Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The role of international units in tourism terminology
Eldor MIYASSAROV
1
Uzbek Language and Literature University named after Alisher Navoi
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
A lexical-semantic analysis of tourism terminology reveals
that, on one hand, English tourism terminology is more
developed and serves as a basis in the lexical structure. On the
other hand, in recent times, there has been a tendency toward
the parallel development of lexical-semantic processes in both
English and Uzbek. Thus, tourism terminology is characterized
by its internationally unified components, which is primarily
linked to globalization processes. This, in turn, leads to the
convergence of concrete terminological systems and the
formation of a common terminological vocabulary for both
languages.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
tourism,
term,
terminology,
vocabulary,
semantics,
localization,
adaptation,
integration.
Turizm terminologiyasida xalqaro birliklarning roli
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
turizm,
atama,
terminologiya,
lug‘at boyligi,
semantika,
o‘zbeklashtirish,
o‘zbekcha shaklga keltirish,
integratsiya.
Turizm terminologiyasining leksik-semantik tahlilida shuni
ta’kidlash lozimki, bir tomondan, leksik darajada ingliz tilidagi
turizm terminologiyasi yanada rivojlangan holatda bo‘lib,
o‘zbek tilida asos sifatida namoyon bo‘ladi. Boshqa tomondan,
so‘nggi vaqtlarda ingliz va o‘zbek tillarida leksik-semantik
jarayonlarning parallellashuvi tendensiyasi kuzatilmoqda.
Shunday qilib, turizm terminologiyasi o‘z tarkibiy qismlarining
xalqaro xarakteri bilan ajralib turadi, bu esa, avvalo,
globallashuv jarayonlariga bog‘liq bo‘lib, bu konkret va
terminologik tizimlarning yaqinlashuviga, ya’ni ikkala til uchun
umumiy terminologik lug‘atning shakllanishiga olib keladi.
1
PhD student, Uzbek Language and Literature University named after Alisher Navoi.
E-mail: eldor.miyassarov@mail.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
381
Роль международных единиц в туристической
терминологии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
туризм,
термин,
терминология,
словарный запас,
семантика,
узбекизация,
адаптация к узбекской
форме,
интеграция.
При лексико-семантическом анализе туристической
терминологии следует отметить, что, с одной стороны, на
лексическом
уровне
английская
туристическая
терминология находится в более развитом состоянии и
выступает в качестве основы в узбекском языке. С другой
стороны, в последнее время наблюдается тенденция к
параллельному
развитию
лексико-семантических
процессов в английском и узбекском языках. Таким
образом,
терминология
туризма
отличается
международным характером своих составляющих, что,
прежде всего, связано с процессами глобализации, которые
приводят к сближению конкретных и терминологических
систем,
то
есть
к
формированию
общего
терминологического словаря для обоих языков.
O‘zbek tilida turizm terminologiyasi haqida gapirganda, bu yerda bir nechta muayyan
jihatlarni ta’kidlash lozim: Turizm tadbirkorligini nisbatan kechroq bosqichda yo‘lga qo‘yib,
uni iqtisodiyotning muhim yo‘nalishiga aylantirganimiz sababli, biz avvalroq shakllangan va
dunyo miqyosida yetakchi bo‘lgan terminlarni o‘zlashtirishga majbur bo‘lamiz. Biz o‘zbek
san’ati, an’analari, milliy taomlari va sporti kabi dunyo miqyosida o‘z o‘rnini topgan yangi
tushunchalar asosida o‘zbek turizm terminologiyasini, shuningdek, jahon (ya’ni ingliz tili)
turizm terminologiyasini boyitmoqdamiz. Biz o‘zbek turizmining asosiy mavzusi bo‘lmish
yodgorliklarga nisbatan me’moriy va qurilishga oid tavsifiy terminologiyaga ko‘proq e’tibor
qaratamiz. Birinchi bosqichda ko‘p madaniyatlarni o‘zida mujassam etgan ingliz tilidagi turizm
terminologiyasini o‘zlashtirish tanlab amalga oshiriladi va bizga zarur bo‘lmagan yoki milliy
mentalitetimiz sharoitiga mos bo‘lmagan atamalar va tushunchalarni qisqartirish yoki
moslashtirish vazifasi qo‘yiladi. Masalan, “kredit karta” atamasini qabul qilishga ushbu
tushuncha bilan bog‘liq bank amaliyoti mamlakatimizda amal qilmagani to‘sqinlik qiladi va
buning aksiga, biz uchun hozirgi plastik kartalarimizga muqobil ravishda “bank/debet kartasi”
atamasiga ustunlik berishimizga turtki bo‘ladi.
