Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Formation of aspects of language skills among teachers
Ulbeka MEILIEVA
1
Denov Institute of Entrepreneurship and Pedagogy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2023
Received in revised form
10 April 2023
Accepted 25 April 2023
Available online
15 May 2023
The aspects of language skills that teachers need to master,
the legal basis for them, and their educational significance are
mentioned in the article. The possibilities of a teacher who
knows a foreign language, especially English, are explained by
the perfectionism of the knowledge and skills that the student
can give, and the magnitude of the innovative impact on
education.
2181-3701
/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol1-iss3-pp14-22
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
language proficiency,
linguistic competence,
reading comprehension,
hearing comprehension,
oral statement of thought,
written statement of
thought,
oral and written speech,
Foreign Language,
English,
certificate.
Ўқитувчиларда тил кўникмаларининг жиҳатларини
шакллантириш
АННОТАЦИЯ
Калит
сўзлар:
тил
билиш,
лингвистик
малака,
ўқиб
тушуниш,
эшитиб
тушуниш,
фикрни
оғзаки
баён
қилиш
,
фикрни
ёзма
баён
қилиш
,
оғзаки
ва
ёзма
нутқ,
хорижий
тил,
инглиз
тили,
сертификат.
Тил
билиш
кўникмаларининг
ўқитувчилар
эгаллаши
керак
бўлган
жиҳатлари,
бунинг
ҳуқуқий
асослари
ва
таълимий
аҳамияти
хусусида
сўз
юритилади.
Хорижий
тилни,
айниқса
инглиз
тилини
билган
ўқитувчининг
имкониятлари,
ўқувчига
бера
олиши
мумкин
бўлган
билим
ва
кўникмаларнинг
мукаммаллашириб
бориши,
бунинг
таълимга
инновацион
таъсири
катталиги
тушунтириб
ўтилади.
1
Master degree student, Faculty of Foreign Language and Literature, Denov Institute of Entrepreneurship and
Pedagogy
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
15
Формирование
аспектов
языковых
навыков
у
преподавателей
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
знание
языка,
лингвистическая
компетентность,
понимание
прочитанного,
понимание
на
слух,
устное
изложение
мысли,
письменное
изложение
мысли,
устная
и
письменная
речь,
иностранный
язык,
английский
язык,
сертификат.
В
данной
статье
рассматриваются
аспекты
языковых
навыков,
которыми
должны
обладать
учителя,
правовые
основы
и
образовательная
значимость
этого
в
контексте
современной
образовательной
системы.
Объясняются
возможности
учителя,
владеющего
иностранным
языком,
особенно
английским,
для
совершенствования
знаний
и
навыков,
которые
он
может
передать
ученику.
Также
отмечается
значимость
инновационного
воздействия,
которое
обладание
иностранным
языком
учителем
оказывает
на
образовательный
процесс.
Халқимизда “Тил билганга минг танга”, “Тил билганни йўли очиқ” каби
пурвиқор ва синалган мақоллар борки, бу бугунги кунда ҳам ўзининг долзарблигини
йўқотмаган. Асрлар давомида миллат ва элатлар ўртасида кўприк вазифасини
бажарувчи, улар ҳамкорлигининг бош мезонларидан бири бўлган тил ҳақида улуғ
уламолардан бўлган Жалолиддин Румий ҳазратларининг бир ҳикояси бор:
“Улардан бири турк, иккинчиси форс, учинчиси араб, тўртинчиси эса юнон эди.
Йўлда улар оч қоладилар, бироқ уларнинг пуллари йўқ эди. Тасодифан йўлда
ёнларидан ўтиб кетаётган бир бой одам уларнинг ночор аҳволдалигини кўриб,
уларга бир танга совға қилади. Бу тангага нима сотиб олиш кераклиги ҳақида баҳс
бошланади. Турк айтади: “Келинглар бозорга бориб узум оламиз”. Форс эса шундай
дейди: “Йўқ, яхшиси ангур сотиб оламиз”. Араб шундай эътироз билдиради:
“Энг яхшиси бу инаб”. Юнон ҳам суҳбатга аралашиб сўради: “Балки истафил сотиб
олган маъқулдир?”
Улар ўртасида келишмовчилик аввал низо, кейин эса муштлашишга айланди.
Шу вақтда кўп тилларни биладиган бир йўловчи уларнинг ёнидан ўтиб кетаётган
эди. Йўловчи гап нимада эканлигини билгач, у шундай фикр билдирди: “Эй нодонлар,
сизлар ўз тилларингда ҳар хил номланадиган айнан бир нарса ҳақида айтяпсизлар.
