Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Characteristics of the particles “inna va axovatuha” in
Arabic
Abdulaziz RUSTAMOV
1
Tashkent State University of Oriental Studies
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
25 September 2024
In the field of Arabic linguistics, the issues of the accusative
case in nouns and its expression through particles are very
briefly addressed in Uzbek-language literature and sources. The
aim of this research is to identify and analyze the semantic
features and syntactic functions of auxiliary particles in the
Arabic literary language that
“influence the subject”. This article
examines the grammatical characteristics of the emphatic
particles in Arabic known as
“inna wa akhawātuha” (
َّ نِإ
اَهُتا َوَخَأو
),
their syntactic functions within sentence structure, and their
semantic implications. Additionally, it analyzes the role of these
particles in nominal sentences, their impact on the relationship
between the subject and the predicate, their structural
transformations, and the contexts in which they are used,
supported by scholarly commentary. The article will be useful
for researchers of Arabic grammar and students who are deeply
studying the Arabic language.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
nominal sentence
(
ةلمجلا
ةيمسلإا
),
subject (
أدتبملا
),
predicate (
ربخلا
),
accusative case (
بصنلا
),
particle (
فرحلا
).
Arab tilida “inna va axovatuha” harflarining xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ismiy jumla (
ةلمجلا
ةيمسلإا
),
ega (
أدتبملا
),
kesim (
ربخلا
),
tushum kelishigi (
بصنلا
),
yuklama (
فرحلا
).
Arab tilshunosligi sohasida o‘zbek tilidagi adabiyotlarda va
manbalarda otlardagi tushum kelishigi va uning yuklamalar
yordamida ifodalanishi masalalari juda qisqa yoritilgan. Mazkur
tadqiqot ishining maqsadi arab adabiy tilida yordamchi so‘z
turkumiga oid “egaga ta’sir qiluvchi” yuklamalarning semantik
xosliklari va sintaktik vazifalarini aniqlab, ularni tahlil qilish
kabi masalalardan iborat. Ushbu maqolada arab
tilidagi “inna va
1
Senior Lecturer, Higher School of Arabic Studies, Tashkent State University of Oriental Studies.
E-mail: rustamovabdulaziz161@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
436
axovātuha” (
َّ نِإ
اَهُتا َوَخَأو
) deb nomlanuvchi ta
’
kidlovchi harflarning
grammatik xususiyatlari, ularning gap tarkibida bajaradigan
sintaktik funksiyalari hamda semantik yuklamalari o‘rganiladi.
Shuningdek, ushbu harflarning ismiy juml
adagi o‘rni, ot va
xabar o‘rtasidagi munosabatlarga ta’siri, ularning tarkibiy
o‘zgarishlari va ilmiy izohlar bilan ishlatilish holatlari tahlil
qilinadi. Maqola arab grammatikasi bilan shug‘ullanuvchi
tadqiqotchilar va arab tilini chuqur o‘rganayotgan tal
abalar
uchun foydalidir.
Особенности частиц «инна ва аховатуха» в арабском
языке
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
именное предложение
(
ةلمجلا
ةيمسلإا
),
подлежащее (
أدتبملا
),
сказуемое (
ربخلا
),
винительный падеж
(
بصنلا
),
частица (
فرحلا
).
В литературе и источниках (на узбекском языке) по
арабскому языкознанию вопросы винительного падежа у
имён и его выражения с помощью частиц освещены крайне
слабо. Цель настоящего исследования заключается в
выявлении и анализе семантических особенностей и
синтаксических
функций
частиц,
относящихся
к
служебным частям речи в арабском литературном языке,
которые «влияют на подлежащее». В данной статье
рассматриваются
грамматические
особенности
усиливающих частиц арабского языка, известных как
«Инна ва аховатуха» (
َّ نِإ
اَهُتا َوَخَأو
), их синтаксические функции
в структуре предложения, а также их семантическая
нагрузка. Кроме того, анализируется роль этих частиц в
именном предложении, их влияние на отношения между
подлежащим и сказуемым, структурные изменения и
случаи употребления с научными комментариями. Статья
будет полезна для исследователей арабской грамматики и
студентов, углублённо изучающих арабский язык.
KIRISH
Ma'lumki arab, o‘zbek va rus tillarida turlanish hodisasi birdek mavjud. Qizig‘i
shundaki, bu
hodisa har uch tilda ham ism so‘z turkumida uchraydi. Bunda ismlar
kelishiklar yordamida turlanadi. O‘zbek va rus tillarida otlar olti kelishikda turlanadi.
Lekin bu tillardan farqli ravishda arab tilidagi ismlarning turlanishi faqatgina uch kelishik
bilangina bo
‘
ladi. Ular bosh kelishik (
ُ عْف َّرلا
), tushum kelishigi (
ُ بْصَّنلا
), qaratqich kelishigi
(
ُ رَجْلا
)dir. Arab tilidagi
“
ismlarning nasb holati
” (
ُ ءاَمْسَ ْلْاُ تاَب صْنَم
) nomli ibora uning tushum
kelishigi (
ُ بْصَّنلا
)da kelayotganini bildiradi.
Yan
a bir farqli jihati arab tilida kelishiklarning ma’lum qo‘shimchalari yo‘q. Lekin
uning qaysi kelishikda ekanligi so‘z oxiridagi harfning harakatiga va ularning gapdagi
vazifasiga qarab bilish mumkin.
