Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
About comparative analysis of somatisms in German and
Uzbek languages
Makhmud MIRZAKARIMOV
1
University of Economics and Pedagogy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article discusses the views of several linguists on the
analysis of somatic lexemes in the concepts of somatic field,
somatic concept, lexical-cognitive memory of language
speakers, and physical person.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
anatomy,
somatism,
perceptual model,
language,
person.
Nemis va o‘zbek tillaridagi somatizmlarni qiyosiy tahlili
xususida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
anatomiya,
somatizm,
idrok modeli,
til,
shaxs.
Ushbu maqolada somatic maydon, somatik tushuncha, til
egalarining leksik-kognitiv xotirasi va jismoniy odam
tushunchalarida somatik leksemalarning tahliliga doir bir
qancha tilshunos olimlarning qarashlari haqida fikr yuritiladi.
O сравнительном анализе соматизмов в немецком
языке и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
анатомия,
соматизм,
когнитивная модель,
язык,
личность.
В данной статье рассматриваются взгляды ряда
лингвистов на соматическую сферу, соматический концепт,
лексико-когнитивную память владельцев языка, а также
анализ соматических лексем в понятиях физического
человека.
1
Lecturer, University of Economics and Pedagogy.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
316
Inson tanasi a’zolari, qismlari yoki ularga bog‘liq tushunchalar – somatizmlar
asosida shakllangan frazeologizmlar ko‘pincha metaforik ma’noda ishlatiladi.
Somatizmlar har qanday tilning obrazli va ifodali qatlamini boyitadi, chunki ular inson
tajribasi, his-tuyg‘ulari va dunyoqarashini aks ettiradi. Lingvistik tahlil nuqtai nazaridan
somatizmlarni bir nechta jihatdan o‘rganish mumkin:
Semantik tahlil
ga e’tibor bersak, somatizmlar ko‘pincha o‘zining asl ma’nosidan
uzoqlashib, metaforik yoki metonimik ma’noga ega bo‘ladi. Masalan:
O‘zbek tilida:
“Qo‘lini ko‘tarmoq” (haqiqiy ma’noda qo‘lni ko‘tarish emas, balki
biror ishga kirishmoq yoki harakat qilmoq).
Ingliz tilida:
"To have a big mouth" (katta og‘izga ega bo‘lmoq – ko‘p gapiradigan,
sir saqlay olmaydigan odam).
Z.A. Bogusning dissertatsiya tadqiqotlari har birida alohida somatik maydon
yaratadigan rus va ingliz tillarining somatik lug‘atini tahlil qilishning semantik sо‘z
yasash va lingvokulturalogik jihatlariga tо‘xtaladi. Somatizmlar, boshqa narsalar
qatorida, omonimlarning shakllanish manbai sifatida qaraladi, shuningdek, muallif til
egalari(о‘rganilayotgan til) ning “kognitiv xotirasi”ning somatik komponentli turg‘un
iboralarning semantikasi va tuzilishida aks etishi bilan qiziqadi [1].
Semantik tahlilda somatizmning asl (denotativ) va ko‘chma (konnotativ) ma’nolari
o‘rtasidagi bog‘lanish, shuningdek, uning madaniy kontekstdagi o‘rni o‘rganiladi.
Strukturaviy tahlil
ni kuzatsak, somatizmlar tuzilishi jihatidan turli shakllarda
bo‘ladi:
Oddiy so‘z birikmalari:
“Bosh og‘rig‘i” (muammo yoki tashvish).
Frazeologik birikmalar:
“Yurak ezilmoq” (qayg‘u yoki alam his qilmoq).
Maqollar va hikmatli so‘zlar:
“Ko‘z ko‘r, quloq eshitadi” (biror narsani bilish
yoki sezish).
Tadqiqotchining fikriga kо‘ra, “leksik-frazeologik somatik maydonning madaniy-
milliy talqini... bizga dunyoning sodda tasvirini shakllantirish mexanizmlarini, shu
jumladan, insonning о‘zini-о‘zi, haqiqiy dunyoni bilishdagi ulkan rolini tushunishga
imkon beradi’ [2].
