Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The concept of microspace and literary relations in
comparative literary study (In the example of Alp Jamal
’
s
“
Mehribanlar
”
and Ahamad Lutfiy Kazanchi's
“
Bir vijdon
your
”
)
Dilfuza RASULMUKHAMEDOVA
1
Uzbek State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2023
Received in revised form
10 January 2023
Accepted 25 February 2023
Available online
15 March 2023
This article is about the issue of comparative literary studies,
which is one of the important topic in the current theory of
literature. Based on the principles of analysis in comparative
literature, the issue of comparative analysis and its
interpretation was studied through the analysis of the works of
the Uzbek writer Alp Jamola
“
Mehribonlar
”
and the works of the
Turkish writer Ahmad Lutfiy Kazanchi
“
Bir vijdon uyg
‘
onur
”
2181-3663
/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol1iss2-pp91-96
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
comparative,
contrast,
micro and macro space,
modern, comparativist,
the work
“
Mehribonlar
”
,
the novel
“
Bir vijdon
uygonur
”
,
hero,
historicity and modernity.
Қиёсий
адабиётшуносликда микромакон ва адабий
алоқалар тушунчаси
(Алп Жамолнинг “Меҳрибонлар”
ва Аҳмад Лутфий Қозончининг “Бир виждон уйғонур”
асарлари мисолида)
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
қиёсий
,
контраст,
микро ва макро макон,
замонавий,
компаративистик,
Мақолада
ҳозирги
кундаги
адабиётшунослик
назариясида муҳим мавзулардан бири бўлган қиёсий
адабиётшунослик масаласи ўрганиб чиқилган. Қиёсий
адабиётшуносликдаги таҳлил тамойилларига асосланган
ҳолда ўзбек адиби Алп Жамолнинг “Меҳрибонлар” асари ва
1
Senior teacher, Department of World Literature, Uzbek State World Languages University
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
2 (2023) / ISSN 2181-3701
92
“Меҳрибонлар” асари,
“Бир виждон уйғонур”
романи,
қаҳрамон, т
арихийлик ва
замонавийлик.
турк ёзувчиси Aҳмад Лутфий Қозончининг “Бир виждон
уйғонур” асарлари таҳлили орқали қиёсий таҳлил ва унинг
талқини масаласи ўрганилган.
Микропространство в сравнительном литературоведении
и концепция литературных связей
(на примере
произведений Алп Джамала «Милосердные»
и Ахмада
Лутфи Казанчи «Совесть пробуждается»
)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
сравнительный,
контраст, микро
-
и
макропространство,
прогрессивный,
компаративизм,
произведение
«Милосердные»,
роман «Совесть
пробуждается»,
герой, историзм и
современность.
В статье рассматривается проблема сравнительного
литературоведения, которая на сегодняшний день является
одной из важных тем в теории современной литературы.
Вопрос о сравнительном литературоведческом анализе и его
интерпретации
был
изучен
посредством
анализа
произведения
узбекского
писателя
Алп
Джамала
«Милосердные» и произведения турецкого писателя Ахмада
Лутфи Казанчи «Совесть пробуждается».
КИРИШ
Қиёслаш
адабий таҳлилнинг самарали усулларидан бири бўлиб, қиёсий
адабиётшунослик фанининг илдизлари узоқ ўтмишга бориб тақалади. Қиёсий
адабиётшуносликнинг қўлланиш доираси жуда ҳам кенг.Жумладан ҳозирги
кун
адабиётшунослигига
назар
солар экансиз, қиёсий
адабиётшунослик тушунчаси
қисман
янги тушунча сифатида тушунлиб, ундаги
ўзига хос жиҳатлари
турли
аспектларда
тадқиқот объектига
айланмоқда. Чунончи, ўзбек ва инглиз, ўзбек ва
рус, ўзбек ва
француз, ўзбек ва немис адабиётидаги
асарлар
қиёсий
аспектда
кенг
миқёсда ўрганилмоқда
ва
тадқиқот объектига
айланиб улгурган. Жумладан,
қиёсий адабиётшунослик бўйича ҳам,
ўзбек адабиётшунослигида жуда кўплаб
мутахассислар жамоааси шаклланиб улгурди. Шунинг учун ҳам
қиёсий
адабиётшуносликнинг асосий
объекти ўзаро адабий алоқаларга боғланади.