Бозорга боринг ва узум харид қилинг”. Улар бозорга боришди, узум харид қилишди
ва қоринларини тўйдиргач, ўз йўлларида давом этдилар”.
Мамлакатимизда
тил
ўрганишга
катта
эътибор
берилган.
Ҳа
,
албатта
“Тилга
эътибор,
элга
эътибор”
деб
халқимиз
бежиз
айтилмаган.
Ўзбекистонда
истиқлолнинг
илк
кунлариданоқ
тилга
эътибор
устувор
вазифа
қилиб
белгиланди.
Айниқса,
мамлакатимиз
кўп
миллат
ва
элатли
халқ
бўлганлиги
учун
ҳам
тил
масаласига
алоҳида
аҳамият
берилиб,
бу
борада
барча
қулай
шароитлар
яратилди.
Ҳозирги
кунда
мамлакатимизнинг
мактаблар
ва
олий
ўқув
юртларида
ўзбек,
қорақалпоқ
,
рус,
тожик,
туркман,
қирғиз
ва
қозоқ
тилларида
олиб
борилмоқда.
Газета
ва
журналлар
эса
ўзбек,
қорақалпоқ
,
инглиз,
корейс,
рус,
тожик,
туркман
ва
қозоқ
тилларида
нашр
этилмоқда.
Телекўрсатив
ва
радиоэшитиришлар
ҳам
анчагина
тилларда
олиб
борилмоқда.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
16
Маълумки,
она
тили
–
ҳар
бир
миллат
ва
элатнинг
ўз
тили
бўлиб,
унинг
луғат
таркиби
асосан,
шу
тилга
мансуб
халқнинг
турмуши,
маданияти
ва
урф
-
одатларини
ифодалайдиган
сўз
ҳамда
тушунчалардан
иборат
бўлади.
2012 йил 10 декабрь ва ундан кейинги йилларда давлатимиз раҳбарлари
томонидан “Чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора
-
тадбирлари
тўғрисидаги
қарорлари
имзолангани
юқорида
келтирилган
фикрларимизнинг ёрқин ифодаси десак, асло муболаға бўлмайди. Бу борада бугунги
кунда қатор тизимли ишлар йўлга қўйилди. Ҳатто мактабгача таълим яъни болалар
боғчаларига борувчи болалар учун ҳам чет тилларини ўрганиш бўйича амалий ишлар
олиб борилмоқда. Мамлакатимиз ёшлари кўпгина чет тилларда нафақат эркин
сўзлаша оладиган, балки бу тилларда соҳавий, ижодий салоҳиятларини жаҳонга
намойиш этмоқдалар. Бу ютуқларимизнинг бошланишидир, албатта
.
Дунё халқларининг маданий
-
маънавий ва бошқа соҳалардаги тарихи ҳамда
ҳозирги ҳаёт ҳақида батафсил маълумотга эга бўлиш учун ана шу халқнинг тилини
билиш муҳимдир. Тил ўз ўрнида бир дарёнинг икки соҳилидаги одамларни бир бири
билан мулоқотга кириши учун олтин кўприк вазифасини ўтайди. Тасаввур қилинг!
Сиз қайсидир чет давлатга бордингиз. У ерда кўчадан нимадир харид қиляпсиз. Ҳеч
қаерда
кўрмаган буюмга ҳавасингиз келди, лекин сиз унинг нима эканлигини
билмайсиз. “Бу нима?”, “Қанча туради?” каби саволлар беришингиз керак. Аммо ўша
давлатнинг маҳаллий тилини билмасангиз, буни қандай амалга оширасиз.
Ёки чет элда кўчада адашиб қолсангиз, қўлингизда ёзма манзил бўлмаса,
ўзингиз ҳам ўша тилда ёза олмасангиз, қандай қилиб қидираётган манзилингизни
топиб борасиз? Тўғри машаққат билан бизнинг тилни биладиган одамни топарсиз.
Аммо қанча вақтингиз кетгани ва асабийлашганингизчи? Яна бир мисол, бир аёл
отасини Ҳиндистонга юрак операциясини қилдириш учун олиб борди. Операциядан
кейин, бу аёл отасининг аҳволини билмоқчи эди, аммо операция амалиётини
бажарган жарроҳ ва ҳамшира билан гаплаша олмади, минг афсуски бу аёл инглиз
тилини тушунмас эди. У бу тилни ёшликда ўрганмаганлигидан афсусланди. Тез кунда
бу аёл шифо топган отаси билан Ўзбекистонга қайтиб келди. Кейинчалик у
фарзандларини чет тилларини ўқиб ўрганишига алоҳида эътибор берди.
