Проблема местоимений и гендера в разносистемных языках

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –

Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

On the issue of pronouns and gender in languages of
different systems

Nasibakhon PAZILOVA

1

Andijan State Institute of Foreign Languages

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received March 2025

Received in revised form

15

March 2025

Accepted 25

April 2025

Available online

15

May 2025

The article analyzes the relationship between pronouns and

the concept of gender. It discusses the binary understanding of
gender (male/female), the formation of neopronoun (new

pronouns) in different languages, their influence on social norms,

stereotypes, language, especially pronouns, serving as an

important means of expressing and consolidating gender. The
article examines the use of pronouns in different language

systems using examples.

2181-3663/© 2025 in Science LLC.
DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss3-pp118-121

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

gender,

pronouns,

inclusivity,

stereotypes,

gender identity,

gender neutrality,
neopronouns,

language policy,

social equality.

Turli tizimli tillarda olmoshlar va gender masalasi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar:

gender,

olmosh,

ijtimoiy me’yor,

inklyuzivlik,

stereotip,

gender neytralligi,
neopronoun

(yangicha olmosh),

til siyosati,

ijtimoiy tenglik.

Maqolada olmoshlar va gender tushunchasining o‘zaro

aloqasi tahlil qilinadi. Unda genderning ikkilik asosda

(erkak/ayol) tushunilishi, turli tillarda neopronoun (yangicha
olmosh) shakllanishi, buning ijtimoiy me’yorlar, stereotiplarga

ta’siri, tilning, ayniqsa olmoshlarning, genderni ifodalash va

mustahkamlashda muhim vosita sifatida xizmat qilishi haqida

bahs yuritiladi. Maqolada turli tizimli tillarda olmoshlarning
qo‘llanishi misollar orqali ko‘rib chiqiladi.

1

Candidate of Philological Sciences, Professor, Andijan State Institute of Foreign Languages.

E-mail: nasibapazilova@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue – 3 № 3 (2025) / ISSN 2181-3701

119

Проблема местоимений и гендера в разносистемных

языках

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

гендер,

местоимения,

социальная норма,

инклюзивность,

стереотип,

гендерная нейтральность,

neopronoun,

языковая политика,

социальное равенство.

В статье анализируется взаимосвязь между местоимениями

и понятием гендера. В ней обсуждается бинарное понимание

гендера (мужской/женский), формирование neopronoun

(новых местоимений) в разных языках, их влияние на

социальные нормы, стереотипы, язык, особенно местоимения,

служат важным средством выражения и закрепления гендера.

В статье на примерах рассматривается употребление

местоимений в разносистемных языках.

KIRISH

Ilmiy manbalarda gender ko‘pincha ikkilik (binary) tushunchasi sifatida

anglashiladi. Bunday yondashuv jamiyatda erkaklar va ayollar uchun ma’qullangan xatti-

harakatlar va fazilatlar to‘g‘risida ijtimoiy me’yorlarni shakllantiradi (Morgenroth va

boshq., 2020; Prentice & Carranza, 2002; Renström va boshq., 2023). Bu me’yorlarga zid

harakat qilgan shaxslar ko‘pincha sanksiyalarga duch keladi, bu esa nafaqat gender

ozchiliklarining chetlanishiga, balki cisgender (ya’ni biologik va ijtimoiy jinsi mos

keluvchi) shaxslar uchun mavjud stereotiplarning mustahkamlanishiga olib keladi (Thoma

va boshq., 2021; Rudman va boshq., 2012).

Til, ayniqsa olmoshlar, gender identifikatsiyasining ifodasi va ijtimoiy tasnifida

muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bu maqola turli tillarda olmoshlarning gender bilan

bog‘liqligini tahlil qilib, genderga neytral yondashuvlarning inklyuziv jamiyatga ta’sirini

ko‘rsatishni maqsad qiladi.

USULLAR

Maqolada sifatli tadqiqot metodologiyasidan foydalanildi. Tilshunoslik, ijtimoiy

psixologiya va gender tadqiqotlariga oid ilmiy adabiyotlar tahlil qilindi. Shuningdek, ingliz,

o‘zbek, rus, shved va nemis tillarida olmoshlarning ishlatilishiga doir amaliy misollar

jamlab, ularning genderga ta’siri kontekstual ravishda baholandi. Misollar adabiy matnlar,

rasmiy hujjatlar, ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy nutq janrlaridan olindi.