O
‘zbek tilida gapning egasi har doim bosh kelishikda ke
ladi. Lekin arab tilida
shunday yuklamalar mavjudki, ularning ta’sirida ega tushum kelishigida kelish
i shart
bo‘ladi. Ushbu maqolada “inna va axovātuha” harflarning grammatik, sintaktik va
semantik funksiyalari tahlil qilinadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
437
ASOSIY QISM
Arab tilida egaga ta’sir qiluvchi “inna va axovātuha”
yuklamalari oltita:
َّ نإ
٬
ََّّ
َّ نأ
٬
ََّّ
َّ نأك
٬
ََّّ
َّ نِكل
٬
ََّّ
َّ تيل
٬
ََّّ
. لعل
Bu yuklamalar quyidagicha nomlanadi:
1. Fe
’
lga o
‘
xshash yuklamalar
َُُُُُُُُُُُُُُُلاَعفلاا بُةهبشملاُفورحلا
2. Jumlaga ta
’
sir etuvchi yuklamalar
ُ
ُُُُُُُةلمجلاُيفُةلماعلاُفورحلا
3. Eganing xususiyatini yo
‘
qotuvchi
ُُُُُُُُ
ُُُُُُُُُءاَدتبلااُخساون
Bu yuklamalar egaga faq
at undan oldin kelgandagina ta’sir
qiladilar. Bu gap ikki
qismdan ega va kesimdan iborat bo
‘ladi.
1. Ega tushum kelishigida bo
‘
lib u
َُّنإ
ning ismi deb nomlanadi.
2. Kesim bosh kelishikda kelib,
ُ َّنإ
ning xabari deb nomlanadi. Masalan:
Haqiqatdan
Olloh mehribondir.
ُ ميحرَُاللهُّنإ
Go
‘
yoki ilm nurdir.
ُ رونَُُملعلاُّنأك
Bu bobda quyidagi masalalar ko‘rib chiqiladi.
1.
F
e’lga o‘xshash harflarning ma’nolari.
“
ُ
َُّناُ َوَُّنإ
”
ta
’
kid ma
’
nosida. Egani kesimdagi sifat bilan ta
’
kidlash.
ُ
َُّنَاك
ta
’
kidlovchi tashbeh o
‘
xshatish ma
’
nosi aslida
َُّنإ
ta
’
kid yuklamasi bilan
فاك
tashbex yuklamasi qo
‘
shilib tuzilgan.
َُّنإ
ta
’
kid yuklamasi oldidan
فاك
old qo
‘
shimchasini
qo
‘
shib nutqda oson bo
‘
lishi uchun
َُّنإ
dagi hamzani
–
ََُ
ga aylantirgan, ular birgalikda
ajralmas
-
o
‘
xshatish yuklamasiga aylandi.
َُّن كَل
ta
’
kid va tuzatish ma
’
nosida.
"لي خَبُهَّن كلُوُ، عاجشُ دي َز"
Bu yerda sahiylik ham shijoatga xos xususiyatlardan bo
‘
lgani uchun.
ُ عاجشُ ديز
jumlasini eshitgan kishi uni sahiy deb ham o‘ylashi mumkin. S
hu gumonni ketkazib
tuzatish, ajratish uchun
ليخبُ هنكل
jumlasini qo
‘
shimcha qilindi. Ko
‘
rib turganimizdek bu
yerda
ُّنكل
yuklamasi ma
’
noga tuzatish kirityapti
َُّنكل
ning ta
’
kid ekaniga misol:
ءيجيُملُهنكل، ه تمركلُْ ليلخُينءاجُول
Do‘stim kelsa unga izzat ikrom ko‘rsataman, lekin u kelmadi.
ُ
ُ ه تمركلُْ ليلخُ ينءاجُ ول
deganda uning kelmagani tushiniladi. Natijada
يجيُ ملُ هنكل
ء
. deb
aytishlik uning kelmaganini ta’kidlagan.
َُتيل
ning ma
’
nosi orzu bo
‘
lib,umid qilib bo
‘
lmaydigan narsani istashlikdir. Masalan:
ُْافًُموَيُ دو عَيُ َبابَّشلاُ َتْيَلُلْأ
ُ شَملاُلَعَفُاهبُ ه َربخ
Eh qaniydi,
yoshlik biror kuni qaytib qolib unga qarichilikda ne qilganim so‘zlab
bersam.
ُ رانيدُ َفلأُيلُ َتيَل
–
Qaniydi 1000 dinorim bo
‘
lsaydi.
Ba
’
zan bo
‘
lishi mumkin bo
‘
lgan ishda ham qo
‘
llaniladi.Bu juda oz uchraydi
بهذتُكتيل
–
Qaniydi ketsang.
ُّلعل
ning ma
’
nosi umid va xavotirlanish, rahm-shavqat. Masalan:
ُ مداقَُُُقيدصلاَُُُّلعل
–
Ehtimol do
‘
stim kelar.
B
u yoqimsiz narsani sodir bo‘lishini yomon ko‘rish(yoki xazar qilish)
ُ كلاهُ َضيرملا
َُّلعل
–
Ehtimol kasal bo
‘
lib qolar.
َُّلعل
so
‘
zi faqat mumkin bo
‘
lgan narsalarda ishlatiladi.
Ba
’
zan sababni ifodalovchi.
"ئك
.
"
(uchun)ma
’
nosida ham keladi. Masalan:
اهبكرأُيَّلعل،كتبادبُّيلإُ ْثعبإ
–
Menga ulovini yubor qani balki minarman.
Y
a’ni minishim uchun bu bizni o‘zbek tilida ham bor bo‘lib,
masalan:
Ahmad aytyapti: Karimga pul bergani bilan koshkiydi bozorga borib
aytganlarimizni olib kelsa, Karim shunday javob qilyapti oldin pulini ber qani balki
borarman ya’ni
, Karim aytmoqchiki kinoya qilib pulni bersa borishni aytmoqchi. Bundan
bo
rishim uchun pulni ber ma’nosi kelib chiqadi.
B
unga Qur’ondan misollar bor.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
438
} َن رَّكَذَتُْم كَّلَعَل{ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُ}ُ قَّتَتُْم كَّلَعَل
{
} َنو ل قْعَتُْم كَّلَعَلُ{
Ya
’ni qo‘rqishlari uchun aql yuritishlari uchun eslatma olishlari
uchun
.
