Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguistic analysis of phraseological units used in Abdulla
Qahhor's work "Sinchalak"
Dildora URINOVA
1
Shakhrisabz State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
Abdulla Qahhor stands as a towering figure in the landscape
of Uzbek literature, renowned for his profound storytelling,
linguistic innovation, and unflinching exploration of complex
human experiences. Here's a summary of his contributions,
with a specific focus on "Sinchalak". Abdulla Qahhor's
contributions extend far beyond "Sinchalak," though this work
stands as a testament to his groundbreaking style and thematic
depth. His lasting impact on Uzbek literature and global
recognition lie in his innovative use of language, his unflinching
social critique, and his exploration of the complexities of the
human experience.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
landscape,
storyteller,
writer,
work,
translation,
problem,
analysis,
phrase,
phraseology.
Abdulla Qahhorning “Sinchalak” asarida ishlatilgan
frazeologizmlarning lingvistik tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
manzara,
hikoyanavis,
yozuvchi,
asar,
tarjima,
muammo,
tahlil,
fraza,
frazeologiya.
Abdulla Qahhor oʻzbek adabiyoti manzarasida oʻzining
chuqur hikoyachiligi, lingvistik yangiligi va murakkab insoniy
kechinmalarni tinimsiz tadqiq etishi bilan mashhur boʻlgan
yuksak siymo sifatida turibdi. Mazkur maqolada “Sinchalak”ga
alohida e’tibor qaratgan holda uning hissalari haqida qisqacha
ma’lumot beramiz.
1
Teacher, Shakhrisabz State Pedagogical Institute.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
401
Лингвистический анализ фразеологизмов, использованных
в произведении Абдуллы Каххара «Синчалак»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
пейзаж,
рассказчик,
писатель,
произведение,
перевод,
проблема,
анализ,
фраза,
фразеология
Абдулла Каххор является выдающейся фигурой
в узбекской литературе, известной своим глубоким
повествованием,
языковыми
новаторствами
и
непоколебимым исследованием сложного человеческого
опыта. Вот краткое изложение его вклада с особым
акцентом на «Синчалак». Вклад Абдуллы Каххора выходит
далеко за рамки «Синчалака», хотя эта работа является
свидетельством его новаторского стиля и тематической
глубины. Его непреходящее влияние на узбекскую
литературу и мировое признание заключаются в его
новаторском использовании языка, его непоколебимой
социальной
критике
и
исследовании
сложностей
человеческого опыта.
KIRISH
O‘zbek adabiyotining yirik namoyandasi Abdulla Qahhor o‘zining chuqur va
qatlamli asarlari bilan hanuzgacha o‘quvchilarni maftun etishda davom etmoqda. Qahhor
hikoyalari murakkab mavzular – ruhiy notinchlik, mavjudotiy iztirob va jamiyat
cheklovlari doirasida shaxsiy erkinlik uchun kurash kabi masalalarga chuqur kirib
boradi. U insoniy munosabatlarning nozik jihatlarini mohirona ochib beradi, jamiyatdagi
adolatsizliklar va ikkiyuzlamachilikni fosh etadi.
“Sinchalak” va “Shum bola, o‘g‘ri” kabi asarlar orqali u madaniy me’yorlarga qarshi
chiqadi va ruhiy kasallik, jinsiy tazyiq kabi tabu mavzularni o‘rganadi – bu esa uni o‘zbek
adabiyotida jasur va noodatiy ovoz sifatida ajratib turadi. Qahhorning nasriy uslubi
she’riy go‘zallik, jonli tasvirlar va badiiy ifodaning mahoratli qo‘llanilishi bilan ajralib
turadi. U realizm, ramziylik va syurrealizm elementlarini mahorat bilan uyg‘unlashtiradi,
bu esa betakror va jozibali hikoya tuzilmasini yaratadi.
Qahhor o‘z asarlarida lahjalar, og‘zaki so‘zlashuv tili va mintaqaviy ifodalarni
innovatsion tarzda qo‘llab, personajlar va muhitga chinakam hayotiylik baxsh etadi.
Uning parcha-parcha va noan’anaviy kompozitsiyali hikoyalari esa psixologik chuqurlik
hamda murakkablikni oshiradi. Qahhor asarlari geografik chegaralardan chiqib ketgan,
ko‘plab tillarga tarjima qilingan va e’tirof topgan. U zamonaviy o‘zbek adabiyotining
peshqadami va Markaziy Osiyo adabiy makonining yetuk vakili sifatida tan olinadi.
Begonalik, shaxsiylik inqirozi va hayot ma’nosini izlash kabi umuminsoniy mavzularni
chuqur o‘rganishi uni turli madaniyatdagi o‘quvchilar bilan bog‘laydi hamda xalqaro
miqyosda muhim adabiy siymo sifatida mustahkamlaydi.
