onish, tarixiy meros va kelajakka
umid uyg‘otuvchi hikoyalar yetakchi rol o‘ynaydi. Ular ko‘pincha “ajdodlar yo‘li”, “buyuk
o‘tmishdan ilhom” kabi motivlar orqali ifodalanadi.
AQSh prezidentlari
esa individual erkinlik, amerikalik orzusi (American Dream)
va inson huquqlari atrofida hikoyalarni shakllantiradilar. Masalan, Abraham Linkolndan
boshlab hozirgi davrgacha “xalq uchun va xalq orqali” boshqaruv kontseptsiyasi takror va
takror vurg‘ulanadi.
Buyuk Britaniya bosh vazirlarining
nutqlarida esa ko‘proq tarixiy
konstitutsiyaviylik, demokratik qadriyatlar va ijtimoiy birdamlik asosida qurilgan
hikoyaviy strukturalar mavjud.
Bu yerda hikoya elementi nafaqat faktlar bilan muloqot qilish, balki siyosiy kun
tartibini madaniy asosda asoslashga xizmat qiladi. Har bir hikoya auditoriyaning ichki
madaniy sxemasiga to‘g‘ri kelishi uchun mo‘ljallangan.
2. Madaniy sxemalarning til vositalari orqali faollashtirilishi
Nutqlarda ishlatilgan leksik birliklar, metaforalar, ramziy obrazlar va an’anaviy
iboralar o‘sha jamiyatga xos madaniy sxemalarni faollashtiradi. Tadqiqotda quyidagi
kuzatishlar aniqlandi:
O‘zbek siyosiy nutqlarida
“xalqparvarlik”, “vatan ravnaqi”, “birlik va hamjihatlik”
singari qadriyatlar asosiy madaniy sxemalar sifatida mavjud bo‘lib, ular ko‘pincha diniy,
tarixiy va ma’naviy ramzlar bilan mustahkamlanadi. Masalan, "buyuk ajdodlarimiz
merosiga sadoqat" iborasi xalq ongida kuchli assotsiatsiya uyg‘otadi.
AQSh siyosiy nutqlarida
“erkinlik”, “demokratiya”, “fuqarolik burchi” singari
universal qadriyatlar madaniy sxema sifatida xizmat qiladi. Bu qadriyatlar ko‘pincha
“light vs. darkness”, “journey to freedom” kabi metaforalar bilan bezatiladi.
Buyuk Britaniyada
esa “vazifa”, “barqarorlik”, “xalq xizmati” kabi sxemalar
muhim o‘rin egallaydi. Tarixiy shaxslar – masalan, Uinston Cherchill – ko‘pincha ushbu
sxemalarni mustahkamlovchi qahramon sifatida tilga olinadi.
3. Qiyosiy farqlar va o‘xshashliklar
Tadqiqotning eng muhim natijalaridan biri – har bir siyosiy madaniyatda
hikoyalarning strukturaviy o‘xshashligi, ammo semantik va ideologik mazmunidagi
farqlaridir. Boshqacha aytganda:
Barcha nutqlarda kirish, muammo, yechim, ijobiy yakun kabi
klassik narrativ
modellar mavjud. Ammo bu modelning ichki mazmuni har bir mamlakatning tarixiy
tajribasi, ijtimoiy ong va milliy qadriyatlariga qarab o‘zgaradi. Masalan, O‘zbekistonda
tarixiy avlodlar merosiga urg‘u berilgan bo‘lsa, AQShda bu urg‘u kelajakka qaratilgan
erkinlik ideali orqali ifodalanadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
307
4. Siyosiy notiqlikning madaniy kontekstdagi rolini qayta talqin qilish
Ushbu tadqiqot shuni isbotladiki, siyosiy nutqni faqat rasmiy matn sifatida emas,
balki
ijtimoiy-madaniy hodisa sifatida
talqin qilish zarur. Siyosiy yetakchining har bir
bayonoti – bu til orqali madaniyatni yangilash, milliy ongni shakllantirish va hokimiyat
legitimligini mustahkamlash vositasidir. Bundan tashqari, siyosiy notiqlik zamonaviy
davrda ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va vizual kontekstda ham ta’sir
kuchini oshirib bormoqda. Shunday ekan, narrativ tuzilmalar va madaniy sxemalarning
o‘zaro bog‘liqligi bugungi siyosiy kommunikatsiyada yanada dolzarb ahamiyat kasb etadi.
XULOSA
Siyosiy nutqlar – bu nafaqat rasmiy axborot yetkazish vositasi, balki jamiyatning
madaniy, tarixiy va ijtimoiy qadriyatlarini ifoda etuvchi kuchli kommunikativ vositadir.