Адабиётлараро алоқалар, аввало, тарихий ҳодиса саналади. Н.И.
Конрад
алоқаларнинг бир бутун адабий жараёндаги кўлами, роли, шунингдек, айрим
халқларнинг адабиётлари тарихидаги моҳияти турли даврларда ва ҳар хил
тарихий шароитларда турлича эканлигини таъкидлайди [1].
Турли шаклдаги адабий алоқаларни ўрганиш тажрибаси дунё бадиий
жараёнининг бирлиги ҳақидаги концепцияни ишлаб чиқиш, “жаҳон адабиёти”
тушунчасига
аниқлик киритиш масалалари билан ўзвий боғлиқдир.
Адабиётшуносликда янги соҳа
–
қиёсий
адабиётшуносликнинг таркиб
топганлигини мана шу жараённинг мантиқий якуни дейиш мумкин.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
2 (2023) / ISSN 2181-3701
93
Шу билан бирга ўзбек адабиётшунослигида мустақиллик йилларида ва
ундан аввалги адабий жараёнда ҳам адабий алоқалар ўз мукаммалигига эга
бўлган. Бунда Ғарб, Шарқ, Осиё ва Лотин Америкаси адабиётида пайдо бўлган энг
сара асарлар мунтазам равишда моҳир таржимонлар тамонидан ўзбек тилига
маҳорат билан ўгирилиб (асосан рус тили орқали), турилган. Бу ҳолат ўзбек
китобхонини янги адабий алоқа
қобиғида
ушлаб тура олган десак хато бўлмайди.
Жумладан, таржимонлар Чўлпон, Усмон Носир, Ойбек, Абдулла Қаҳҳор,
Мирмуҳсин, Эркин Воҳидов, Абдулла Орипов, Озод Шарафуддинов, Иброҳим
Ғафуров, Йўлдош Шамшаров, Янглиш Эгамова ва бошқа
таржимонларнинг маҳорат
билан қилган таржималарини эътироф
этиш
керак. Аммо
мустақиллик йилларида
эса
жаҳон адабиёти
ва унга
бўлган муносабат тубдан ўзгарди дейиш мумкин.
Сабаби, бу даврда
аслиятдан ўзбек тилига ўгирувчи таржимон ижодкорлар
гуруҳининг пайдо бўлганлиги –
ўзбек таржимашунослиги
ва ҳозирги адабий
жараённинг
энг катта ютуқларидан десак хато бўлмайди.
ТАДҚИҚОТНИНГ МАҚСАДЛАРИ
Бадиий
абиётларни қиёсий ва контрастли ўрганиш замонавий
филологиянинг энг муҳим йўналишлари ҳисобланади. Қиёсий адабиёт
ва қиёсий
адабиётшунослик
соҳалари бадиий
адабиётни чуқурлаштириб таҳлил қилишга
қаратилган
филологиянинг энг муҳим соҳаси саналади [2].
Шу аснода, қиёсий адабиётшунослик соҳасида ушбу таржима
асарларнинг
аҳамияти жуда катта. Қиёслаш учун объектларнинг мунтаносиблиги ва
мослигини
таъминлайдиган асосий ҳолатлардан бири таржима
қилинган
манбааларнинг
мавжудлигидир. Бунга объектимизда машҳур икки
ижодкор: ўзбек
ва
турк
адабиётида ўзига хос ўринга эга бўлган адиблар ижоди
қиёсий
таҳлил
қилинади
.
Булар ўзбек адабиётида ўз ўрнига эга
ижодкорлардан
бири
бўлган Алп Жамол
ижоди
ва
турк адабиётининг етук намоёндаларидан бири ҳисобланган адиб Аҳмад
Лутфий Қозончи
ижодини
қиёслаб
кўришимиз мумкин.