Qahhorning ijtimoiy tanqidga bo‘lgan qat’iy yondashuvi bugungi o‘zbek
yozuvchilari va san’atkorlari uchun ilhom manbai bo‘lib qolmoqda. Uning merosi jamiyat
me’yorlarini tanqid qilish va adabiy ifoda chegaralarini kengaytirish bo‘yicha ochiq
muloqotni boshlagan. Yosh avlod o‘z hayotidagi muammolar va noaniqliklarni uning
asarlarida topadi – bu esa Qahhorni hozirgi zamon uchun ham dolzarb va kuchli ovozga
aylantiradi. Uning asarlari har doim yangi talqin va tanqidiy munozaralarga ochiq. Undagi
noaniqlik va ramziy ma’nolar matnni chuqur o‘rganishga undaydi va adabiy muloqotni
boyitishda davom etadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
402
Bu yerda keltirilgan fikrlar – Abdulla Qahhorning adabiy yutuqlari haqidagi
umumiy mulohazalardir.
ADABIY TAHLIL VA METODOLOGIYA
Abdulla Qahhorning boy adabiy olami turli tanqidiy nuqtai nazarlar tomonidan
o‘rganilib, har biri uning iste’dodining turli jihatlarini ochib beradi. Quyida uning asarlari
bo‘yicha umumiy tahlillar va qo‘llanilgan metodologiyalar haqida qisqacha ma’lumot
berilgan:
I. Tematik kodlash:
Psixologik tahlil: ko‘plab tahlillar Qahhor qahramonlarining ichki kurashlari,
xavotirlari va mavjudlik inqirozlarini o‘rganadi. Masalan, “Sinchalak” asarida
shaxsiylikning bo‘linishi va psixologik azoblar tahlil qilinadi.
Ijtimoiy tanqid:
Qahhorning asarlari jamiyatdagi muammolarni aks ettiruvchi oynalar
kabidir. Uzilishlar, gender rollari, ikkiyuzlamachilik va hokimiyat munosabatlarini ochib
beruvchi ijtimoiy tanqidlar ko‘p ko‘riladi.
II. Uslubiy tahlil:
Til innovatsiyasi: Qahhorning dialektlar, lahjalar va mintaqaviy ifodalarni o‘ziga
xos uyg‘unligi uning ohangini, qahramonlar tasvirini va muhitni yaratishda muhim
ahamiyatga ega. Til qoidalarini buzish ijtimoiy va san’at inqilobi sifatida ko‘riladi.
Hikoya usullari:
noan’anaviy tuzilishlar, bo‘lak-bo‘lak narrativlar, tush sahnalari
va ong oqimi uslublari uning asarlarida tematik chuqurlik va o‘quvchini jalb qilishda
tahlil qilinadi.
III. Matnlar orqali izlanishlar:
Adabiy aks-sado:
Qahhor asarlari ko‘pincha o‘zbek xalq folklori, sufiy mistitsizmi
va klassik adabiyot elementlaridan ilhomlanadi. Ushbu izlanishlarda matnlararo
bog‘lanishlar ochib beriladi. Jahon adabiyoti bilan bog‘lanish: Qahhor va jahon adabiyoti
yirik shaxslarining o‘xshashligi va umumiy mavzulari taqqoslanadi.
IV. Madaniy va tarixiy kontekst:
Siyosiy va ijtimoiy landshaft: Qahhor asarlari sobiq Sovet O‘zbekistoni tarixiy va
siyosiy kontekstida o‘rganilib, senzura, ijtimoiy cheklovlar va madaniy o‘zgarishlarga
javob sifatida tahlil qilinadi.
Madaniy talqin:
asarlardagi madaniy kodlar va ramzlar o‘zbek o‘quvchilari uchun
hamda chet ellik auditoriyalar uchun tushuntiriladi.
V. Feministik yondashuv:
Gender munosabatlari: Qahhorning ayollar tasviri, ularning o‘zini ifoda etish
kurashi va patriarxal tizimlarga tanqidlari feministik tahlillarda ko‘proq o‘rganilmoqda.
METODOLOGIYALAR:
Yaqqol o‘qish:
matnning til, tasvir va muallif qarorlariga e’tibor qaratish.
Taqqoslovchi adabiyot:
Qahhor va boshqa adabiy shaxslar yoki an’analar
o‘rtasidagi bog‘lanishlarni o‘rganish.
Formalistik tahlil:
asar shakli va tuzilishini o‘rganish.
Abdulla Qahhorning “Sinchalak” asari ko‘p qirrali adabiy durdona bo‘lib, uning
mazmuni va tematik boyligi turlicha talqin qilinsa-da, asar stilistik va lingvistik
xususiyatlari nuqtai nazaridan tilshunoslar tomonidan keng o‘rganilgan.
Leksik innovatsiya va ko‘p ovozlik:
Qahhorning dialekt so‘zlari, mintaqaviy so‘zlashmalar va shivirlardan foydalanishi
asarga mahalliylik va haqiqiylik baxsh etadi. Aksar tilshunoslar bu leksik innovatsiyani
standart o‘zbek tilining ustunligini cheklashga chaqiriq sifatida ko‘radilar.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
403
Metafora va figurativ til:
Qahhorning boy metafora, taqqoslash va boshqa badiiy vositalardan keng
foydalanganligi asarga she’riy go‘zallik va ramziy chuqurlik qo‘shadi.