NATIJALAR

Til birliklarida, ayniqsa, kishilik olmoshlarida, muloqot ishtirokchilarining genderni

ikkilik asosda tasavvur qilishi yoki genderga nisbatan neytrallik kuzatilishi mumkin.

Masalan, ingliz tilida an’anaviy “he/she” olmoshlari genderga xos stereotiplarni aks

ettiradi, biroq “they/them” kabi jinsiy neytral variantlar keng qo‘llanmoqda. Yoki rus tilida

kishilik olmoshlari qat’iy jinsga ajralgan (“он”, “она”) holda qo‘llanadi va kommunikantlar

tomonidan qabul qiinadi. O‘zbek tilida esa grammatik jins mavjud emas, ammo

kontekstual talqin orqali genderga munosabat shakllanadi.

Shved tilida “hen” (genderga neytral III shaxs birlik olmoshi) rasmiy tilga

2010-yillarda kiritilgan bo‘lib, genderga neytral olmosh sifatida qabul qilinmoqda.

Berilgan misollar shuni ko‘rsatadiki, ayrim tillarda jinsni ifodalash uslubi farqli

bo‘lib, gender tenglik va inklyuzivlik darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.

Shunday

xilma-xillik

tilshunoslikda

“genderga

inklyuziv

olmoshlar"

tushunchasining paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Genderga inklyuziv olmoshlar turli

kontekstlarda turlicha talqin qilinadi. Masalan, “singular they” va “hen” kabi olmoshlar

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue – 3 № 3 (2025) / ISSN 2181-3701

120

grammatik jihatdan to‘g‘ri deb hisoblanadi, chunki ular jinsga urg‘u bermasdan fikr

ifodalashni afzal ko‘radi. Shuningdek, bunday kishilik olmoshlari ijtimoiy tenglik va

inkluzivlikni targ‘ib etishda ijobiy qabul qilinadi.

Keyingi yillarda dunyo tillarida “ze” kabi neopronouns – yangicha olmoshlar ham

muloqotda ommalashgan. Bunday olmoshlar tilshunoslar tomonidan ko‘proq salbiy

munosabat uyg‘otmoqda. Chunki ba’zi tadqiqotlarda bu kabi olmoshlar noto‘g‘ri yoki

tushunarsiz deb baholanmoqda.

Genderga inklyuziv olmoshlar yoki yangicha kishilik olmoshlarining qo‘llanilishi har

doim ham kommunikantlar tomonidan bir xil qabul qilinmaydi. Agar muloqot

ishtirokchilarga bu kabi olmoshning ishlatilish sababi (masalan, nutqda jinsni yashirish)

tushuntirilsa, salbiy stereotiplar kamayishi mumkin. Ammo sababsiz yoki noaniq

kontekstda foydalanganda, normativ gender stereotiplar ustunlik qiladi.

Olingan natijalar tilshunoslikdagi

gender neytrallik

va

gender ifodasi

o‘rtasidagi

muvozanatni aks ettiradi. Masalan, “they/their” olmoshi quyidagi kabi jumlalarda jinsni

ko‘rsatmaslik uchun ishlatiladi:

If a student wants to submit their paper late, they should ask the teacher.

Bu kabi qo‘llanishlar til orqali gender stereotiplaridan xoli muloqotni

shakllantirishga yordam beradi.

Biroq neologik shakllarning (“ze”, “xe”) keng tarqalmasligi va tushunishdagi

qiyinchiliklar ba’zi jamiyatlarda genderga nisbatan an’anaviy qarashlarning

ustuvorligidan darak beradi. Bu holat shuni anglatadiki, genderga inklyuziv olmoshlarning

to‘g‘ri qabul qilinishi, ularning ishlatilish sababi va kontekstdagi aniqlikka bog‘liq bo‘ladi.

Quyida maqoladagi asosiy tushunchalar va natijalarni umumlashtiruvchi jadvalda

genderga inklyuziv olmoshlarning asosiy ma’nosi

,

ularga namunalar

,

ijtimoiy qabul

qilinish darajasi

va

tadqiqotlarda qayd etilgan kuzatishlarni taqdim etamiz.