Агар
сиз
чет
тилини
билсангиз,
олдингиздаги
имкониятлар
эшиклари
очилади.
Сим
-
сим
очил
дейилса
хазиналар
эшиги
ўз
-
ўзидан
очилади.
Эшиклар
очилибгина
қолмай
,
сизни
поёндозлар
билан
қарши
олишади.
Ўзингизга
қизиқ
бўлган
нарсани
бемалол
ён
-
атрофдаги
маҳаллий
халқдан
сўраб
олишингиз,
харид
қилмоқчи
бўлган
нарсангиз
ҳақида
батафсил
сўраб
ўрганиб,
харид
қилишингиз
қолаверса
,
дўст
ортиришингиз,
яна
қанчадан
қанча
имкониятлар
эшигини
тил
орқали
очишингиз
мумкин
бўлади.
Маълумки, Ўзбекистон жаҳон маданияти тараққий этишида муносиб ўринга
эга. Ислом маданияти пойтахти, шарқ дарвозаси каби кўплаб муносиб ном билан
шарафланган бой маънавий
-
маданий тарихий макондир. Ватанимиз Ўзбекистондаги
тарихий шахслар ва уларнинг хотираси
билан боғлиқ буюк ишлар ҳамда бино
-
иншоотлар дунё нигоҳида. Шунинг учун меҳмондўст ва тинч
-
осуда юртимизга ҳар
йили минглаб сайёҳлар ташриф буюриши барчамизга сир эмас, албатта. Уларнинг
ҳар
бирида Ўзбекистоннинг тарихи, бой маданий меъроси ва бугунги кундаги
ижтимоий
-
иқтисодий ҳаёти ҳақида янада кўпроқ маълумотга эга бўлиш хоҳиши бор.
Жонажон мамлакатимизнинг ҳар бир фуқароси айниқса, ёшлар ўзимизда фуқаролик
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
17
бурч сифатида юртимизга келган меҳмонларга юртимизнинг кечаги ва бугунги бой
меъросини меҳмонларга чет тилларида етказиши керак. Бу иш чет тилларини
мукаммал билишни тақазо этади.
Битта
тилни
билган,
бир
одам,
иккита
тилни
билган,
икки
одам,
учта
тилни
билган,
уч
одам
деб
деб
айтишади.
Тил
ўрганиш
ҳам
билим
ҳисобланади
.
Ёшликда
ўрганган
билим,
тошга
ёзилади.
Иш
билганга,
бир
танга,
тил
билганга,
минг
танга
деб
халқимиз
бежиз
айтмаган.
Ҳозирги
кунда
ишни
ҳам
тилни
ҳам
яхши
билиш
шарт.
Бу
давр
талаби.
Ёшликда
Аллоҳ
берган
ҳар
бир
имкониятдан
унумли
фойдаланиш
лозим.
Меҳнатингиз
зое
кетмайди.
У
вақт,
чидам
ва
сабрни
талаб
этади.
Меҳнатингиз
самарасини,
кейин
биласиз.
Меҳнат,
меҳнат,
меҳнатнинг
таги
роҳат.
Амаллар
ниятга
боғлиқ
деган
ҳадисни
эсланг.
Маълумки,
таълим
тизимида
барча
фанларнинг
ўзига
хос
ўрни
бўлиб,
ҳар
бир
фан
шахс
камолотига
ҳисса
қўшади
.
Бирор
фанни
ўзлаштириш
эса
ўқувчидан
маълум
даражадаги
тил
малакасини
талаб
қилади
.
Фанларни
ўзлаштириш
жараёнидаги
ўқувчилар
дуч
келадиган
қийинчиликлар
,
хусусан,
берилаётган
маълумот
моҳиятини
тўлиқ
англаб
етмаслик
кўп
ҳолларда
уларнинг
тил
малакаси
етарли
даражада
шаклланмаганидан
дарак
беради.
Лингвистик
малаканинг
умумий
билиш,
ўзлаштириш
қобилияти
билан
чамбарчас
боғлиқлиги
илм
-
фан
тадқиқотларида
кўп
маротаба
ўз
тасдиғини
топган.
Кундан
-
кунга
ривожланиб
бораётган
дунё
талабларидан
бири
бўлган
чет
тилини
билиш,
уни
ўрганиш
ҳам
бевосита
биринчи
тил
кўникмалари
қай
даражада
яхши
ривожланганига
боғлиқдир.
ЮНЕСКО
бош
директори
Ирина
Бокова
чиқишларидан
бирида:
“Тил
таълими
жамият
ва
ундаги
фуқаролар
онгини
ривожлантиришни
таъминлайдиган
сифатли
таълим
тизимининг
энг
муҳим
таркибий
қисмидир”,
деган
эди.