Қиёслаш
йўли билан
таҳлил этилаётган Aҳмад Лутфий Қозончи
“Бир виждон уйғонур” асари ҳам ўзбек
китобхонларига
моҳир таржимон Роҳила Рўзмонова таржимасида
ва
машур
адабиётшунос олим профессор Абдуғафур Расулов
томонидан ёзилган сўзбоши
билан 2006 йилда тақдим этилган. Бу
қиёсий
жараён икки халқ вакилини бир
метод ва бир турдаги характер
яратиш
маҳоратига
қаратилади
.
Қиёсий
-
типологик метод бу –
турли ҳодисаларни тадқиқ қилиш ва
тушунтириш усули бўлиб, бунда ҳодисаларнинг шакли бўйича ўхшашлигини
аниқлаш асосида, уларнинг генетик яқинлиги, яъни умумий келиб чиқиши ҳақида
хулоса чиқарилади. Маданий ҳодисаларни тадқиқ қилишда қўлланиладиган
қиёсий
-
типологик методнинг бошланғич нуқтаси бўлиб моддий маданият ва
билимларнинг турли соҳалари учун умумий бўлган энг қадимги таркибий
унсурларни тиклашга
ва қиёслашга хизмат қилади.
ТАҲЛИЛ
Жумладан, Алп Жамолнинг “Меҳрибонлар”
ва Аҳамад Лутфий
Қозончининг
“Бир
виждон
уйғонур”
асарларининг
бош
қаҳрамонлари
бўлган
“Меҳрибонлар”даги Ботир ўзига тўқ хонадонда бекаму кўст
камол топади
ва
тўқликка шўхлик, ота
-
онасининг
ҳаддан ташқари
фарзандини эркалатишлари
(меҳрибонликлари) натижасида тарбия ва бола психологиясидаги бузилиш
қаҳрамонни
қинғир йўлларга, ўғрилик, арақхўр, маишатпараст, енгил ҳаётни
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
2 (2023) / ISSN 2181-3701
94
изловчи кимса қиёфасига солади. Бола
ёшлик
чоғларида
–
мактаб ўқитувчиси
келиб, “болангизни тартибга чақиринг, яхши ўқимаяпти, баҳолари тушиб
кетаяпти, ўртоқлари ва синфдошларига муносабати қўполлашиб бораяпти” деб
шикоят қилганида, Ботирнинг ота
-
онаси
“ўқиб оламни олиб берармиди”
, деб
ўқитувчини калака ва
изза қилиб уйидан ҳайдаб чиқарадилар. Бу ҳолат кундан
-
кунга зўраяди ва оқибатда Ботир ўз ота
-
онасини уйдан чиқариб, данғиллама уйни
сотиб ота ва онасини бир хароба уйга олиб бориб ташлайди. Ботир ҳам отасига
қўл
кўтаради, онасини жудаям хўрлайди, аммо
китобхон заррачаям унинг ота ва
онасига ачиниш ҳиссини туюмайди, болаликдаги тантиратиб тарбия қилинган
ўғил кексайиб қолган ота ва онани хор қилиб азоблар гирдобига ташлайди.
Жамиятда ўз ўрнини йўқотган биттагина фарзанди ҳам залолат ботқоғига ботган
ота ва она тақдиру азал олдида ачинарли аҳволда қолади. Фарзанд қилмишлари
сўнгида уй
-
жойни сотиш учун уй ҳужжатларини талаб қилади ва отасини уриб
ўлдириб қўяди. Жон таслим қилаётган ота ўз боласидан
рози
эмаслигини айтиб,
вафот этади.