Ba’zan o‘ylamoq ma’nosida ham keladi
:
مويلاُ َك رو زأُيلعَل
–
Balki men bugun senikiga borarman.
Bu y
erdagi balki o‘ylaymanki boraman ma’nosini beradi. Imrul Qaysdan bunga
misol:
ُ َّنَلو حَتُانايانمَُّلَعَلُ ةَّح صَُدعبًُاي مادًُاح ْرَقُ تل ّد بو
اس ءوْبأ
Sog‘ligimdan so‘ng menga qonli jarohat keldi balki o‘limimiz.
ُُُُُُُُّلعل
yana
يسع
ma
’
nosida ham kelishi mumkin:
دهتجتُنأُ َكَّلعَل
–
Shoyadki tirishqoqlik qilsang.
2.
Egaga ta’sir qiluvchi yuklamalarning kesimi.
Ularning kesimi uch xil ko‘rinishda
keladi.
1.
B
itta so‘z bilan ifodalanadi.
ُ دَسأَُدمْحأَُّنأك
2. J
umla bo‘lib keladi, u ismiy va fe’liy bo‘ladi.
a) fe’liy jumla:
ُ هَبحاصُ ز ّزَع يَُملعلاَُّن إ
–
Ilm o
‘
z sohibini kuchaytiradi.
b) ismiy jumla
ُ عَف ترمُ ه ردقَُملاعلاَُّنإ
–
Olimning qadri balandir.
3.
ُ ةَلم خُ هب ش
(jumla sifat) bu predlogli birikma hamda o
‘
rin payt yuklamasi bo
‘
lib,
tushib qolgan kesimning o‘rnida kesim vazifasida keladi.
ناطيشلاُةرم زُيفَُملاطلاُنإوُ، نَمْح َّرلاُ ءا َو لُ َتحتَُلداعلاَُّنإ
Bunday hollarda
دوجوموُ نئاك
ma
’
nosidagi yoki
َُد ج وُ وُ َناك
yoki bo
‘
lmasa
ُ دجويوُ نوكي
tarzidagi kesimni o
‘
z ichiga olgan deb e
’
tirof qilinadi. Ko
‘
rinib turibtiki bunday
ُةلمجُ هب ش
larda mustaqil so
‘
z (
دوجوم،ناك
) va jumla (
دجوُ ناك
) va
دجويوُ َنوكي
ma
’
nolarini mujassam
etganini sababli
ُ درفملا
ُ هب ش
yoki
لم جلاُ هب ش
bo
‘
lib keladi.
3.
Bu harflarning xabarini tushib qolishi.
Bu harflarning harfi tushib qolishi mumkin. Shunga ko
‘
ra u ikki turga bo
‘
linadi
ُزئاج
بجاو
. Agar biror aniq so
‘
z ya
’
ni biror bir aniq ma
’
noga ega bo
‘
lgan so
‘
z bo
‘
lsa xabarning
tushib qolishi joiz bo‘ladi.
Lekin buning sharti uning aniq dalili bo‘lishi kerak. M
asalan:
ُ زي زَعُ بَت كَلُ هَّنإوُْم ه ءآَجَُّاملُ رْك ّذلآ بُْاو رَفَكَُني ذَّلاَُّنإ{
: ْتَل ص ف(}
41
)
Albatta o‘zlariga eslatma Qur’on kelgan vaqtda unga kofir bo‘lgan kimsalar(qattiq
azobga yo‘liqurlar).S
hak shubxasiz u aziz qudratli kitobdir.
Ya
’ni dinni zikr bilan yolg‘on gapirganlar halok bo‘luvchilardir.S
hoirning
yozishicha
قف،ي ن ْوَتَأ
اَهَّلَعلُ: تْل قف،ًلاادْبأُ ةَنْيَث بُ ْتلَّدَبَتُ، لي مَجُاي:اولا
Mani oldimga kelishdi va aytishdi ey jamil qiz juda ham o‘zgarib ketibdi va men
aytdim,ehtimol.
Ya
’ni balki o‘zgargandir yoki ehtimol u shunday bo‘lgandir.
Tushib qolishi
بجاو
bo
‘
ldiki qachonki biror bir aniq mavjud bo
‘
lishlikka dalolat
qiluvchi so‘zlar bo‘lsa,
lekin ulardan aniq bir hodisa yoki muayyan ish harakat yoki ish
harakatni bajaruvchisi yoki hosil qiluvchisi tushinilmaydi.Ular ikki turga bo‘linadi:
1.
يرعشُ َتيَل
qaniydi she
’
rim.Agar so
‘
roq gapda kelsa. Masalan:
؟ ضهنتُيتمُيرع شُ َتيَلُوُ؟ ةَّم لْاُ ضهنتُلهُيرع شُ َتيَل
Bunda so‘roq gap nasb o‘rnida kelgan
,
chunki u vositasiz to‘ldiruvchi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
439
ُ ب ّيَغَت ملاَُةَلص وُيعار تُفيكُوُ؟اَه لْص َو بُ ْتداجُ َفيكُيرع شُ َتيَلَُلاأ
2.
Gapda predlogli ot kesim yoki o‘rin payt holi kesim vazifasida kelib asl kesim
vazifasida kelib asl kesim bo
‘
lish
“
دجوم
”
ma
’
nosidagi so
‘
z tushib qolgan bo
‘
ladi. Masalan:
.كمامأُ َريخلاُ َّنإوُ.رودصلاُي فَُملعلاَُّنإ
Haqiqatdan ilm qalbdadir. Yaxshilik oldingdadir.
4.
اهتاوخاَّوَّ نإ
ni hozirgi ismdan oldin kelishi ham
َّ نإ
ning o
‘
zidan oldin kelishi
ham mumkin emas.