Shuningdek, terminologiya shakllanishida ilgari lug‘atda mavjud bo‘lmagan
leksikalarga ehtiyoj paydo bo‘lishi tabiiy hodisadir. Axir, “terminlar – leksikaning tez
o‘zgaruvchan sohasi bo‘lib, yangi fan va uning tarmoqlari, yangi oqimlar va nazariyalar yangi
terminlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi”. Bu esa uzluksiz davom etadigan taraqqiyot
jarayoni bilan izohlanadi. Masalan, so‘nggi yillarda respublikamiz hududida maxsus turizm
politsiyasi faoliyat yuritmoqda va unga muvofiq holda ushbu atama ham qabul qilindi
(tourism police → туризм полицияси). Ingliz tilidagi turizm terminologiyasini o‘rganish
orqali yaqin kelajakda o‘zbek turizm terminologiyasida turizm statistikasi terminologiyasini
o‘zlashtirish zarurati yuzaga kelishini katta ishonch bilan bashorat qilish mumkin.
Chunki turizm mamlakatimiz chegaralari doirasida qadam tashlashini ta’minlashni
maqsad qilgan holda, turizm fiziologiyasi, marketingi va menejmenti sohalariga ham
e’tibor qaratish muhim strategik vazifadir. Shu sababli, yaqin kelajakda “O‘zbekcha izohli
turizm statistikasi lug‘ati”ni yaratish filolog va tilshunoslar uchun istiqbolli masala
sifatida ko‘rilmoqda.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
382
Ushbu kuzatuv ostidagi terminologiya ingliz tilidagi turizm terminologiyasidagi
connectivity index (aloqa indeksi), customer satisfaction questionnaire (mijozlar
qoniqish so‘rovnomasi), compactness index (kompaktlik indeksi), comparative
advantage (nisbiy ustunlik) va competitive advantage (raqobat ustunligi) kabi ko‘plab
tushunchalarga misol bo‘la oladi.
So‘nggi yillarda davlatimiz jahon hamjamiyatida jadal rivojlanayotgan mamlakat
sifatida e’tirof etilmoqda. Shu sababli, xalqimizning yashash darajasi ortib, chet ellik
mehmonlarni qabul qilish va boshqa mamlakatlarga sayohat qilish imkoniyati kengayib
bormoqda. Bu esa disposable income (ya’ni “aholining asosiy ehtiyojlarga sarflanadigan
daromadi”) va discretionary income (ya’ni “aholining asosiy ehtiyojlardan ortib, qo‘shimcha
maqsadlarga sarflanadigan daromadi”) kabi tushunchalarning o‘zlashtirilishiga olib keladi.
Ya’ni, taraqqiyot yangi terminologiyaning mijoziga aylanishi mumkin.
Yuqorida qayd etilganidek, nafaqat turizm, balki boshqa ixtiyoriy sohalar
terminologiyasini o‘zlashtirishda ham milliy madaniyatimiz va ijtimoiy-psixologik
qarashlarimiz ta’sirida ma’lum bir atamaga e’tibor qaratishimiz mumkin. Masalan,
“туризм саноати” (turizm sanoati) atamasiga muqobil ravishda “меҳмоннавозлик
саноати” (mehmonnavozlik sanoati) atamasini o‘rganish xalqimizning mehmondo‘stlik
madaniyati uchun juda samarali ish bo‘lar edi. Shuningdek, turizm sohasidagi
mahsulotlar iste’molchilarining muayyan yosh guruhi uchun maxsus chegirmani
ifodalovchi "Golden Age Passport" (oltin yosh pasporti) atamasini tushunish ham katta
yoshdagilarni hurmat qiladigan xalqimiz uchun aniq va mos atama bo‘lar edi. Biroq,
bu atamani o‘rganishdan ko‘ra uni “o‘zbeklashtirish” maqsadga muvofiqdir.