Tahlilda somatizmning sintaktik tuzilishi, undagi so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi va
grammatik shakllari ko‘rib chiqiladi.
Madaniy va antropologik tahlilda
esa, somatizmlar ko‘pincha xalqning
dunyoqarashi, madaniyati va tarixiy tajribasini aks ettiradi. Masalan:
O‘zbek tilida “yurak” so‘zi ko‘pincha his-tuyg‘u, sevgi yoki jasorat bilan bog‘liq:
"Yuragi katta" (saxiy yoki jasur).
Turk tillarida “bosh” so‘zi ko‘pincha yetakchilik yoki aql bilan bog‘lanadi: “Başı
çekmek” (yetakchilik qilmoq).
Madaniy tahlilda somatizmlarning qaysi tana a’zosi asosida shakllangani va bu
a’zoning ma’lum bir madaniyatdagi ramziy ma’nosi o‘rganiladi.
Qiyosiy tahlil
da turli tillardagi somatizmlarni solishtirish ularning umumiy va
o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga yordam beradi. Masalan:
O‘zbek tilida: “Qo‘l tekkizmoq” (biror ishga aralashmoq yoki muvaffaqiyatsiz urinish).
Rus tilida: “Ruki cheshutsya” (biror ishni qilishga ishtiyoq).
G.V. Tokarev “muloqot” konseptining lingvakulturalologik tavsifida “til”
somatizmini (bu biz tadqiq qilayotgan konseptning asosiy nomi) uni rus tilida ifodalovchi
kalit sо‘zlardan biri deb ataydi. Muallifning sо‘zlariga kо‘ra, tilmuloqot konseptining
ramzi xarakterini oladi [3].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
317
Qiyosiy tahlil universal va milliy xususiyatlarni aniqlashda muhimdir.
Pragmatik tahlil
da somatizmlar nutqda qanday ishlatilishi, ularning
kommunikativ funktsiyasi va kontekstga ta’siri o‘rganiladi. Masalan, “ko‘z qo‘yish” iborasi
ijobiy (biror narsani xohlash) yoki salbiy (hasad qilish) ma’noda ishlatilishi mumkin,
bu esa kontekstga bog‘liq.
O‘zbek tilida somatizmlarga misollar:
Bosh:
“Bosh qotirmoq” (o‘ylamoq, muammo yechmoq).
Yurak:
“Yuragi to‘xtamoq” (qo‘rquv yoki hayajondan).
Qo‘l:
“Qo‘l kirmoq” (biror ishda tajribaga ega bo‘lmoq).
Ko‘z:
“Ko‘z yummoq” (o‘lmoq yoki e’tiborsiz qoldirmoq).
Somatizmlar lingvistik tahlilning muhim ob’ekti bo‘lib, ular tilning semantik,
sintaktik, madaniy va pragmatik jihatlarini o‘rganish imkonini beradi. O‘zbek tilida
somatizmlar xalqning dunyoqarashi va obrazli tafakkurini aks ettiradi, shuning uchun
ularni tahlil qilish til va madaniyat o‘rtasidagi aloqani chuqur anglashga yordam beradi.
I.G. Podgorbunskaya, ingliz tilining idiomatik vositalari bilan bilimlarni ifodalash
masalasi doirasida, (tongue) leksemasini idiomalarning tarkibiy qismi sifatida
communication (muloqot) konseptining ramzi sifatida kо‘rib chiqadi va bu
komponentning “majoziy” komponentining idiomasini hosil qilishini aytadi, chunki “til
evolyusiyasi jarayonida hissiy tasvir mavhum о‘ylay boshlaydi va ramzga aylanadi” [4].