Ботирнинг сўнгги пушаймонлари, онаси қамоққа келганда
зорланишлари асар ечимини белгилаб беради. Жуда
ҳам
кечиккан йигит алам ва
қайғу билан қамоқхона панжараси ортидан мўлтираб қолади. Асарнинг
“Меҳрибонлар” деб номланишида ҳам рамзий маъно бор, чунки ҳаётда ҳар бир
нарсанинг ўз меъёри бўлиши
кераклигига алоҳида урғу берилади. Фарзанд
тарбиясида болага танбеҳ бериш, унинг тартиб ва тарбияси доимий назоратда
бўлиши асарнинг бош мавзуси сифатида англатилган.
Aҳмад Лутфий Қозончининг
“Бир виждон уйғонур” асарида эса номига мос
равишда ўз виждонидан айрилишига озгина қолган образ, охирида бу йўлдан
қайтиб, иймон ва инсоф кўчасини танлаши акс эттирилган.
Бу асар замонага мос
равишда яратилган дидактик –
маърифий мавзудаги сара асарлар тўпламига
киритилган . Чунки асар қаҳрамони Сурури бей бутун умри
давомида шайтоннинг
малайи бўлиб ўтди: у на динни
-
диёнатни, на покиза аёлини, на бебаҳо неъмати
ҳисобланган
яккаю ёлғиз ўғлини, яъни фарзандини қадрлайди. У туну кун фақат
ичкилик гирдобига шўнғиди, оғзидан фақат кишилар кўнглини вайрон қиладиган,
уларни дилига азоб берадиган сўзлар чиқди. Бунинг энг даҳшатли тарафи
шундаки, у оқкўнгил рафиқасини, фариштадай бегуноҳ ўғлини ҳам мана шу қабиҳ
йўлга бошламоқчи бўлди. Унинг аёли Саодат хоним ақлли
-
ҳушли, дин
-
диёнатни
жойига қўядиган оқила аёл бўлиб, уни на уриш, на ҳақоратли сўзлар бу йўлдан
чекинтира олмайди. Aммо диёнатсиз отанинг бу ғаразли ҳаракатлари болага
таъсир этмай қолмайди.
Унинг митти қалбига сўкиш, ҳақоратли сўзлар жойланди.
Доимо ўз ҳузур
-
ҳаловатини ичкиликда кўрган ота боласини мажбурлаб бўлса ҳам
ўзининг йўлидан кетишга мажбур қилади ва бунга муваффақ бўлади.
НАТИЖАЛАР ВА МУҲОКАМАЛАР
Ўз фарзандига ҳаттоки “агар мен, ўлсам дўстларинг билан қабрим бошига
бориб ичишни унутма ва менинг тупроғим устига ҳам бир қадаҳ тўк”
[3]
деганини
эслаб, ҳам унинг руҳини шод этиш, ҳам шу баҳона майхўрлик қилиш учун дўстлари
билан биргаликда ширакайф ҳолатда
мозор бошига келади. Улфатига шу васиятни
айтиб, бирга ичиш учун олиб келади.
Aҳмад Лутфий Қозончи романининг гўзал ва ибратли томони шундаки,
Сурури бей ва Саодат хоним ўғли Тумай асар сўнгида тирилади, инсонийлик
йўлига киради. Яна шуни айтиш керакки, асар Тумайнинг нурга, покликка,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
2 (2023) / ISSN 2181-3701
95
эътиқодга дуч келиши билан боғлиқ. Ўлгудай маст бўлган Тумай изғиб юраркан,
юрак бағри куяди, сув ичгиси келади. Ҳеч қаердан сув
топа олмай, Жоме
масжидида чироқ ёниб турганини кўради, аммо у масжидга ёт одам эди. Нима
қилишини
билмай, у ерга кириб, қониб сув ичади. Қараса, ичкарида
фариштамонанд кишилар ибодат қилиб ўтирибдилар. У масжид атрофида юрган
одамдан бугун қадр кечаси эканлигини билади. Бундан англашимиз керакки,
айнан шу қадр кечасида Тумайни қалб кўзи очилади.
Адабиёт халқ ҳаётини акс эттирар экан, у албатта ижтимоий турмуш,
турмушдаги миллий, умуминсоний жиҳатларни бадиий ифодалаши табиий бир
ҳолдир. Миллийлик ва умуминсонийлик адабиётнинг руҳида чуқур из қолдиради.