Президентимиз Ш.М.
Мирзиёев 2018 йил 28 майда “Ўзбекистон ўқитувчи ва
мураббийларига” йўллаган табригида “Ёшларни миллий ва умумбашарий қадриятлар
руҳида, замонавий билим ва касб
-
ҳунарлар, хорижий тилларни пухта эгаллаган,
Ватанимиз ва халқимизга садоқатли инсонлар этиб вояга етказишда аввало сизларга
таянамиз”, деганда хорижий тилни ўрганишга алоҳида эътибор қаратган эди.
Кўп
йиллар
давомида
юртимиздаги
она
тили
таълимида
амал
қилиб
келинган
ёндашувда
асосий
урғу
тил
грамматикаси
ва
структурал
томонига
қаратилган
эди.
Аммо
халқаро
тажрибада
тил
таълими,
айниқса,
она
тили
таълимида
биринчи
навбатда,
ўқувчиларнинг
шу
тилдаги
тўрт
малакаси
–
ўқиб
тушуниш,
эшитиб
тушуниш,
фикрни
оғзаки
баён
қилиш
ва
фикрни
ёзма
баён
қилиш
кабиларни
параллел
тарзда
шакллантириш,
ривожлантиришга
эътибор
қаратилади
,
чунки
кишининг
бирор
тилдаги
эгаллаган
малакаси
айнан
мана
шу
тўрт
кўникма
орқали
юзага
чиқади.
Шунга
асосланган
ҳолда
тилни
билиш
даражаси
шу
кўникмалар
билан
баҳоланади.
Таълим
тизими
йўналишидаги
тадқиқотлар
шуни
кўрсатадики,
баҳолаш
таълим
жараёнига
бевосита
таъсир
кўрсатади.
Одатда
нима
баҳоланса,
ўша
ўқитилади.
Инглиз
тилидан
боладаги
тил
малакасининг
баҳоланиши
охир
-
оқибат
боланинг
бу
тилда
ўз
фикрини
эркин
баён
қила
олишига,
тилдан
самарали
фойдалана
олишига
олиб
келади.
Президентимизнинг
2019
йил
21
октябрдаги
“Ўзбек
тилининг
давлат
тили
сифатидаги
нуфузи
ва
мавқеини
тубдан
ошириш
чора
-
тадбирлари
тўғрисида”ги
ПФ–
5850-
сонли
Фармонига
асосан,
концепциянинг
асосий
йўналиши
сифатида:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
18
давлат
тилини
ривожлантиришга
оид
илмий
тадқиқот
ишларини
қўллаб
-
қувватлаш,
бу
соҳада
халқаро
ҳамкорликни
амалга
ошириш,
таълим
муассасаларида
давлат
тилини
ўргатиш
ва
уни
билиш
даражасини
баҳолаш
тизимини
янада
такомиллаштириш,
давлат
тилининг
илм
-
фан
тили
сифатида
нуфузини
ошириш
белгилаб
берилган.
Мазкур
Фармонни
амалиётга
татбиқ
этиш
мақсадида
халқ
таълими
муаммоларини
ўрганиш
ва
истиқболларини
белгилаш
мақсадида
бир
қатор
лойиҳалар
ишлаб
чиқилмоқда.
Шундай
лойиҳалардан
бири
“Умумтаълим
муассасалари
битирувчиларининг
она
тили
(ўзбек
тили)
фани
бўйича
малакасини
баҳолаш
ҳамда
14
та
фандан
тест
тизимини
ишлаб
чиқиш
лойиҳаси”дир.
Лойиҳа
мазмунига
кўра,
қуйидаги
ишларни
амалга
ошириш
белгиланган:
14
та,
яъни
бошланғич
синф
фанлари,
ўзбек
тили,
рус
тили
ва
адабиёти,
инглиз
тили,
математика,
информатика
ва
ахборот
технологиялари,
тарих,
давлат
ва
ҳуқуқ
асослари,
география,
физика
ва
астрономия,
кимё,
биология,
педагогика,
психология
фанларидан
тегишли
баҳоланувчи
контингентлари
учун
баҳолаш
услубларини
тайёрлаш,
уларга
хос
домен
ва
конструктларни
аниқлаш,
аниқ
таъриф
бериш,
тестнинг
структурасини
ишлаб
чиқиш.
Мазкур фанлар доирасида бевосита тест ёки бошқа кўринишдаги индивидуал
саволлар, топшириқлар тўпламини шакллантириш, баҳолаш жараёнини ташкил
этиш талаблари доирасида тест китобчаси, тест ўтказиш алгоритми, натижаларни
қайта
ишлаш механизми ва жавобларни эълон
қилиш услубларини яратиш.
