Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
On the problem of antonymic relations of monosyllabic
words in French
Dilbar NASIMOVA
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2023
Received in revised form
10 June 2023
Accepted 25 July 2023
Available online
15 July 2023
This article discusses the relationship of antonyms of
monosyllabic words in French. In particular, antonyms of one
part of speech, the same roots and different parts of speech
were analyzed. At the same time, according to the results of the
study on specific examples, the semantic relations of antonymic
paradigms were studied.
2181-3701
/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol1-iss4-pp13-18
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
monosyllabic words,
antonyms of one part of
speech with the same roots,
antonyms of different parts
of speech.
Француз тилида моносиллаб сўзларнинг антонимик
муносабатлари масаласига доир
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
моносиллаб сўзлар
,
бир сўз туркумли ва бир
хил ўзакли антонимлар
,
кўп сўз туркумли ва ҳар
хил ўзакли антонимлар
,
антономик парадигмалар.
Мазкур мақолада француз тилида мавжуд моносиллабик
сўзларнинг антоним муносабатлари ҳақида фикр юритилади.
Хусусан
,
бир сўз туркумли ва бир хил ўзакли ҳамда кўп
сўз туркумли ва ҳар хил ўзакли антонимлар таҳлил
қилинган. Шу билан бирга
,
олиб борилган тадқиқот
натижалари асосида антонимик парадигмаларнинг семантик
муносабатлари аниқ мисоллар асосида ўрганилган.
1
Teacher, independent applicant, Samarkand State Institute of Foreign Languages. E-mail:
Dilbarbeki7@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
4 (2023) / ISSN 2181-3701
14
К проблеме антонимических отношений односложных
слов во французском языке
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
односложные слова
,
антонимы одной части
речи с одинаковыми
корнями
,
антонимы разных частей
речи
,
антонимические
парадигмы.
В данной статье изучаются отношения антонимов
односложных слов во французском языке. В частности
,
рассматриваются антонимы
,
принадлежащие одной части
речи
,
с одинаковыми корнями
,
а также антонимы разных
частей речи. Исследование базируется на конкретных
примерах и включает в себя анализ семантических
отношений в антонимических парадигмах.
Лексик семантиканинг замонавий тадқиқотларида ўзига хос хусусият
антонимия муаммоларига қизиқишнинг ортиши бўлиб
,
бу жуда кенг
тадқиқотчиларнинг эътиборини тортиб келган.
Ҳозирги
пайтга қадар
антонимларнинг умумий ва хусусий масалаларини ўрганишга бағишланган кўплаб
тадқиқотлар амалга оширилди. Масалан
,
ўзбек тилшунослигида дастлабки
антонимлар татбиқини
ўтган асрнинг 70 йилларида Р.
Шукуров томонидан амалга
оширилган тадқиқотларда кузатишимиз мумкин
.
Бундан ташқари
,
француз
тилининг антонимия муаммоларига бағишланган кўплаб мақолалар
,
жумладан
,
Лоррен
университети тилшуноси Каролин
Массероннинг “Propositions de travail
pédagogique sur les antonymes” ва Сорбон университети профессори Паскал
Амсилининг
“L’antonymie en terminologie:
quelques remarques” номли мақолалари
антонимларнинг турли масалаларини ечишга ҳисса қўшди.
20 аср охирига келиб антонимия ҳодисаси анча чуқур ўрганилганига қарамай
,
моносиллабик (бир бўғинли сўзлар) сўзларнинг антонимик хусусияти очиб
берилмаганлиги боис мазкур тадқиқотимизни шу масалага бағишламоқчимиз.
Тилнинг лексик –
семантик соҳасининг энг муҳим лингвистик
универсалларидан (тилларга хос хусусият) бири бу антонимия ҳодисасидир.
Антонимларнинг ифода маънолари учун энг умумий ва муҳим семантик хусусияти
бу –
қарама
-
қарши
қўйилган сўзлар ҳисобланади.