Шу сабабли миллийлик ва умуминсонийлик ижтимоий ходисаларгина эмас, айни
чоғда, эстетик ҳодиса ҳамдир. Миллийлик ва умуминсонийликнинг эстетик
категория сифатидаги моҳиятини тўғри англамай туриб, бадиий адабиётнинг
умумий
қонуниятларини, ўзига хослигини, ижтимоий
-
эстетик вазифасини –
ҳаёт
билан адабиёт ўртасидаги диалектик муносабатни тушуниш мушкул.
Хўш, миллийлик деганда нимани тушунамиз? Умуминсонийликчи?
Миллийлик билан интернационаллик бир
-
бирига зид эмасми? Адабиёт –
инсоншунослик экан, унда миллийлик ва интернационаллик қандай роль
ўйнайди? Немис мумтоз шоири И.Р.
Бехер айтганидек, “адабиётнинг миллий
мазмуни деганда, шубҳасиз, адабиётнинг миллат олдида турган тарихий
вазифалар билан, халқнинг миллий манфаатлари билан боғлиқлиги...
тушунилади” [4]. Умуман айтганда, адабиёт халқнинг ҳаёти, касб
-
кори, ижтимоий
онгини акс эттириш йўли билан унинг миллий характерини ифодалайди.
Адабиётнинг миллий хусусиятлари: миллатлар ҳамда халқларнинг ўзига хос
аломатлари;
ижтимоий
-
сиёсий,
табиий
-
географик,
рухий
хусусиятлари;
каҳрамонларнинг тили, ташқи кўриниши, кийим
-
ке
-
чаги, урф
-
одати; халқнинг
ижтимоий ва сиёсий ҳаёти, унинг ижтимоий
-
иқтисодий тажрибаси, миллий
манфаатларини нечоғли акс этгирганлиги билан аниқланади
[5].
Халқчиллик –
санъат ва адабиётнинг бадиийлигини белгиловчи муҳим
фазилатлардан бири. Адабиётнинг халқчиллик характери меҳнаткаш халқ
оммасининг орзу
-
умидларини, ҳаёти ва курашини, юксак идеалларини бадиий
образлар орқали акс эттиришни тақозо қилади. Адабиёт ва саньатнинг халқчиллиги,
биринчидан, халв учун аҳамиятли бўлган ҳаётий масалаларни ўртага қўйиш, халқ
ҳаётининг
энг муҳим томонларини акс эттириш, меҳнаткашларнинг порлоқ орзу
-
умидларини ва идеалларини ифодалаш; иккинчидан, тасвир объектига халқ
манфаатлари, орзу
-
умидлари ва идеаллари нуқтаи назаридан ёндашиб, илғор
дунёқараш ва юксак ғоявийлик асосида акс эттириш, тил ва услубдан, ранг
-
баранг
шакл ва жанрлардан фойдаланиш каби муҳим тамойиллар билан белгиланади.
Рус адиблари В.Г.
Бельинский, А.И.
Герцен, Н.Г.
Чернишевскийлар эстетикасида
халқчиллик масаласи салмоқли ўрин тутади. Чунончи, В.Г.
Белинский халқчиллик
тушунчасини реализм ва ғоявийлик масалалари билан боғлаб текширган.
Ҳ
.