Axir, madaniyatimizda “oltin yosh”, “kumush yosh”, “oltin to‘y”, “kumush to‘y” kabi
tushunchalarning mavjudligi bois, ushbu atamani
"grand-age passport"
(katta yosh
pasporti) shaklida amaliyotga kiritish mumkin.
Turizmning turli ko‘rinishlari nuqtai nazaridan O‘zbekistonning milliy-madaniy va
ijtimoiy-geografik sharoitlarida qishloq turizmi, etnik turizm va madaniy
meros/yodgorliklar turizmini rivojlantirish imkoniyatlari kengroqdir. Ushbu sohalar
terminologiyasining o‘zbek turizm terminologiyasida alohida milliy-etnik qatlamni
tashkil etishi tabiiy holdir.
Yaqin kelajakda, mintaqamizda turizmning muqarrar ravishda muvaffaqiyat
qozonishi sharoitida bu yo‘nalishlarga oid tushunchalar jahon turizm terminologiyasida
“o‘zbekcha” degan ibora bilan alohida o‘rin egallaydi. Axir bu tushunchalar dunyoning
boshqa hech bir madaniyatida takrorlanmaydi va aynan o‘zbeklarga xosdir.
Bu tushunchalarga shiypon, chorpoya, oftoba, chopon, ayron, chakki kabi sharqona
ruhga ega ko‘plab so‘zlar kiradi. Palov, somsa, bozor, kurash, halol, karvon, hammom kabi
leksik birliklar esa allaqachon keng iste’molga kirib ulgurgan. Ushbu jarayonda bitta
tushunchani ifodalovchi atamani umumiy qabul qilish unga bog‘liq boshqa atamalarning
ham ommalashuviga olib keladi. Masalan, Sh.Sh. Xushmurodovaning ta’kidlashicha,
“kurash” tushunchasining o‘zi jahon lug‘atiga halol, dakki, g‘irrom, to‘xta kabi atamalarni
ham olib kirgan.
Madaniyatimizning yirik sohalaridan biri bo‘lmish tarixiy o‘zbek arxeologiyasi esa
jahon turizm terminologiyasiga alohida atamalar guruhi bilan muhim hissa qo‘shadi.
Mamlakatimiz hududlariga tashrif buyurish, uning o‘ziga xos uslublaridan zavqlanish,
qadimiy yodgorlik va obidalar maydonlarini asrlar davomida tomosha qilish,
bu taassurotlarni zamondoshlari bilan o‘rtoqlashish, yurtimiz mehmonlari orqali keng
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
383
targ‘ib qilish va jahon e’tirofiga sazovor bo‘lish orqali sharq me’morchiligi
terminologiyasi o‘zbek turizm terminologiyasining muhim va sof milliy qismi
hisoblanadi.
O‘zbek me’morchiligi atamalarini tahlil qilishda shuni aytish lozimki, jadvaldagi
dastlabki 5 ta atama sof o‘zbekcha so‘zlar bo‘lsa-da, bu tushunchalar bizning yurtda Ingliz
va fransuz tillaridagi nomlar bilan ifodalangan holda namoyon bo‘lmoqda. Ushbu
so‘zlarning ingliz tiliga moslashgan variantlariga nazar tashlasak, ular asosan tovush
jihatidan o‘zgarishga uchraganini ko‘ramiz, ya’ni ular asosan ingliz tilining fonetik
xususiyatlariga moslashtirilgan bo‘lib, aynan shu o‘zgarish ularga begona tus bergan.
Fonetik moslashuv esa o‘z navbatida grafikada ham aks etadi.
O‘zbek turizm terminologiyasini leksik-semantik jihatdan o‘rganar ekanmiz, yana
bir bor shuni ta’kidlash joizki, uning katta qismi so‘z o‘zlashtirish vositasida chet
(ayniqsa, ingliz tilidagi) terminologiyadan shakllangan. Axir, hech bir til mutlaqo begona
so‘zlardan xoli bo‘lgan holda mavjud bo‘la olmaydi. Tarixiy taraqqiyot jarayonida boshqa
etnoslarga mansub so‘zlar ba’zan ixtiyoriy ravishda, ba’zan esa muayyan bosim ostida
qabul qilingan bo‘lib, bu holat turli xalqlar va millatlarning iqtisodiy, siyosiy va madaniy
aloqalari natijasida yuzaga kelgan.