Шунингдек,
умумтаълим
муассасалари
битирувчиларининг
инглиз
тили
билим,
малакаларини
баҳолаш
учун
имтиҳон,
инглиз
тили
ўрганаётган
ўқувчиларнинг
тилни
билиш
малакасини
давлат
таълим
стандарти
талаблари
асосида
тил
компетенцияларини
баҳолайдиган
янгича
тизимни
ишлаб
чиқиш
ва
жорий
этиш.
11-
синф
битирувчиларининг
тил
малакаларини
(эшитиб
тушуниш,
ўқиб
тушуниш,
оғзаки
ва
ёзма
нутқ)
баҳоловчи
имтиҳон
тизимини
шакллантириш,
лойиҳа
доирасида
яратилган
электрон
дастурий
воситадан
(ўқув
қўлланма
ҳамда
тест
ўтказиш
дастуридан)
унумли
фойдаланиш,
тарғибот
-
ташвиқот
ишларини
олиб
бориш.
Бу
лойиҳанинг
асосий
таркибий
қисмини
инглиз
тили
малакасини
баҳолаш
бўлими
ташкил
қилиб
,
бунда
ўқувчининг
лингвистик
билими
эмас,
балки
ундаги
лингвистик
ҳамда
нутқий
компетенция
баҳоланади.
Анъанавий
баҳолаш
мезонларига
кўра
эса
йиллар
давомида
тил
грамматикасини
эгаллашга
қаратилган
лингвистик
билимни
баҳолашга
урғу
бериб
келинган.
Инглиз
тили
таълимида
амалда
бўлган
дарслик
ва
ўқув
дастурларида
ҳам
айнан
мана
шу
ёндашувга
таянилган
эди.
Янги
ишлаб
чиқилаётган
тест
тизимида
ўқиб
тушуниш
малакасини
текшириш
қисмида
ўқувчига
3
хил
тил
услубидаги
матнлар
ҳавола
қилиниб
,
тилнинг
турли
услубларини
тушунишга
эътибор
қаратилади
.
Бугунги
кунда
замон
талабларига
жавоб
берувчи,
ҳар
томонлама
юқори
салоҳиятли
кадрларга
эҳтиёж
катта.
Ҳар
бир
соҳада
муносиб
кадрларни
танлаб
олиш
турли
мезонларга
асосланади.
Инсондаги
яхши
шаклланган
инглиз
тили
малакаси
уларнинг
ҳар
қандай
соҳада
яхши
фаолият
олиб
бориши
ва
муваффақиятларга
эриша
олишини
таъминлайдиган
бирламчи
жиҳатдир.
Бугунги
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
19
кунда
ҳар
томонлама
фаол
мутахассислар
керак.
У
шундай
бўлсинки,
ҳар
қандай
нутқни
ўқиб
ёки
эшитиб
аниқ
тушуна
олсин,
тўғри
таҳлил
қила
олсин,
юқори
саводхонликка,
айниқса,
равон
нутққа
эга
бўлсин.
Айнан
мана
шундай
хислатларга
эга
жамият
аъзолари
исталган
соҳада
ватан
равнақига
ҳисса
қўша
олади.
Ушбу
баҳолашнинг
мақсади
ҳам
ана
шундай
кадрларни
аниқлаш,
баҳолашнинг
таълимга
таъсир
эта
олиш
эффектидан
фойдаланиб
бундан
кейинги
барча
кадрларда
шундай
кўникмалар
мавжуд
бўлишини
таъминлашга
туртки
беришдан
иборатдир.
Бугунги
кунда
таълим
соҳасини
тубдан
такомиллаштириш
ва
бир
неча
хорижий
тилларда
эркин
мулоқотга
кириша
оладиган
жамиятни
шакллантириш
давр
талабига
айланди.
Зеро,
бу
ҳақда
Давлатимиз
раҳбари
2021
йил
6
май
куни
чет
тилларни
ўқитиш
тизимини
такомиллаштириш
юзасидан
ўтказилган
видеоселектор
йиғилишида
“Мамлакатимизда
хорижий
тилларни
ўргатиш
бўйича
келажак
учун
мустаҳкам
пойдевор
бўладиган
янги
тизимни
йўлга
қўйиш
вақти
-
соати
келди.
Биз
рақобатдош
давлат
қуришни
ўз
олдимизга
мақсад
қилиб
қўйган
эканмиз,
бундан
буён
мактаб,
лицей,
коллеж
ва
олий
ўқув
юрти
битирувчилари
камида
2
та
чет
тилини
мукаммал
билишлари
шарт.