Француз тилида бир бўғинли сўзлар
ўзининг морфологик
–
лексик
хусусиятига кўра ранг
-
баранглик касб этади. Жумладан
,
autre [otr]
сўзининг учта
сўз туркумига яъни от
,
сифат
,
олмош сўз туркумларига мансублиги
ва сўзларнинг
аксарият қисмини от сўз туркумига хос сўзлар ташкил этиши
билан аҳамиятга
эгадир
[2, 101].
Тилшуносликда антонимларнинг ҳосил бўлиши юзасидан кўпгина фикрлар
баён қилинган. Уларнинг ясалиши ва турлари бўйича рус олимлари
Э.И.
Диброва
ва
Н.Ю
.
Донченколар
тадқиқотларида қуйидагича
аниқланди
[3, 98].
➢
Бир сўз туркумли ва бир хил ўзакли антонимлар
.
➢
Кўп сўз туркумли ва ҳар хил ўзакли антонимлар
.
Бир хил ўзакли антонимлар –
умумий ўзак морфемага эга антонимлар.
Масалан
,
connu
–
inconnu, juste
–
injuste, utile
–
inutile, humain
–
inhumain,
réel –
irréel
,
rationnel
–
irrationnel;
аммо таҳлил давомида бу турдаги антонимларни
моносиллабик сўзлар орасида учратмадик.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
4 (2023) / ISSN 2181-3701
15
Ҳар
хил ўзакли антонимлар –
ўзак морфемалари билан ажралиб турадиган
антонимлар. Буларга
dru
–
faible, goutte
–
flot, large
–
bref, net
–
sale
; ва бошқалар
киради
.
Юқорида айтиб ўтилганидек
,
ҳозирги
кунга қадар антонимларга
бағишланган жуда кўплаб тадқиқотлар тилшунос олимлари
,
жумладан
,
Э.Н.
Миллер
,
Ю.Д.
Апресян
,
Р.С.
Гинзбург
,
Л.А.
Булаховский
,
И.Б.
Арнольд
ва бошқалар
томонидан амалга оширилди. Олимлар
“антонимик муносабатлар фақатгина бир
сўз туркумига оид ҳар хил ўзакли антонимларда содир бўлади”
,
деб таъкидлайди
[
Апресян
,
1995; Иванова
, 1982;
Соколова
, 1977].
Шу билан бирга
,
рус олими ҳам
Э.Н.
Миллернинг сўзларига кўра
,
ўзининг типиклиги ва кенг тарқалганлиги боис
,
бир сўз туркумли антонимлар луғатларда қарама
-
қаршиликни
ифодалашнинг
ягона воситаси сифатида тақдим этилади
[4, 211].
Бу тушунчаларнинг изоҳи учун тадқиқотимиз давомида
,
моносиллабик
сўзлар орасидан 159 та антоним муносабатдаги сўзлар аниқланди ва улар
қуйидаги жадвал орқали классификация қилинди:
Сўз туркумлари
Бир сўз туркумли антонимлар
Аралаш сўз туркумли
антонимлар
Ҳар
хил ўзакли
антонимлар
Бир хил ўзакли
антонимлар
Мустақил сўз
туркуми
Сифат –
сифат
От –
от
Равиш –
равиш
Феъл –
феъл
ифодаланмади
От –
сифат
Сифат –
от
Феъл –
от
Феъл –
сифат
Ёрдамчи сўз
туркумлари
Предлог –
предлог
ифодаланмади
ифодаламади
Таҳлил натижалари шуни кўрсатдики
,
бир сўз туркумига
,
яъни
сифат ва
сифатга
хос зид маъно билдирувчи антонимлар моносиллабик сўзларда энг
сермаҳсул ҳисобланди ва улар 92 тани
,
яъни 58% ташкил қилади. Қуйидаги
моносиллаблар шулар жумласидан ўрин олди:
AMPLE [
ãpl]
–
bref, court;
BEAU [bo]
–
laid, moche;
BLÈME
[bl
ɛ
m]
–
frais;
CHICHE [
ʃ
i
ʃ
]
–
riche;
DENSE [d
ɑ̃
s]
–
rare;
FADE [fad]
–
vif;
FORT [f
ɔ
r]
–
faible;
GAUCHE [go
ʃ
]
–
droite, direct, dextre;
GRAS [gr
ɑ]
–
maigre, mince;
HUMBLE [
œ̃
bl]
–
fier, fat;
IVRE [ivr]
–
ivre;
LISSE [lis]
–
rude,
rêche;
MORNE [m
ɔ
rn]
–
gai;
VITE [vit]
–
lent...