Nemis va o‘zbek tillaridagi somatizmlarni qiyosiy tahlil qilish ularning
o‘xshashliklari va farqlarini, shuningdek, har bir tilning madaniy va lingvistik
xususiyatlarini ochib beradi. Somatizmlar (inson tanasi a’zolari asosida shakllangan
frazeologik birikmalar) har ikkala tilda ham keng tarqalgan bo‘lib, ko‘pincha metaforik
ma’noda ishlatiladi. Quyida nemis va o‘zbek tillaridagi somatizmlarni semantik,
strukturaviy va madaniy jihatdan qiyoslandi:
1. Semantik qiyoslanish.
Har ikkala tilda somatizmlar inson tanasi a’zolariga asoslanib, his-tuyg‘u, xatti-
harakat yoki holatni ifodalaydi. Biroq, ma’nolar madaniy kontekstga qarab farq qilishi
mumkin.
O‘zbek tili
:
o
Yurak:
“Yuragi katta” – saxiy yoki jasur odamni tasvirlaydi.
o
Ko‘z:
“Ko‘z yummoq” – o‘lmoq yoki biror narsaga e’tiborsiz qolmoq.
o
Qo‘l:
“Qo‘l tekkizmoq” – biror ishga aralashmoq yoki muvaffaqiyatsiz urinish.
Nemis tili:
o
Yurak (Herz):
„Ein großes Herz haben“ – o‘zbek tilidagi “yuragi katta”ga o‘xshab,
saxiy yoki mehribon odamni anglatadi.
o
Ko‘z (Auge):
„Ein Auge zudrücken“ – o‘zbek tilidagi “ko‘z yummoq”ning bir
ma’nosiga yaqin, ya’ni biror xatoga e’tiborsiz qolmoq yoki kechirmoq.
o
Qo‘l (Hand):
„Die Hände in den Schoß legen“ – hech narsa qilmaslik, ishdan
qochish (o‘zbek tilida bunga yaqin “qo‘l qovushtirib o‘tirmoq”).
Har ikkala tilda “yurak” saxiyat va his-tuyg‘u bilan, “ko‘z” e’tibor yoki o‘lim bilan
bog‘liq. “Qo‘l” esa har ikkala tilda faollik yoki passivlikni ifodalaydi.
Farq:
Nemis tilida
“ko‘z” bilan bog‘liq somatizmlar ko‘proq kechirim yoki e’tibor bilan bog‘lansa, o‘zbek
tilida “ko‘z” o‘lim yoki hasad kabi kengroq ma’nolarga ega (masalan, “ko‘z tegmoq”).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
318
2. Strukturaviy qiyos
O‘zbek tili
: Somatizmlar ko‘pincha fe’l+ism birikmasi shaklida bo‘ladi: “Bosh
qotirmoq”, “Yurak ezilmoq”. Maqollar yoki hikmatli so‘zlarda uzunroq tuzilmalar
uchraydi: “Ko‘z ko‘r, quloq eshitadi”.
Nemis tili:
Somatizmlar ko‘proq fe’l yoki sifat bilan birgalikda ishlatiladi:
„Jemandem die Hand reichen“ (yordam qo‘lini cho‘zmoq). Nemis tilida ko‘proq predlogli
birikmalar (masalan, „in den Schoß legen“) va uzunroq frazeologik iboralar uchraydi.
Har ikkala tilda somatizmlar odatda qisqa va obrazli bo‘lib, fe’l yoki sifat bilan
bog‘lanadi.
Farq:
Nemis tilida predlogli birikmalar va murakkab so‘z birikmalari (masalan,
“Hand-in-Hand”) ko‘proq, o‘zbek tilida esa soddaroq fe’liy birikmalar ustunlik qiladi.
3. Madaniy qiyoslanish.
Somatizmlar xalqning dunyoqarashi va madaniy qiymatlarini aks ettiradi.
O‘zbek tili:
O‘zbek tilida “yurak” ko‘pincha his-tuyg‘u, sevgi va jasorat bilan
bog‘liq. Masalan, “yuragi to‘xtamoq” qo‘rquv yoki hayajonni ifodalaydi. “Bosh” aql,
mas’uliyat yoki muammoni anglatadi: “Bosh qotirmoq” (o‘ylamoq). Bu o‘zbek xalqining
hissiyotga boy va jamoaviy mas’uliyatga e’tiborli madaniyatini ko‘rsatadi.