Xususan, ushbu tadqiqot davomida biz til o‘rganish jarayoni bilan bog‘liq lingvistik
hodisalarga ko‘proq e’tibor qaratamiz.
Ba’zi hollarda o‘zbek turizm terminologiyasi chet tilidagi atamalarni bevosita
tarjima qilish orqali berilsa, ko‘p hollarda "o‘zbeklashtirish" jarayoniga murojaat qilish
zaruriyati yuzaga keladi, bu esa yanada chuqurroq kuzatishni talab qiladi.
Tarkibiy komponentlar ustunlik qiladigan va ma’lum bir ma’no (asos) aniq ko‘rinib
turadigan atamalarni o‘zlashtirish bevosita tarjima orqali amalga oshiriladi.
Masalan:
Ingliz va fransuz tillaridagi
O‘zbekcha
Fransuzcha
agency agreement
agentlik shartnomasi
contrat d’agence
agency coupon
agentlik kuponi
coupon d’agence
air carrier
havo tashuvchisi
transporteur aérien
airport terminal
aeroport terminali
terminal d’aéroport
alternate airport
muqobil aeroport
aéroport de dégagement
aquatic sports
suv sporti
sports aquatiques
arrival card
kelish varaqasi
fiche d’arrivée
baggage tag
yuk/bagaj yorlig‘i
étiquette de bagage
connecting flight
ulovchi parvoz
vol de correspondance
cultural heritage
madaniy meros
patrimoine culturel
departure card
ketish/jo‘nash varaqasi
fiche de départ
direct selling
bevosita sotuv/savdo
vente directe
dome car
gumbazli avtomobil
voiture panoramique
duplicate reservation
duplikat buyurtma
double réservation
e-ticket
elektron chipta
billet électronique
excess baggage
ortiqcha yuk
excédent de bagages
farm tourism
ferma turizmi
agrotourisme
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
384
Ingliz va fransuz tillaridagi
O‘zbekcha
Fransuzcha
field sports
dala sporti
sports de plein air
Hajj Pilgrimage
Haj ziyorati
pèlerinage à la Mecque (Hadj)
hotel tariff
mehmonxona tarifi
tarif hôtelier
industrial tourism
sanoat turizmi
tourisme industriel
mass tourism
ommaviy turizm
tourisme de masse
one-way ticket
bir tomonlama chipta
billet simple
seasonality
mavsumiylik
saisonnalité
transit traveler
tranzit sayyoh/yo‘lovchi
voyageur en transit
"Baggage room"
va
"auto rental"
kabi atamalarni o‘zbek tiliga o‘girish jarayonida
ular ikki komponentli bo‘lsa-da, yagona komponentli so‘z shakliga (юкхона, автоижара)
aylanganini kuzatish mumkin.
Cafeteria
,
Business Class
,
duty-free
,
ecotourism
,
agritourism
,
ethnic tourism
,
business center
,
festival
,
catering
,
force majeure
kabi atamalar esa ozgina orfografik
o‘zgarishlar bilan "o‘zbeklashtirilgan" holda qabul qilingan.
Ushbu so‘zlarni integratsiya qilish jarayonida birodar rus tilining ta’siri yaqqol
seziladi. Natijada, yangi ko‘rinish kasb etgan va ruscha xususiyatlarga ega bo‘lgan leksik
birliklarning affiksatsiyasi shakllangan.
"Seaplane"
(денгиз самолёти) va
"flying boat"
(учар қайиқ) kabi atamalar
transport rivojlanishidagi yangiliklarni ifodalaydi va turli transport turlarining gibrid
kombinatsiyasi sifatida yuzaga kelgan.
Ingliz va fransuz tillaridagi turizm terminologiyasida bundan-da ko‘proq gibrid
birikmalar mavjud. Masalan:
"fly cruise"
,
"fly drive"
,
"fly rail"
kabi shakllar.