Шу билан бирга кузатиш натижасида моносиллабик сифатларнинг ўзаро
қарама
-
қарши тушунчаларни ифодалайдиган сўзлар орасидан қуйидаги унумли
мавзулар ҳам аниқланди:
➢
Инсон руҳиятини ифодаловчи зид моносиллаблар:
TRISTE [trist]
–
allègre
, gai;
GAI [ge]
–
grave, morne, sombre, triste;
MORNE [m
ɔ
rn]
–
gai;
FORT [f
ɔ
r]
–
faible, calme,
frêle;
FOURBE [furb]
–
droit, franc, probe;
STRICT [strik]
–
souple,
lâche;
DRU [dry]
–
faible;
PROBE [pr
ɔ
b]
–
fourbe;
➢
Рангни ифодаловчи зид моносиллаблар:
BLANC, BLANCHE [bl
ɑ̃
, bl
ɑ̃ʃ
]
–
Noir, sombre,
NOIRE [nwar]
–
Blanc, clair, pur;
TERNE [t
ɛ
rn]
–
beau, frais, vif;
BLET [bl
ɛ
]
–
vert;
BLÈME
[bl
ɛ
m]
–
frais;
➢
Таъмни ифодаловчи зид моносиллаблар:
AIGRE [
ε
gr]
–
amène
, doux;
FADE [fad]
–
vif;
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
4 (2023) / ISSN 2181-3701
16
Бундан
ташқари
от
ва
от
сўз
туркумига
оид
антонимлар
40%
ни
,
равиш
ва
равиш
1%
,
феъл
ва
феъл
сўз
туркумига
оид
1%
ҳамда
таҳлил
давомида
предлог
ва
предлог
0,5%
ни
ташкил
этди
.
Бироқ
бу
кузатиш
натижасида
,
бир
хил
ўзакли
моносиллаб
сўзлардан
зид
антонимлар
мавжуд
бўлмади
.
Тадқиқотимиз
давомида
аралаш
сўз
туркумли
антонимлар
сермаҳсул
антонимлар
қаторидан
йироқ
бўлди
.
Улар
фақатгина
қуйидаги
сўз
туркумлари
билан
ўзаро
қарама
-
қарши
тушунчаларни
ифодалай
олди
:
➢
От
–
сифат
:
AISE [
ε
z]
–
triste, gene; BORD [b
ɔ
r]
–
fond, loin, centre; CIME [sim]
–
bas, base,
abîme;
VAGUE [vag]
–
clair, net;
➢
Сифат
–
от
:
MAL, MALE [mal]
–
joie;
➢
Феъл
–
от
:
RIRE [rir]
–
pleur, larme;
➢
Феъл
–
сифат
:
TENDRE [t
ɑ̃
dr]
–
dur, frois, sec;
Антонимларнинг
семантик
муносабатларида
бир
-
бири
билан
қарама
-
қарши
маъно
муносабатини
ифодалашда
антонимик
парадигмаларнинг
ўрни
каттадир
.
Антонимик парадигма
–
икки ёки ундан ортиқ сўзлардан иборат бўлиб
,
маъно
жиҳатдан бир
-
бирига қарама
-
қарши сўзларнинг мураккаб муносабатидир
[5, 88].
Уларнинг семантик муносабатларида маънонинг қарама
-
қаршилиги умумий интеграл
ва фарқловчи белгилар билан ифодаланади.
Бундай парадигмаларнинг ёнма –
ён
келиши
,
қарама –
қаршилигининг асосий вазифалари сўзларнинг лексик
-
семантик
хусусиятларининг бирлашувидадир.