Habar vazifasini bajarayotgan so‘z esa ya’ni faqatgina predlogli ot
kesim yoki o
‘
rin payt holi
َُّنإ
ismidan oldin kelishi mumkin. Masalan:
ُ مي ق مُاًدي َزُ َكَدن عَُّنإ
–
Haqiqatdan Zayd huzuringda yashovchidir.
اًدي َزُراَّدلاُي فُ َّن إ
–
Haqiqatdan Zayd uydadir.
O‘rin payt holi va predlogli birikma ma’no jihatidan tushib qolgan kesim bilan
bog‘liq bo‘ladi.
Biroq bunda kesimni oldin qo‘yib bo‘lm
asligi sabab tushib qolgan xabar
ismdan keyin deb faraz qilinadi.
Aslida o‘rin payt holi yoki predlogli birikma (jar va
majrur) ko‘pchilik nahv olimlari aytganidek, xabar emas,
balki ular xabar vazifasini
bajaradi xolos.
Agar predlogli birikma yoki
o‘rin payt holi bo‘lib kelsa xabarni o‘rnida keluvchi
so‘zni birinchi berib yoki oldinga olib qo‘yish bo‘ladi.
Ular ikki qismga bo‘linadi.
1.
Agar xabar kechikib kelsa unga qaytuvchi olmosh biriktirildi. Masalan:
اهَبحاصُراَّدلاُي فُ َّنإ
–
Haqiqatdan hovlida uning egasi bor.
Lekin
اهبحاص
ni
راَّدلاُي ف
dan oldin keltirib bo
‘
lmaydi. Chunki qaytuvchi olmosh
راد
ya’ni hovlini o‘zida aks ettirish kerak va u kechikib keluvchi so‘z hisoblanadi va
shuningdek u tartib bilan kechikuvchi hisoblanadi. Chunki xabarni
o‘rnida kelayotgan
so‘z gapning oxirida keladi.
2.
Agar ism ta’kid nomi bilan yonma
-yon kelsa, Alloh taolo aytgan:
:ليللا(}يلو ْلْآُوَُة َر خَلأَلَُانَلَُّنإُو{
13
)
Shak shubxasiz oxirat ham,
dunyo ham yolg‘iz Biznikidir
.
Agar xabar o‘rnida kelayotgan so‘z ism bilan xabar o‘rtasida turgan bo‘lsa garchi u
payt holi yoki predlogli birikma bo‘lsa ham uni xabardan oldin qo‘yish mumkin bo‘ladi.
Masalan:
Birinchisi
:ُُُ ميقمُانَدنعُكنإ
–
Sen bizning oldimizda turibsan.
Ikkinchisi.
ُ مَّلعتتُةسردملاُي فُ َكنإ
–
Sen maktabda ta
’
lim olasan.
Uchinchisi.
ُ ب تكيُ ةس ْردُاًديعسُ َّنإ
–
Sayid darsini yozayapti.
Qachonki
اهتاوخاُ وُ َّنإ
dan keyin payt holi yoki predlogli birikma kelsa uning ismi
kechiktiriladi. Sh
uni ham e’tiborga olish kerakki u tushim kelishigida keladi.
Ko‘pincha
yozuvchi va so
‘
zlovchilar uni bosh kelishikka qo
‘
yib xato qilishadi. Uni
َُّنإ
xabari deb
o‘ylashadi aslida u ism
i.
ا ًريخُكرفسُي فَُلعلُ،ا ًربخلُكدنعُ َّنإ
Darhaqiqat senda xabar bor.shoyad o‘sha safaringda yaxshilik bo‘lsa.
5.
َّ نإ
yuklamasining
“
َّ ل
”
ta
’
kid yuklamasi bilan kelishi.
ُ
َُّنإ
ning ismi oldida
“
ل
”
ta
’
kid yuklamasi (
ُ َءاد تب لااُ مَلا
deb ham ataladi) kelishi
mumkin. Masalan:
ا ًرَب عَلُضرلْاُي فُ َّنإ
–
Yerda ibrat bor.
Bu
َُّنإ
ning xabariga ham qo
‘
shilishi mumkin.
ُ هَّنإ
ُ
ُ لعْفَيُ َرْيَخْلل
–
U yaxshilik qilyapti.
ُ زئافلاُ َو هَلَُدهتجملاَُّنإ
–
Darhaqiqat tirishqoq inson g
‘
olibdir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
440
6. Ta
’
kid
َّ نإ،ملا
ismi bilan kelishi.
Birinchi.
َُّنإ
ismiga ta
’
kid
ملا
ni qo
‘
shish uchun undan so
‘
ng tushirib qoldirilgan
fe’lga tegishli bo‘lgan payt holi yoki predlogli birikma bo‘lishi kerak.
Masalan:
ًُميركُاًق ل خلُكلُ َّنإو،اًميظعُا ًريخلُكدنعُ َّنإ
.ا
ُ
Darhaqiqat senda katta yaxshilik bor. Sen yaxshi
hulq egasisan.
Agar undan oldin kelsa ta
’
kid
ملا
bilan ifodalash joiz bo
‘
lmaydi. Ya
’
ni
كدنعُ ا ًريخلُ َّنإ
bunday aytish to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Ikkinchisi. Xabarga ta
’
kid
ملا
ning qo
‘
shilishini sharti shundaki u inkor va shart
yuklamasi bilan yonma-yon turmasligi va fe
’
lning
دق
yuklamasi bilan kelmasligi kerak.
Agar bulardan birortasi kelsa, bunga ta
’
kid
ملا
ning qo
‘
shilishi mumkin bo
‘
lmaydi.
Masalan:
:ميهاربإ(} ءآع دلاُ عيمَسَلُي ّب َرُضّنإ{
39
)
Albatta,Parvardigorim barcha duolarni eshitguvchidir.