Xulosa:
Ingliz va fransuz tillaridagi turizm terminologiyasini integratsiya qilish
jarayonida ba’zan bir tushuncha ikki yoki undan ortiq sinonimlarga ega bo‘lsa, shundan
birini ekvivalent sifatida qabul qilishga majbur bo‘lamiz. Tanlangan variant esa: milliy
tilimiz imkoniyatlari darajasiga mos kelishi; qo‘shni yoki birodar tillar leksikonida
mavjud bo‘lishi; oddiygina tanishroq ko‘rinishi bilan ajralib turadi.
Masalan:
"sleeping seat"
–
"sleeperette"
–
"dormette"
sinonimik qatoridan
"sleeperette"
yoki
"dormette"
shakllarining
"ухлаш ўриндиғи"
tarzida qabul qilinishi
qulayroqdir, chunki u dam olish joyi sifatida tanilgan.
"Dacha"
–
"summer house"
–
"second house"
qatorida
"дача"
atamasining
tanlanishi esa qo‘shni rus madaniyatida mavjudligi va xalq tilida keng qo‘llanishi bilan
izohlanadi.
"Day-visitor"
,
"same-day visitor"
,
"excursionist"
kabi atamalarga ham
xuddi shunday yondashish mumkin.
"Термал булоқ"
(thermal springs) va
"иссиқ
булоқ"
(hot springs) juftligida esa ikkinchi shaklning xalq orasida keng qo‘llanishi uni
turizm terminologiyasiga kiritishga sabab bo‘ladi.
"Room service"
(хона хизмати) va
"floor service"
(қават хизмати) kabi atamalar esa keng qamrovli ma’noga ega.
“
Acclimatization”
(акклиматизация),
"assimilation"
(ассимиляция),
"acculturation"
(аккультурация),
"adaptation"
(адаптация) kabi atamalardan esa
"adaptation"
eng
tanish tushuncha hisoblanadi. Chunki
"assimilation"
so‘zining lingvistikada boshqa
ma’noda ishlatilishi chalkashlikka sabab bo‘lishi mumkin. Qisqartmalar esa yangi til
leksikoniga oddiy leksik birliklar kabi o‘zgarmagan yoki tarjima qilingan holda kiradi.
Masalan:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
385
“ATM”
(automated teller machine) –
"банкомат"
shaklida bevosita qabul qilinishi
afzal, chunki u xalq orasida keng tarqalgan. “
CSS”
(customer satisfaction survey) esa
"харидор мамнунияти сўровномаси"
tarzida tarjima qilinishi maqsadga muvofiq,
chunki u amalda keng qo‘llaniladi.
Ingliz va fransuz tillaridagi turizm terminologiyasi ko‘plab madaniyatlar ta’sirida
shakllangan. Ingliz va fransuz tillaridagi turizm terminologiyasida sinonimlar,
antonimlar, ko‘pma’nolilik va obrazli ma’no yuqori darajada kuzatiladi. O‘zbek turizm
terminologiyasining katta qismi xorijdan, xususan, ingliz tili leksikasidan o‘zlashtirilgan.
O‘zbek madaniyati esa, ayniqsa, sharqona me’morchilik bilan bog‘liq ko‘plab sohalarga
oid atamalar bilan jahon leksikonini boyitgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.Crystal, D.
English as a Global Language.
Cambridge University Press, 2003.
2.Dann, G. M.,
The Language of Tourism: A Sociolinguistic Perspective.
CABI
Publishing, 1996.
3.Hall, C. M., & Page, S. J.
The Geography of Tourism and Recreation: Environment,
Place and Space
. Routledge, 2006.
4.Pritchard, A., Morgan, N.J., & Sedgley, D.
Tourism and Cultural Change
. Channel
View Publications, 2001.
5.Kabulova M. Turizm leksikasidagi semantik xususiyatlari. – Toshkent: TDShI,
2021.
6.Quramov Sh. O‘zbek tilidagi turizm terminologiyasining shakllanishi. – Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2019.
7.Xushmurodova Sh.Sh. Turizm terminologiyasida o‘zbek tilining o‘rni. – Toshkent:
Fan va texnologiyalar, 2020.