Ma’no turi

Tavsif

Misollar

Ijtimoiy

qabul

darajasi

Grammatik

qabul

Ijtimoiy

kontekstdagi

munosabatlar

Tadqiqot

manbalari

1. Jinsni

ko‘rsatmasdan

ishlatish

Shaxs jinsini

ochiqlamaslik,

neytral til

ishlatish

they,

hen, iel

Yuqori

Yuqori

Ijobiy; ko‘proq

hurmat va tenglik

ifodasi sifatida

qaraladi

Hekanaho

(2020),

Renström &

Klysing

(2024)

2. Noan’anaviy

genderni

ifodalash

Shaxs binar jins

tizimiga

kirmaganini til

orqali bildirish

ze, xe,

sier, xier Pastroq

Qarama-

qarshi

Kontekstga bog‘liq;

tushuntirilganda

qabul ijobiylashadi

Hekanaho

(2022),

Lindqvist et

al. (2019),

Renström et

al. (2023)

XULOSA

Genderga inklyuziv olmoshlar, ayniqsa “singular they” va “hen”, jinsni

ko‘rsatmasdan ishlatilgan kontekstlarda kengroq qabul qilinadi. Biroq, ular

noan’anaviy

jinsiy identitet

ni ifodalaganda, ijtimoiy qarshilik kuchayadi. Ushbu qarama-qarshilik, hali

ham ko‘plab jamiyatlarda mavjud bo‘lgan

jinsiy dualizm

va stereotiplar bilan bog‘liq.

Maqolada keltirilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki: 1) genderga inklyuziv tilni

samarali qo‘llash uchun, olmoshlarning

ishlatilish sababi

va

konteksti

aniq bayon etilishi

kerak; 2) til orqali ifodalanadigan gender tushunchalari, shaxsiy identitet va ijtimoiy

tenglik masalalariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue – 3 № 3 (2025) / ISSN 2181-3701

121

Shu sababli, genderga inklyuziv olmoshlarning tilshunoslikdagi o‘rni, nafaqat

grammatik fenomen, balki ijtimoiy ong, madaniyat va inson huquqlari bilan bog‘liq
konseptual o‘zgarish sifatida baholanishi lozim.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Ansara, Y. G., & Hegarty, P. (2014). Methodologies of misgendering:

Recommendations for reducing cisgenderism in psychological research. Feminism &
Psychology, 24(2), 259–270. https://doi.org/10.1177/0959353514526217

2.

Bradley, H. (2013). Gender. Polity Press.

3.

Gustafsson Sendén, M., Bäck, E. A., & Lindqvist, A. (2015). Introducing a gender-

neutral pronoun in a natural gender language: The influence of time on attitudes and
behavior. Frontiers in Psychology, 6, 893. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.00893

4.

Lindqvist, A., Renström, E. A., & Gustafsson Sendén, M. (2019). Reducing a male

bias in language? Establishing the efficiency of three different gender-fair language
strategies. Sex Roles, 81, 109–117. https://doi.org/10.1007/s11199-018-0975-7

5.

Morgenroth, T., Ryan, M. K., & Peters, K. (2020). The motivational theory of role

modeling: How role models influence role aspirants’ goals. Review of General Psychology,
24(4), 465–483. https://doi.org/10.1177/1089268020914864

6.

Prentice, D. A., & Carranza, E. (2002). What women and men should be, shouldn’t

be, are allowed to be, and don’t have to be: Content analysis of prescriptive
gender

stereotypes.

Psychology

of

Women

Quarterly,

26(4),

269–281.

https://doi.org/10.1111/1471-6402.t01-1-00066

7.

Renström, E. A., Lindqvist, A., & Gustafsson Sendén, M. (2023). The continued

impact of gender-fair language on gender equality. Journal of Language and Social
Psychology, Advance online publication. https://doi.org/10.1177/0261927X231153578

8.

Rudman, L. A., Moss-Racusin, C. A., Glick, P., & Phelan, J. E. (2012). Reactions to

vanguards: Advances in backlash theory. Advances in Experimental Social Psychology, 45,
167–227. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-394286-9.00004-4

9.

Thoma, B. C., Salk, R. H., Chan, P. T., & De Los Reyes, A. (2021). Understanding the

impact of gender norms on health: A conceptual framework. Health Psychology Review,
15(4), 463–475. https://doi.org/10.1080/17437199.2020.1859225