:لحنلا(} م كْحَيَلُ َكَّب َرَُّنإ َو{
124
)
Albatta ,Parvardigorimiz qiyomat kunida ularning o‘rtasida o‘zlari ixtilof qilib o‘tgan
narsalar to‘g‘risida hukm qilur.
:سي(}يَت ْوَملاُ يْح نُ نْحَنُاَّنإ{
12
)
Albatta biz o‘zimizgina o‘liklarni tiriltirurmiz.
ُ
َُّنإ
ning xabari ta
’
kid
ملا
bilan birga kelishining shartlari to
‘
liq bo
‘
lsa, u bilan
ifodalanishi mumkin. Masalan:
ُ روصنملُ َقحلاُ َّنإ
–
Haqiqat doim g
‘
olibdir.
Y
oki ismiy jumla bo‘lishi
:
ُ عفترمُ ه توَصلَُُقحلاَُّنإ
ُ
–
Haqiqatdan ovozi balandir.
Hozirgi kelasi zamon jumla bilan ham
مهنيبُ م كحَيلُ َكَّبرَُّنإ
–
Darhaqiqat Robing ular o
‘
rtasida hukm chiqaradi.
Y
oki o‘tgan zamon qotib qolgan fe’l bilan kelishi:
لخرلاَُمْع نَلُكنإ
–
Sen qanday yaxshi insonsan.
Yoki
ُْدق
yuklamasi bilan kelishi mumkin:
ُ َّنإ
اندُْدقلَُج َرفلا
–
Bemalolchilik yaqinlashdi.
Agar xabar tushib qolsa ta
’
kid
ملا
ni ana shu xabarga tegishli bo
‘
lgan payt holi yoki
predlogli birikma qo
‘
shilib qolishi mumkin
:
يدنعلُ َكاخأُ َّنإ
–
Akang yonimda.
:ملقلا(} ميظعُ ق ل خُيَلَعَلُ َكَّنإُو{
4
)
Albatta siz ulug‘ hulq ustidadirsiz
Uchinchi. Xabarning to
‘
ldiruvchisiga ta
’
kid
“
َُل
”
ning kirishi uchun ikki shart bor.
1.
U ism va fe’lning o‘rtasida kelishi kerak.
2. Xabar ta
’
kid
ملا
qabul qilishiga yaroqli bo
‘
lgan bo
‘
lishi kerak.
ُيفلُاًميلسَُّنإ
ُ عاسُكتجاح
Salim sening hojating tushgan ishda hozir urinib yuribdi.
ُ تآُ ةعمجلاَُمويَلُ هَّنإُو
U juma kuni keluvchidir va buyrug‘inga bo‘ysunuvchidir.
ُ عيط يُ َك َرملُْ هنإو
To
‘
rtinchi. Ajratuvchi olmosh esa
“
َُل
”
ta
’
kid yuklamasini olish uchun hech narsa
shart qilinmaydi. Masalan:
:نارمعلاُ(} قَحْلاُ صَصَقلاُ َو هَلُاَذَهَُّنإ{
69
)
Albatta bu haq rost qissadir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
441
Ajratuvchi olmosh mubtado va xabar o‘rtasida yoki asl mubtado va xabar bo‘lgan
ikki so‘z orasida kelib,
xabarning sifat emasligini bildirish uchun
qo‘llaniladi. U
mubtadoning xabar bilan sifatlanishini ta’kidlanishini bildiradi.
U garchan kishilik
olmoshi ko‘rinishida kelgan bo‘lsada,
nahvchilarning fikriga ko‘ra sintaktik jihatdan biror
kelishikda hisoblanmaydi.
7.
ءادتبلااَّ لَّملا
uch o
‘
rinda keladi (so
‘
z boshida qo
‘
shiluvchi
“
َّ ل
”)
.
1.
Mubtadoga qo‘shiladi va u ikki xil bo‘l
adi:
1. Mubtodaga kirib, mubtado xabardan oldin keladi.
:رشحلا(}م ه رو د صُي فًُةَبْه َرُ دَشَأُْم تن َلْ{
13
)
Aniqki, sizlar dillarida Allohdan ko‘ra qo‘rqinchliroqdirsizlar.
Agar xabardan keyin kelsa mubtado
ملا
ga qo
‘
shilmaydi.
ُ ديزَلُ مئاق
bo
‘
lmaydi.
Zayd turmaydi.
2.
Xabarga uning mubtadodan oldin kelishi shart bilan xabarga qo‘shiladi.
Masalan:
َُتنأُ دهتج مل
–
Sen tirishqoqsan.
Agar xabar mubtadodan keyin kelsa
ملا
qo
‘
shilmaydi.
2.
َُّنإ
ning xabardan keyin kelgan ismiga kiradi va xabariga kiradi.
َُناك
ning ismi
hozir kelasi zamon fe
’
li o
‘
tgan zamon
ًُدماح
fe
’
li yoki
دق
bilan kelgan o
‘
tgan zamon fe
’
li yoki
ismiy jumla tarzida kelgan
َُّنإ
ning xabariga qo
‘
shilishi mumkin. Shuningdek xabar
vazifasida kelgan
فرظ
hamda predlogli birikmaga qo
‘
shilishi mumkin. Bu haqda
yuqorida ko‘rib chiqdik.
3.Yu
qoridagi ikki holatdan tashqari bunda uch xil ko‘rinish mavjud:
1.
Kelasi zamon fe’liga.
ُ دي ر ياَمُ مي رَكُ لو قَيَل
–
Karim xohlaganini aytadi.
2.
ُ د ماَخ
fe
’
liga qo
‘
shiladi.
(
َُنو عَنصَيُاو ناَكُاَمُ َسْئ بَل
(}
ُ
:ةدئاملا
63
{
Qilayotgan hunarlari qanday ham yomon-a!