Бу
қатъий
талаб
ҳар
бир
таълим
муассасаси
раҳбари
фаолиятининг
асосий
мезонига
айланиши
лозим”,
дея
таъкидлаганди.
Ҳозир
нафақат
юртимизда,
балки
бутун
дунёда
чет
тилларни
ўрганишга
қизиқиш
кундан
-
кунга
ортмоқда.
Жаҳон
ҳамжамияти
интеграция
жараёнига,
дунё
бозорига
дадил
ва
фаол
кириб
борилаётган
паллада
хорижий
тил
бўйича
билимларга
эҳтиёж
ортиши
табиий.
Шу
боис,
бугунги
кунда
соҳа
мутахассисининг
ҳар
томонлама
етуклиги
она
тили
қаторида
бир
неча
чет
тилларни
билиши
билан
белгиланмоқда.
Президентимизнинг
2021
йил
19
майдаги
“Ўзбекистон
Республикасида
хорижий
тилларни
ўрганишни
оммалаштириш
фаолиятини
сифат
жиҳатидан
янги
босқичга
олиб
чиқиш
чора
-
тадбирлари
тўғрисида”ги
қарорига
мувофиқ,
Вазирлар
Маҳкамаси
ҳузуридаги
Хорижий
тилларни
ўрганишни
оммалаштириш
агентлиги
фаолияти
йўлга
қўйилди
.
Вазирлар
Маҳкамасининг
шу
йил
19
январдаги
“Хорижий
тилларни
ўрганишни
такомиллаштириш
бўйича
қўшимча
чора
-
тадбирлар
тўғрисидаги”ги
қарори
қабул
қилиниши
агентлик
фаолиятини
янада
янги
босқичга
кўтаришга
замин
яратди.
Мазкур
қарорда
бу
борадаги
ишларни
янги
босқичга
кўтаришга
замин
яратадиган
кўплаб
мақсадлар
ўз
ифодасини
топган.
Масалан,
авваллари
чет
тиллари
йўналишида
олий
таълимга
қабул
жараёни
ҳам
эскича
тартибда
ўтказилар
эди.
2022/2023
ўқув
йили
қабулидан
бошлаб
хорижий
тиллар
бўйича
мутахассисларни
тайёрлашга
ихтисослашган
фанлар
мажмуасига
чет
тили
биринчи
фан
сифатида
киритилган
Ўзбекистон
давлат
жаҳон
тиллари
университети,
Самарқанд
давлат
чет
тиллар
институти,
Тошкент
давлат
шарқшунослик
университетининг
бакалавриат
таълим
йўналишларига
ҳамда
Тошкент
давлат
педагогика
университети,
Қўқон
давлат
педагогика
ва
Нукус
давлат
педагогика
институтларининг
хорижий
тиллар
бўйича
педагогларни
тайёрловчи
бакалавриат
таълим
йўналишларига
кириш
имтиҳонларида
фанлар
мажмуасидаги
чет
тили
фанидан
тинглаб
тушуниш,
ўқиш,
ёзиш
ҳамда
гапириш
компетенцияларини
аниқлаш
ва
баҳолашга
қаратилган
касбий,
яъни
ижодий
имтиҳон
ўтказилиши
белгиланди.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
20
Бунинг
замирида
ёшларни
олий
таълимга
қадар
ва
олий
таълимни
тугатгач,
маълум
бир
чет
тилини
биладиган
кадр
сифатида
тайёрлаш
ва
таълим
тизимида
чет
тилларни
босқичма
-
босқич
оммалаштириш
мақсади
турибди.
Шунингдек,
Вазирлар
Маҳкамасининг
2019
йил
13
майдаги
“Олий
таълим
муассасаларига
ўқишга
қабул
қилишда
миллий
ҳамда
халқаро
баҳолаш
тизимлари
сертификатларини
татбиқ
қилиш
чора
-
тадбирлари
тўғрисида”ги
қарори
билан
белгиланган
Давлат
тест
маркази
томонидан
бериладиган
чет
тилини
билиш
даражаси
тўғрисидаги
сертификат
ёки
халқаро
тан
олинган
сертификатнинг
тегишли
даражаларига
эга
бўлган
абитуриентларга
ўқишга
кириш
синовларида
берилган
имтиёзлар
сақлаб
қолинади
.
Чет
тили
фанидан
касбий
кириш
имтиҳонлари
Давлат
тест
маркази
томонидан
ўтказилади.