Tilshunoslar bu ritorik vositalarning o‘quvchining matnga bo‘lgan munosabatini
qanday boyitishini o‘rganadilar.
Narrativ tuzilma va diskurs tahlili:
“Sinchalak”ning noan’anaviy, bo‘lak-bo‘lak
hikoya uslubi psixologik holatni aks ettiradi. Dialoglar va ichki monologlar til orqali
qahramonlarning ichki kurashlari va munosabatlarini ochib beradi.
Matnlararo bog‘lanish:
asarda o‘zbek folklori, sufiylik, klassik adabiyotga oid
izlar mavjud. Mazkur elementlar Qahhor ijodining keng madaniy ildizlarini ko‘rsatadi.
Til ijtimoiy tanqid vositasi sifatida:
Qahhor til tanlovlari ijtimoiy va siyosiy
tanqid sifatida ko‘riladi, xususan, dialektlarning aralashishi va muammoli mavzularni
o‘rganish.
Abdulla Qahhorning “Sinchalak” asarida ishlatilgan frazeologiyani tahlil qilish juda
qiziqarli bo‘lib, uning til innovatsiyasi va tarjimada yuzaga keladigan murakkabliklarini
ochib beradi. Quyidagi muhim jihatlar e’tiborga loyiq:
Qahhor frazeologiyasining o‘ziga xosligi:
Dialektlar va lahjalar:
asarda mintaqaviy dialekt va og‘zaki iboralar ishlatilgan,
bu haqiqiylik beradi, ammo tarjima va tushunishda qiyinchilik tug‘diradi.
Metafora va figurativ til:
boy ma’nolar va she’riy go‘zallikni yo‘qotmasdan
tarjima qilish muhim. Yangi so‘zlar va ixtiro qilingan atamalar: muallif so‘zlarni yangi
ma’noda ishlatadi, tarjimada bu maqsadni anglab, mos ifodalar topish talab qilinadi.
Tarjima qiyinchiliklari va yechimlar.
Ekvivalentlarni topish:
dialekt va lahjalarni tushunarli, lekin aniq tarjima qilish
uchun izohlar, kontekstual tushuntirishlar zarur bo‘lishi mumkin.
Figurativ tilni saqlash:
metafora va taqqoslashlarni madaniy mos shaklda berish
muhim.
Neologizmlarni boshqarish:
ba’zida ijodiy tarjima yoki matnda tushuntirishlar
berish kerak bo‘ladi.
XULOSA
“Sinchalak”dagi frazeologiya tahlili Qahhorning til boyligi va tarjima
qiyinchiliklarini ochib beradi. Dialektlar aralashmasi haqiqiylikni beradi, lekin oddiy
tarjima notanish o‘quvchini ajratib qo‘yishi mumkin. Izohlar, lug‘atlar yoki nozik
tushuntirishlar lozim. Boy metafora va taqqoslashlarni madaniy mos tarzda berish
muhim. Muallif tomonidan ixtiro qilingan so‘zlarni tushunib, ijodiy ekvivalentlarni topish
zarur.
Aniqlik va tushunarlilikni muvozanatlash:
dialektal aniqlikni o‘quvchi
tushunishi bilan uyg‘unlashtirish muhim.
Nyuanslarni qamrab olish:
metafora va taqqoslashlarni madaniy mos shaklda
tarjima qilish lozim.
Neologizmlar bilan ishlash:
kontekst va maqsadni hisobga olib, ijodiy yechimlar
kerak.
Vafodorlik va ijodkorlik:
tarjima muallifning niyatiga sodiq, lekin ma’no va
madaniy jihatlarni samarali yetkazuvchi bo‘lishi kerak.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
404
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mixail Bulgakovning "Usta va Margarita": Bu roman Qahhorning “Shum bola,
o‘g‘ri bola” asaridan ilhomlangan deyishadi.
2.
Gabriel Garcia Markesning "Yuz Yil Yolg‘izlik": Ushbu roman Qahhorning sehrli
realizm uslubidan ta’sirlangan.
3.
Hozirgi zamon o‘zbek yozuvchilari asarlari: Erkin Vohidov, Shukur Xolmirzayev,
Ozod Sharafiddinov kabi yozuvchilar Qahhor ijodidan ta’sir olganlar.
4.
Internet manbalari:
5.
https://kitobxon.com/oz/kitob/a_qahhor_tanlangan_asarlar_2_jild
6.
https://kitobxon.com/oz/kitob/alibobo-va-qirq-qaroqchi-(arab-xalq-ertaklari)-
5-9-sinf
7.
https://kitobxon.com/oz/kitob/tanlangan-hikoyalar
8.
https://kitobxon.com/oz/kitob/anor-1