3.
دق
bilan kelgan o
‘
tgan zamon fe
’
li.
ُ:فسوي(}ُ َني ل ئاَّسل لُ تَياَءُ ه ت َوْخإوُ َف سو يُي فَُناَكُْدَقَل
7
)
{
Batahqiq, Yu
suf va uning og‘a
-
inilarida so‘raguvchilar uchun o
yat-ibratlar bor edi.
8.
اهتوخاَّوَّ نإ
ga
“
ا م
”
ning qo
‘
shilishi.
اهتوخاُوُ َّنإ
ga
ُ
م"
ا
"
qo
‘
shilganda ular ega tushum kelishigida kelmaydi.Undan keyin
kelgan
َُّنإ
ning ismi va xabar mubtado va xabar deb nomlanadi va bular
“
ُ ةفَكلاُ اَم"
deb
nomlanadi. Masalan:
:فهكلا(ُ} دح َوُ هَلإُْم ك هلإُآَمَّنإ
110
)
{
Ollohning o‘zi ekani vahiy etilmoqda.
Yoki
َُأن محريُاللهُاَهَّلَعَل
–
Shoyadki Olloh bizga rahm qilsa.
Biroq
َُتيَل
ga
م"
ا
"
qo
‘
shilgach u mubtadoga ta
’
sir qilishi ham qilmasligi ham
mumkin.
ُ دو عَيُ باَبشلاُاهتيل
–
Koshkiydi yoshlik qaytsa.
Uning mubtadoga
ta’sir qilishi durustroq deb qaraladi.
اهتاوخاُوُ َّنإ
ga
“
ام
”
qo
‘
shilgach u nafaqat ismlarga balki fe
’
lga ham qo
‘
shilishi mumkin
bo
‘
ladi. Faqat
َُتيَل
dan boshqa. Masalan:
: لاَفْنَلْا(ُ} ت ْوَملاُيلإَُنو قاَس يُاَمَّنَأَك
6
)
{
Ular go‘yo ko‘rib turgan hollarida o‘limga haydab ketilayotgandek.
Ushbu yuklamalarga qo
‘
shilayotgan
“
اَم
”
nisbiy olmosh bo
‘
lsa yoki masdarni
bildiruvchi
“
اَم
”
bo
‘
lsa yuklamalarni egaga ta
’
sir qilish kuchi saqlanib qoladi. Bunda nisbiy
olmosh
“
اَم
”
اهتاوخاوُ َّنإ
ning ismi hisoblanadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
442
:تلاَس ْر ملا(ُ} ع ق َوَلَُنو دَعو تُاَمَّنإ
7
)
{
Hech shak shubhasiz sizlarga va’da qilinayotgan narsa voqea bo‘lguvchidir.
ُ ع قاولَُُنو دعو تُُي ذَّلاَُّنإ
Sizlarga va’da qilinayotgan narsa albatta sodir bo‘lguvchidir.
Bu yerda
“
ُاَم
”
nisbiy olmoshi tushim kelishigida hisoblanadi
ُ ع قاول
esa
َُّنإ
ning xabari
va u bosh kelishikda turibdi.
9.
Egaga ta’sir
qiluvchi yuklamalardan keyin uyushib kelgan ega tushim
kelishigida keladi.
Bunda uyushgan egalar ketma-
ketligi orasida xabar keladimi yo‘qmi
yuklamaning ta’siri hisoblanadi. M
asalan:
ُ نارفاسمُاًدلأخُوُاًديعسَُّنإ
–
Sayid va Holid musofirdirlar.
ًُديعسُ َّنلإ
اًدلاخوُ رفاَس مُا
–
Sayid musofirdir Holid ham.
Ba’zan bog‘lovchidan keyin kelgan ega bosh kelishikda keladi.
Bunda ikkinchi
egadan oldin kesim kelgan bo‘lib,
bosh kelishigidagi ikkinchi eganing kesimi tushib
qolgan deb hisoblanadi. Bu faqat
،ُ َّنأُ، َّنإ
ُ
َُّن كَلو
da kuzatiladi. Masalan:
ُ دلاخُوُ رفاسمُاًديعسُ َّنإ
ه م أوُ هو بَأُ ْب جن يُملُ كَيُ ْنَمَف
ةبيجَّنلاَُّمْلااُاَنَلُنإف
Agar uning ota onasi farzand ko‘rmasa
, Bizning bordir onamiz va otamiz.
اًضيأُ بيجنلاُ بْلااُانلو
go‘yoki shu ma’noni anglatgan
.
ُ
َُّنأ
ga misol
} ه لو س َر َوَُني ك رْش ملاَُن مُ ءئ رَبَُ َّاللََُّّنأُرَبْكلااُ ّجَحْلاَُم ْوَيُ ساَّنلاُيلإُ ه لو س َر َوُ َّاللََُّن مُ نَذَأُ َو
{
:ةبوتلا(
3
)
Olloh va uning Payg‘ambari tomonidan odamlarga katta haj kunida Olloh va uning
Payg‘ambari
mushriklardan bezor ekanligini bildirishdir.
Ba’zan bog‘lovchidan keyin kelgan ikkinchi ism bir ma’noni anglatish uchun bosh
kelishikda keladi. Bu yerda
َُّنأ
ning ismi va xabari o
‘
rtasiga tushgan xabari, tushib qolgan
egadan iborat jumlaga aylanib qoladi. Masalan:
ُ بيرَغَلُاه بُ راَّيَقُو،ي ّنإفُ ه لْح َرُ ةَنيدملا بُيَسمأُ كيُ ْنَمَف
Kimning ham bu karvoni bu shaharda tunardi men,qair ham (otining ismi) bu erda
begonaman.