Қарорда
Хорижий
тилларни
ўрганишни
оммалаштириш
агентлиги
Вазирлар
Маҳкамаси
ҳузуридаги
Таълим
сифатини
назорат
қилиш
давлат
инспекцияси,
Мактабгача
таълим
вазирлиги,
Халқ
таълими
вазирлиги
ҳамда
Олий
ва
ўрта
махсус
таълим
вазирлиги
билан
ҳамкорликда
икки
ой
муддатда
узлуксиз
таълим
тизимида
чет
тилини
ўқитишнинг
ўқувметодик
мажмуаларини
ўқувчиларнинг
асосий
тил
кўникмаларини,
яъни
тинглаб
тушуниш,
ўқиш,
ёзиш
ва
гапириш
кўникмаларини
шакллантириш
нуқтаи
назаридан
тўлиқ
қайта
кўриб
чиқиши
белгиланди.
Бундан
ташқари,
Ўзбекистон
Республикаси
Халқ
таълими
вазирлиги
томонидан
2022/2023
ўқув
йилидан
бошлаб
умумий
ўрта
таълим
муассасалари
учун
замонавий
тил
ўргатиш
методикалари
асосида
ишлаб
чиқилган
чет
тили
дарсликларини
тўлиқ
чоп
этиш
ва
таълим
ташкилотларига
етказиш
чоралари
кўрилади.
Янги
дарсликлардан
фойдаланиш
методикаси
бўйича
ўқитувчилар
ва
методистлар
учун
малака
ошириш
курслари
ташкил
этилади.
Агентлик
ташкил
этилганидан
кейинги
ўтган
вақт
давомида
12
мингга
яқин
чет
тили
ўқитувчиси
ва
мутахассисларнинг
фикри,
хорижий
тажриба
ўрганилди.
Таълим
сифатини
назорат
қилиш
давлат
инспекцияси,
Мактабгача
таълим
вазирлиги,
Халқ
таълими
вазирлиги
ҳамда
Олий
ва
ўрта
махсус
таълим
вазирлиги
билан
ҳамкорликда
икки
ой
муддатда
узлуксиз
таълим
тизимида
чет
тилини
ўқитишнинг
ўқув
-
методик
мажмуалари
қайта
кўриб
чиқилиши
белгиланди.
2022
йил
1
мартдан
бошлаб
хорижий
тиллар
бўйича
йўналишларга
қабулни
тўртта,
яъни
чет
тили
фани
ўқитувчиларининг
тинглаб
тушуниш,
ўқиш,
ёзиш
ҳамда
гапириш
кўникмасига
асосан
ташкил
этиш
кўзда
тутилмоқда.
Бу
лойиҳани
пилот
тариқасида
олтита
таълим
муассасасида
жорий
қилишга
келишилди.
Бу
нима
беради?
Бу
тил
билиш
сифатини
оширади.
Талаба
университетга
хорижий
тилни
билган
ҳолда
келади.
Ўқитувчилар
уларга
тил
ўргатмайди.
Бундан
буёғига
олий
таълим
муассасаларида
психология,
педагогика
чуқур
ўқитилади,
мантиқий
фикрлашни,
методикасини
ривожлантиришга
эътибор
қаратилади
.
Бу,
ўз
навбатида,
келажакда
ўқитиш
сифатининг
ошишига
хизмат
қилади
.
Яъни
мактабга
ёки
бошқа
таълим
даргоҳларига
малакали,
методикаси
ривожланган,
хорижий
стандартларга
жавоб
берадиган
педагоглар
юборилади.
Қарорда
шу
пайтгача
кўплаб
муҳокама
ва
тушунмовчиликларга
сабаб
бўлиб
келаётган
яна
бир
жиҳатга
–
рус
тили
фани
ўқитувчилари
масаласига
ойдинлик
киритилди.
Илгари
улар
на
хорижий
тил,
на
рус
тили
ўқитувчиси
дея
аталарди.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
21
Кўплаб
рус
тили
ўқитувчиларининг
таклифи
ўрганилди.
Қолаверса
,
Халқ
таълими
вазирлиги,
Таълим
сифатини
назорат
қилиш
давлат
инспекциясининг
таклифларини
инобатга
олган
ҳолда
,
С1
даражадаги
миллий
ёки
унга
тенглаштирилган
мос
даражадаги
халқаро
тан
олинган
сертификатга
эга
рус
тили
фани
ўқитувчиларига
сертификат
олинган
кундан
бошлаб
икки
йил
давомида
қонунчилик
ҳужжатларида
белгиланган
тартибда
устама
тўлаш
тартиби
2022
йил
1
февралдан
бошлаб
жорий
этилди.