Каримов фикрича, “фикр ҳиссиётдан холи бўлиши мумкин, усиз яшай ҳам
олади, лекин ҳиссиёт фикрдан холи, ундан ажралиб яшай олмайди. Чунки фикрсиз
ҳиссиёт
инсоний эмас, ҳайвоний туйғудир. Бу нарса лирик қаҳрамонсиз юзага
келмайди. Лирик қаҳрамон эса ўз шахсини таниган, ўзини шахс сифатида англаган,
ўзини олам ичра яна бир олам деб билган инсондир” [6].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
2 (2023) / ISSN 2181-3701
96
Миллийлик интернационалликка зид эмас, умуминсонийлик эса миллийликни
инкор килмайди. Ғоявий
-
бадиий етук асарларни ўқиганимизда уларда
ифодаланган миллийликни умуминсонийликдан, шунингдек, интернационалликни
миллийликдан ажралган ҳолда хис эта олмаймиз. Бунинг боиси шундаки, уларда
миллийлик ва интернационаллик, хусусийлик ва умумийлик бир
-
биридан ажралган
ҳолда
эмас, балки аксинча, кўшилиб
-
чатишиб кетган ҳолда –
яхлит жараён шаклида
ифодаланади.
В.Г.
Белинский ўз мақолаларида бадиий асарда ифодаланадиган миллий
хусусиятларнинг объектив характер касб этишини алоҳида таъкидлайди. Унинг
уқтиришича:
–
санъаткор ўз асарида инсонни акс эттирар экан, ўша инсон кўланка эмас,
балки жонли одамнинг ўзи бўлиши керак;
–
у
жисмоний тузилишга, характерга, ахлоқга, ўз одатига, хуллас, уни
ҳаётдаги бошқа одамлардан ажратиб турувчи барча индивидуал хоссаларга эга
бўлиши лозим.
Шунингдек, у муайян миллатга ва маълум тарихий даврга мансуб бўлмоғи
даркор. Негаки, бирор миллат ёки халққа тобе бўлмаган инсон хақиқий инсон эмас.
Демак, бадиий асарда акс этган миллийлик санъаткорнинг хизматигина бўлиб
қолмасдан, санъатнинг бевосита зарур шарти ҳамдир.
ХУЛОСА
Хулоса
ўрнида
шуни
изоҳлаш
лозимки,
адабиётшуносларимиз
таъкидлаганларидек, ҳар қандай яратилган бадиий асар ўз мантиғи ва тарбиявий
асосига эга бўлмоғи керак. “Адабий авлод саналиши учун маълум гуруҳ
ижодкорларининг бир даврда туғилгани ёки бир даврда адабиётга кириб келгани
эмас, балки ижодда бир
-
бирига яқин тамойилларга таянгани эътиборга олинади”
[7].
Иккала
асарнинг ҳам номланишида
рамзий
моҳият мавжуд бўлиб,
“Меҳрибонлар” –
ҳаддан зиёд меҳрибонлик
–
гарчанд
у фарзандингиз бўлса ҳам –
тарбияга
катта
зарар бериши мумкинлиги асарда
яққол тасвирланган. “Бир
виждон уйғонур” –
дунё қабоҳати ва залолатига ботган, динни ва диёнатни
унуттган ота ва
фарзанд тақдири ва улардан ҳеч бўлмаганда
ўғлининг виждони
кечроқ бўлса
-
да
уйғонганлигига
ишора тарзида намоён бўлади.
Умумий жиҳатларга кўра асарда компаративистик воситалар, қиёсий аспект
тамойилларига мос келувчи сюжетлар, образлар тизими ва ижтимоий воқелик
мавжуд. Қиёсий адабиётшуносликда микрамакон тушунчасидаги бу
икки объект –
асарлардаги ўзига хослик айнан образлар тизими ва тарбия жараёнига
боғланган.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Конрад
Н.И. Запад и Восток. –
М.: Наука, 1972. –
С.
319.
2.
Бахтин
М.М. Эстетика словесного творчества / М.М.
Бахтин. –
2-
е изд. –
М., 1979.
3.
Aҳмад Лутфий Қозончи “Бир виждон уйғонур” Тошкент “Истиқлол” 2006.
4.
И.Р.
Бехер. Модернизм враждебен искусству. М., Прогресс.
5.
Т.
Бобоев. Адабиётшунослик асослари Т., 2003 й.
6.
Каримов
Ҳ. Истиқлол даври адабиёти. –
Тошкент: Янги нашр нашриёти, 2010.
7.
Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish.
–
Toshkent, “Fan” nashriyoti. –
B. 223.