Ushbu baytning ikkinchi qismida
إ
َُّن
dan keyin uning ismi
انا
kelgan xabari
bo
‘
lmish
ُ بيرَغَل
bilan uning o
‘
rtasida jumla tushgan.Ushbu jumlada mubtado
ُ راَّيَق
xabar esa
(
اًصياُاهب
)
ُ بيرع
Ushbu jumla
نابيرغلُاهبُا ًرايقوُينإف
tarzda berilishi mumkin edi. O
‘
shanda
ُ رايق
so
‘
zi
َُّنإ
ning ikkinchi ismi bo
‘
lardi.
Lekin uning bosh kelishikda kelishi va alohida jumla sifatida ifodalanishidan
maqsad gapdagi mazmunni ta
’
kidlash kuchaytirishdir. Bu yerda
ُ رايق
ismi otning o
‘
sha
shaharda begona ekanini alohida bildirib o‘tishni shoir ifoda q
ilgan.
Agar gap
نابيرغلُاهبُا ًرايقوُينإف
dagidek berilganda edi begonalik oldida
“
men
”
va
ُ رايق
bir xil maqomda bo‘lardi. M
asalan:
ُ لَصَُل مَعُ َوُ ر خَلااُ مويلاُ َوُ َّاللَّا بُ َنَمأُ ْن مُي َرَصَّنلاوُ َنو بَّصلاوُاو داَهُ َني ذَّلاُوُاو نَماَءُ َنيذَّلاُ َّنإ
ُْم هَلا َوْم هيَلَعُ ف ْوَخَلافُاًح
:دئاَملا(َُنو ن َزْحَي
29
ُ)
Albatta iymon keltirgan zotlar yahudiy bo‘lganlar,sabiylar(farishtalarga
sig‘inuvchilar) va nasroniylar (ulardan) qaysilari (iymonga kelib) Ollohga, oxirat kuniga
ishonsa va yaxshi amallar qilsa,
o‘shalar uchun havfu xatar, g‘am anduh yo‘qdir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
443
Ushbu oyatda esa
َُّنإ
ning ismi va xabari o
‘
rtasidagi bosh kelishikdagi
َُن ؤ بَّصلا َو
mubtado
xabari esa tushib qolgan.
كلذك
jumlaga mavjud. Bu yerda
َُن ؤ بَص
ni ajratib yozishdan mqsad
ularga ham islom hukmi boshqa dindoshlarga kabi bir xil ekan ulardan ham tavba qabul
qilinishidan gumonda bo‘lganlarning gumonini ketkazish uchun ajratib berilgan.
Kasrali
َّ نإ
va fathali
َّ نأ
Masdar o
‘
rnida kelishi mumkin bo
‘
lgan hollarda
َُّنإ
ning hamzasi kasra holatda
bo
‘
lishi mumkin.
َُّنإ
ning hamzasi quyidagi hollarda kasra holatida bo
‘
lishi mumkin:
1)
َُّنإ
ning o
‘
rnida yoki uning xabarini o
‘
rnida
ردصم
kelishi zarur bo
‘
lsa
َُّنإ
ning
hamzasi “fat
h
a”li bo‘ladi.
2) ikkita holat ham mos kelsa fath
a va kasra qo‘shish mumkin bo‘ladi.
Gapning tarkibini o
‘
zgartirishga to
‘
g
‘
ri kelgan holda
َُّنإ
dan keyin kelgan gap
bo‘lagini masdari bosh kelishik bilan izohlash mumkin. M
asalan:
ُ د هَتْج مُ َكَّنإُي ن ب جْع ي
–
Tirishqoq ekaning menga yoqadi.
Jumlasidagi gap tarkibi
َُك داَه تجإُي ن ب جْع ي
ga o
‘
zgarishi mumkin.
ُ د هَتْج مُ َكَّنإُي ن ب جْع ي
–
Sening tirishqoqliging menga ma
’
qul keladi.
Agar
َُّنإ
dan keyingi jumlani masdar yordamida o
‘
zgartirish va ma
’
noga nuqson
yetkazsa u jumla o
‘
zgarmasdan keladi. Bunday holatda
َُّنإ
(kasrali) ishlatiladi. Masalan:
ميحرَُ َّاللََُّّنإ
–
Haqiqatdan Olloh rahmdildir
so
‘
zidan ko
‘
ra,
ُ َّاللَُّ ةَمح َر
–
Ollohning rahmati
deyish kuchliroq.
Agar
َُّنإ
dan keyingi jumlani masdar bilan ifodalash mumkin bo
‘
lsa yuklama ikki
ko‘rinishda kelishi ham mumkin.
1.
يخسوه،يلعَُّيلاُنسحأ
–
Aliga yaxshilik qil u sahiydir.
Bunda
َُّنإ
ikkinchi jumlaning boshida kelgan hisoblanadi.
2.
ميركُهنإ
bu erda sababni ifodalovchi
ُ ل
ma
’
nosida kelgan, ya
’
ni
هَمرك لُهيلإُنسحأ
mana shunday o
‘
rinlarda
َُّنإ
bilan ishlatish to
‘
g
‘
riroq va u ko
‘
proq uchraydi.
" َّنَ لْ"
bog
‘
lovchisiga ham birikma olmoshlar birikadi
:
ُُ، كَّنَ لُْ، َكَّنَ لُُُْ،ي نَّنَ لْ
ُ هَّنَ لْ
Biz shunga kelishdikki, aslida bu yuklamalar ismni (egani) tushum kelishigida
keltirmaydi, ular faqatgina fe’lga o‘xshaganliklari uchun ismni tushum kelishigida
keltiradi. Demak, agar ular ismga ta’sir qiladigan bo‘lsa, bu ularning fe’lga o‘xsha
shligi
sababidandir, ya’ni ular fe’lning bir ko‘rinishi, bir bo‘lagidir. Agar ularni shunday desak,
ular fe’ldan zaifroq bo‘lishi kerak. C
h
unki har bir narsaning bir bo‘lagi uning asliga
nisbatan zaifroq bo‘lishi kerak. S
h
u bo‘laklar bilan uning aslini bir
biriga qiyoslasak,
yuklamaning kesimga ta
’
siri bo
‘
lmasligi kerak. Agar biz bo
‘
lak (
عرف
) ga butun (
لصأ
) ning
vazifasini yuklasak, bu ularning ikkalasini bir biriga teng narsa deyishga olib keladi. Bu
esa mumkin emas, kesimning o‘zi yuklama kelmasdan oldin bosh kelishikda bo‘lgan.