Бу
ҳам
ўқитувчиларнинг
ўз
устида
қайта
ишлаши,
малакасини
доимий
ошириб
боришига
туртки
беради.
Очиғи,
Тошкент
шаҳри
ва
вилоятларда
рус
тили
ўқитилишининг
сифати
жуда
ҳам
тушиб
кетган.
Мазкур
қарордан
кейин
рус
тилида
дарс
ўтиш
сифати
ошади,
рус
тилини
ўқитиш
методикаси
такомиллашади.
Қарорда
нодавлат
таълим
ташкилотларига
субсидия
ажратиш
масаласига
ҳам
алоҳида
эътибор
қаратилди
.
Ёшлар
орасида
хорижий
тилни
ўрганишда
самарали
натижа
кўрсатаётган
нодавлат
таълим
ташкилотлари
фаолиятини
янада
ривожлантириш
бўйича
имкониятлар
яратилди.
Пандемия
даврида
нодавлат
ташкилотлар
моддий
жиҳатдан
қийналганини
инобатга
олиб,
қолаверса
,
уларни
янада
қўллаб
-
қувватлаб,
янги
босқичга
олиб
чиқиш
мақсадида
Тошкент
шаҳри
ва
Самарқанд
вилоятида
фаолият
олиб
бораётган
НТТларни
ижара
тўловлар
ва
солиқдан
озод
қилиш
бўйича
ҳам
янгиликлар
киритилди.
Айни пайтда 10 та хорижий тил бўйича юртимизда тан олинган 35 хил
сертификат мавжуд. 35 та хорижий сертификатни тан олиш, уларнинг
ҳаққонийлигини
аниқлаш, қолаверса, стратегиясини тузиш, рейтингини тайёрлаш,
амал қилиш муддатига эътибор қаратиш, ўтишўтмаслигини аниқлаш мақсадида
давлат хизматчиларининг ягона электрон базаси шакллантирилди. Тест режимида
ишга туширилди. Мазкур базага юртимиз бўйича барча педагогларнинг эришган
натижалари, орттирган билимлари ҳақидаги маълумотлар, уларнинг хорижий тилни
ўзлаштиргани тўғрисидаги сертификатлар киритилади. Мазкур электрон базада ҳар
бир давлат хизматчисининг алоҳида кабинети бўлади. Кабинетда
педагог эришган
натижалар ва келгусида кўзда тутилаётган режалар қайд этиб борилади. Бундай
тартиб аввал бўлмаган. Биз вилоятлар статистикасидан келиб чиқиб, қайси вилоятга,
қайси
туманлар кесимида аниқ ёрдам бериш масаласини кўриб чиқдик. Бу базада
яққол, шаффоф кўриниб туради. Ҳокимлик ва бошқа давлат ташкилотларига ҳам
осон бўлади. Чунки базадаги маълумот асосида туман, маҳалла кесимида рейтинг
тузиш, уни маҳаллагача тушиб, педагоглар малакасини ошириш, тил ўрганишини
янги босқичга олиб чиқиш мумкин бўлади.
Қисқаси, хорижий тил таълими соҳасидаги ислоҳотлар бугунги кунда ўзининг
долзарблиги ҳамда амалий аҳамияти билан муҳим экани шубҳасиз. Соҳа
мутахассислари давлатимиз томонидан тил таълимига қаратилаётган катта эътибор
ва рағбатдан руҳланган ҳолда, асосий эзгу мақсад –
юрт келажаги ва равнақи учун
хизмат қилувчи, дунё бозорида рақобатбардош, талаб катта, билимдон, ҳар томонлама
етук кадрлар тайёрлашга ўз ҳиссаларини қўшмоғи лозим.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан
қурамиз. –
Тошкент: “Ўзбекистон”, 2017.
2.
Мирзиёев
Ш.М. Янги Ўзбекистон: тараққиёт сари дадил одимлар. –
Тошкент: “Ўзбекистон”, 2019.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
22
3.
Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон: демократик ўзгаришлар, кенг имкониятлар
ва амалий ишлар мамлакатига айланмоқда. –
Тошкент: “Ўқитувчи”, 2021.
4.
Хорижий тилларни билиш даражасини баҳоловчи халқаро тан олинган
сертификатларнинг рўйхатини ҳамда хорижий тилларни билиш даражасини
белгиловчи миллий ва халқаро тан олинган сертификатлар ўртасидаги
мувофиқлик даражасини тасдиқлаш тўғрисида (https://lex.uz/docs/5615817)
5.
Тил билганга минг танга…ми? (https://xs.uz/uzkr/post/til
-bilganga-ming-
tangami)