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, siyosiy yetakchilar nutqlari orqali auditoriya
ongiga ta’sir o‘tkazishda narrativ tuzilmalar va madaniy sxemalardan samarali
foydalanadilar. Har bir siyosiy nutq o‘zining strukturasida muayyan voqealilik, dramatik
dinamika, qahramonlik va kelajak tasavvuri bilan ajralib turadi. Bu esa siyosiy
kommunikatsiyani oddiy informatsiyaviy nutqdan ko‘ra murakkab, ko‘p qatlamli va
semantik jihatdan boy ijtimoiy hodisaga aylantiradi. Qiyosiy tahlil orqali aniqlanishicha,
turli mamlakatlarda – xususan, O‘zbekiston, AQSh va Buyuk Britaniyada – siyosiy
nutqlarda ishlatiladigan hikoya modellarining umumiyliklari mavjud bo‘lsa-da, ularning
semantik mazmuni, madaniy asoslari, ideologik konnotatsiyalari sezilarli farq qiladi.
Bu farqlar esa har bir jamiyatning o‘ziga xos tarixiy tajribasi, mafkuraviy yo‘nalishi va
milliy ong shakllanishi bilan bevosita bog‘liq. O‘zbek siyosiy nutqlarida milliy birlik,
ajdodlar merosi va ijtimoiy barqarorlik singari qadriyatlar asosiy madaniy sxema sifatida
ilgari suriladi. AQShda esa erkinlik, huquq va demokratiya atrofida shakllangan madaniy
sxemalar narrativ asosni tashkil etadi. Buyuk Britaniyada esa vazifa, tarixiy barqarorlik
va konstitutsiyaviy meros asosiy mavzular sifatida ko‘zga tashlanadi. Ushbu tadqiqot
shuni ko‘rsatdiki, siyosiy notiqlikni samarali tahlil qilishda faqat lingvistik yoki stilistik
yondashuv yetarli emas; balki, madaniyatshunoslik, ijtimoiy psixologiya va kognitiv
tilshunoslik kabi yo‘nalishlar bilan integratsiyalashgan yondashuv zarur. Bu esa siyosiy
nutqni kengroq kontekstda tushunishga, uning ijtimoiy-madaniy ta’sirini to‘g‘ri talqin
qilishga imkon beradi. Amaliy jihatdan olganda, bu tadqiqot natijalari siyosiy
kommunikatsiya strategiyalarini ishlab chiqishda, til siyosatini belgilashda, shuningdek,
xalqaro nutqiy madaniyatlararo muloqotni rivojlantirishda foydali bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, u tilshunos olimlar, siyosiy kommunikatsiya tadqiqotchilari va notiqlik
san’ati bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar uchun nazariy asos sifatida xizmat qilishi
mumkin. Kelgusida mavzuni yanada chuqurroq o‘rganish uchun siyosiy nutqlarning
multimodal jihatlari (intonatsiya, tana tili, vizual elementlar), shuningdek, gender va
yoshga oid nutqiy farqlarni ham qamrab olgan kengroq korpus asosida tadqiqot olib
borish tavsiya etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Chilton, P., & Schäffner, C. (2016).
Politics as text and talk: Analytic approaches to
political discourse
. John Benjamins Publishing Company.
2.
Musolff, A. (2016).
Political metaphor analysis: Discourse and scenarios
.
Bloomsbury Academic.
3.
Wodak, R. (2015).
The politics of fear: What right-wing populist discourses mean
.
Sage Publications.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
308
4.
Fairclough, N. (2015).
Language and power
(3rd ed.). Routledge.
5.
Cap, P. (2017).
The language of fear: Communicating threat in public discourse
.
Palgrave Macmillan.
6.
Koller, V., & Torgersen, E. (2018). Constructing identities in political discourse:
A discourse-historical approach.
Journal of Language and Politics
, 17(2), 145–165.
https://doi.org/10.1075/jlp.17007.kol
7.
Charteris-Black, J. (2018).
Analysing political speeches: Rhetoric, discourse and
metaphor
. Palgrave Macmillan.
8.
Hart, C. (2019).
Cognitive linguistics in critical discourse analysis: Application and
theory
. Cambridge University Press.
9.
Krzyżanowski, M. (2020). Discursive shifts and normalisation of racism in
populist communication: Implications for critical discourse studies.
Journal of Language
and Politics
, 19(1), https://doi.org/10.1075/jlp.19049.krz
10.
Zappavigna, M. (2021).
Discourse of Twitter and social media: How we use
language to create affiliation on the Web
. Bloomsbury Academic.