Ular fe’lga o‘xshar ekan, demak, ular ham fe’l bajaradigan vazifani bajarishi kerak.
Jumlada fe’lning bosh kelishikdagi ismi (egasi) va tushum kelishikdagi ismi
(to‘ldiruvchi) bo‘lganidek, bu yuklamalarning ham bosh kelishikdag
i va tushum
kelishikdagi ismi bo‘lishi kerak. Faqatgina yuklama kelgan gapda tushum kelishikdagi
ism bosh kelishikdagi ismdan oldingi qo‘yiladi.
Ch
unki bu yuklamalar ham shakl, ham ma’no jihatdan fe’llarga o‘xshaganligi
sababli fe’lga o‘xshagan yuklamalar
bilan fe’lni ajratish uchun ham tushum kelishikdagi
ismdan oldin kelishi shartdir. Ularning zamonlarga ajratilmasligi ularning yuklama
ekanligi sababidan emas. Chunki arab tilida
ُ سيلُ ،ىسعُ ،سئبُ ،معَن
kabi zamonlarda
tuslanmaydigan fe’llar ham bordir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
444
Bu
yuklamalar ishtirok etgan gapning kesimi ulardan (o‘zidan) oldin yoki o‘sha
yuklamalarning egasidan oldin kelishi joiz emas. Biroq kesimga ta’sir qiluvchi omil bo‘lsa,
ya’ni ravish yoki predlog bilan qaratqich kelishigida turgan ism bo‘lsa, u holda kesim
egadan oldin keladi. Masalan:
ميقمُاًدي َزُكَدنعُُ َّنإ
–
Darhaqiqat, Zayd sening oldingda (qoshingda) turibti.
Ravish yoki predlogli qaratqich kelishigidagi ismga taalluqli kesim tushib qolgan
bo‘lsa, u holda bunday birikma egadan oldin keladi.
Misol:
Darhaqiqat, uyda Zayd bor
اديزُرادلاُىفُ َّنإ
XULOSA
Ushbu maqola a
rab tilidagi “inna va axovātuha” harflarini o‘rganishga qaratilgan
bo‘lib, “inna va axovātuha” harflari otni nasb holatiga keltiruvchi, jumlada turli mantiqiy
ma’nolarni (ta’kid, istak, taxmi
n, umid va boshqalar) ifodalovchi muhim nahviy
vositalarda
n ekanligini taqdim etdi. Tadqiqotning asosiy natijalari shuni ko‘rsatdiki, “inna
va axovātuha” harflarining ishlatilishi arab tili stilistikasida muhim ahamiyatga ega.
Jumladagi ta’kid, taxmin, ist
ak yoki umid ifodalarini bildirish uchun aynan ushbu
harflardan foydalaniladi. Arab tilini o‘rganuvchilar bu harflarning ishlatilishini
o‘rganmasdan to‘liq jumla tuzishni o‘zlashtira olmaydi. Shuningdek, bu harflarning
boshqa sintaktik birliklar bilan qand
ay o‘zaro ta’sirlashuvi, matnda qanday mantiqiy
urg‘u hosil qilishi ham chuqur grammatik anglashni talab qiladi. Arab tilidagi “inna va
axovātuha” harflarining to‘g‘ri ishlatilishi arab tilidagi fikr ifodasining aniqligi va
mantiqiy izchilligini ta’minlayd
i.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Abdulaziz Mansur. Qur’oni karim ma’nolarining tarjimasi. –
T: 2001.
2.
Shayx Muhammad Sodiq. Qur’oni karim ma’nolari tarjimasi. 7
-Juz.
–
T: 2008
3.
Ibragimov N., Yusupov M. Arab tili grammatikasi. I jild.
–
N: Ibrat, 2009
4.
Hasanov M, Abzalova M. Arab tili darslari.
–
T: 2016.
5.
Talabov E. Arab tili.
–
T: 1993.
6.
Гранде Б.М. Курс арабской грамматики в сравнительно
-
историческом
освещении. –
М
.: 1998.
7.
Кавалев А. А., Шарбатов Г. Ш. Учебник арабского языка.
–
М
: 1998.
8.
Кузьмин С. A. Учебник арабского языка.
–
М
: 2001.
9.
Халидов Б. З. Учебник арабского языка.
–
Т
: 1981.
10.
ا
ةيدوعسلاُةيبرعلاُةكلمملاُ.فيرشلاُفحصملاُةعابطلُدهفُكلملاُعمجمُ.ميركلاُنآرقل
–
١٤٠٣
ـه
11.
ديدجلاُدغلاُرادُ.ةيبرعلاُسوردلاُعماجُ.ينيلاغلاُىفطصم
-
ةرهاقلا
-
٢٠٠٧
12.
دمحمُ،فصانُىنفح
ُ
لاُ.حلاصُدمحمُ،مومطُىفطصمُ،بايد
د
ةيقيفوتلاُرادُ.ُةيوحنلاُسور
-
ُ
ةرهاقلا
-
٢٠٠۹
13.
دلاخورفاسماًضيأ
:
ريدقتلاو
.
ادتبمهربخوفوذحم
٬
:
دلاخ
14.
www.arabic.uz
15.
www.ziyo.uz