Nemis tili:
Nemis tilida „Herz“ (yurak) ko‘proq mehribonlik yoki samimiylik
bilan bog‘liq: „Das Herz auf der Zunge tragen“ (samimiy gapirmoq). „Kopf“ (bosh) esa
ko‘pincha aql, mantiq yoki qat’iyat bilan bog‘lanadi: „Den Kopf in den Sand stecken“
(muammodan qochmoq). Bu nemis madaniyatidagi mantiq va tartibga urg‘uni aks
ettiradi.
Har ikkala madaniyatda “yurak” his-tuyg‘u va “bosh” aql bilan bog‘liq. Bu insoniyat
uchun universal tushunchalar ekanligini ko‘rsatadi.
Farq:
O‘zbek tilida “ko‘z” bilan
bog‘liq somatizmlar hasad yoki o‘lim kabi salbiy ma’nolarga ega bo‘lishi mumkin (“ko‘z
tegmoq”), nemis tilida esa „Auge“ ko‘proq ijobiy yoki neytral ma’noda (masalan,
„Ein Auge auf etwas werfen“ – biror narsaga qaramoq).
4. Pragmatik qiyoslanish
O‘zbek tili
: Somatizmlar nutqda ko‘proq hissiy va obrazli ifoda uchun ishlatiladi.
Masalan, “yuragi ezilmoq” qayg‘uni dramatik tarzda yetkazadi.
Nemis tili:
Nemis tilida somatizmlar ko‘proq aniq va pragmatik ma’noda
ishlatiladi, masalan, „Jemandem die Hand reichen“ yordamni aniq tasvirlaydi.
Har ikkala tilda somatizmlar nutqni boyitadi va kontekstga ko‘ra ijobiy yoki salbiy
ma’no kasb etadi.
Farq:
O‘zbek tilida somatizmlar ko‘proq poetik va hissiy, nemis tilida
esa aniqroq va amaliy ma’noga ega.
Misollar bilan qiyosiy jadval:
Tana a’zosi
O‘zbek tili
Nemis tili
O‘xshashlik/Farq
Yurak
Yuragi katta (saxiy)
Ein großes Herz haben
(mehribon)
O‘xshash: Saxiyat va his-tuyg‘u
Ko‘z
Ko‘z yummoq
(o‘lmoq/e’tiborsiz
qolmoq)
Ein Auge zudrücken
(kechirmoq)
Farq: O‘zbek tilida o‘lim
ma’nosi ham bor
Qo‘l
Qo‘l tekkizmoq
(aralashmoq)
Die Hände in den Schoß legen
(hech narsa qilmaslik)
Farq: O‘zbek tilida faollik,
nemis tilida passivlik
Bosh
Bosh qotirmoq
(o‘ylamoq)
Den Kopf in den Sand stecken
(muammodan qochmoq)
Farq: O‘zbek tilida aql, nemis
tilida qochish
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
319
Xulosa qilib aytganda, nemis va o‘zbek tillaridagi somatizmlar inson tajribasining
universal jihatlarini (his-tuyg‘u, aql, faollik) aks ettirsa-da, ularning ma’nosi va ishlatilishi
madaniy kontekstga qarab farqlanadi. O‘zbek tilida somatizmlar ko‘proq hissiy va poetik
bo‘lsa, nemis tilida ular aniqroq va pragmatik xarakterga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Богус З.А. Соматизмы в разносистемных языках: семантико-
словообразовательный и лингвокультурологический аспекты (на материале
руского.ю адыгейского и английского языков): автореф. Дисс... док. филол. наук: –
Майкоп, 2006. – 28 С.
2.
Богус З.А. Соматизмы в разносистемных языках: семантико-
словообразовательный и лингвокультурологический аспекты (на материале
руского.ю адыгейского и английского языков): автореф. дисс… док. филол. наук: –
Майкоп, 2006: 24.
3.
Токарев Г.В. Проблемы лингвокультурологического описания концепта
(на примере концепта «трудовая деятельность») / Г.В. Токарев. – Тула, 2001: 114 с.
4.
Подгорбунская И.Г. Символ и представление знаний идиоматическими
средствами языка (на примере английских идиом с компонентом habd): М:, 2005: 72 с.