Маълумки
,
антонимик парадигмаларнинг
аксарият қисмида қарама
-
қарши
синонимик қаторнинг доминантлари ҳукмронлик
қилади ва улар ядро қарама
-
қарашилигини
ташкил этади. Мазкур тушунчани
тадқиқотимиз доирасида моносиллабик сўзларда тадқиқ қилдик.
A
AIGRE [
ε
gr]
–
amène
, doux;
AMPLE [
ã
pl]
–
bref, court, petit;
B
BAS, BASSE [ba, bas]
–
cime, comble, digne, haut;
BORD [b
ɔ
r]
–
fond, loin;
C
CALME [kalm]
–
affres, alarme;
COURT, COURTE [kur], kurt]
–
ample, gros, grand, long;
D
DOUX, DOUCE [du, dus]
–
âcre
, aigre,
âpre
, cru;
DUR, DURE [dyr]
–
blet, brave;
E
ENTRE [
ɑ̃
tr]
–
hors;
F
FAIBLE [f
εbl]
–
dru, gros, fort;
FLASQUE [flask]
–
dur, ferme, raide;
G
GAI, GAIE [
ge;gε]
–
grave, morne, noir, sombre, triste;
GRAS, GRASSE [gr
ɑ
, gr
ɑs]
–
maigre, mince, pauvre, sec;
H
HOMME [
ɔ
m]
–
femme, dame;
HUMBLE [
œ̃
bl]
–
fier, fat;
I
IVRE [ivr]
–
sobre, calme;
J
JOIE [
ʓ
wa]
–
deuil, mal;
JUSTE [
ʓ
yst]-
faux, mal;
K
–
L
LÂCHE
[l
ɑʃ]
–
brave, ferme, preux;
LARGE [larg]
–
bref, court, petit;
M
MINCE [m
ɛ̃
s]
–
gras, grand, fort, large, ample;
MOCHE [m
ɔʃ
]
–
bon, chic, beau;
N
NET [n
ɛ
t]
–
sale, brut, flou;
NOIRE [nwar]
–
blanc, clair, pur;
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
4 (2023) / ISSN 2181-3701
17
O
–
P
PLAT, PLATE [pla, plat]
–
dos, creux;
PLEIN, PLEINE [pl
ɛ̃
, pl
ɛ
n]
–
vide, creux;
Q
–
R
RAIDE [r
ɛ
d]
–
flasque, mou, souple;
RUDE [ryd]
–
clair, lisse, doux;
S
SALE [sal]
–
clair, net, pur, blanc;
STRICT, STRICTE [strikt]
–
large, souple,
lâche;
T
TERNE [t
ɛ
rn]
–
beau, Frais, vif;
TENDRE [t
ɑ̃
dr]
–
dur, frois, sec;
U
–
V
VIL, VILE [vil]
–
Pur, noble, cher;
VIDE [vid]
–
comble, plein;
W
–
X
–
Y
–
Z
ZÈLE
[z
ɛ
l]
–
froid
Таҳлил
натижаларига кўра антонимик қаторда доминантлар ядро қарама
-
қаршилигини
ташкил қилди. Аммо антонимик парадигмалар қарама
-
қаршиликни
қисман ҳосил қиладиган синонимик қатордан иборат бўлди. Албатта бу асослидир.
Чунки антонимия ҳодисаси бошқа тил ҳодисалари каби ўзига яқин ҳодисалар билан,
айниқса синонимия ҳодисаси билан яқин боғланган бўлади. Улар антоним ҳосил
қилувчи
сўзларнинг ўзини ўрганиш билан чекланмасдан, балки бундай сўзларнинг
синонимлари билан таққослаб ўрганиш тилда антонимик жуфтликлардан ташқари
антонимик гуруҳлар (қатор) ҳам мавжудлигини кўрсатди.
Юқорида келтирилган жадвалда моносиллабик антонимик парадигмалар
контекстли(вазиятли) синоним ва антонимларни ўз ичига олмайди. Булар
фақатгина синонимик қаторларни ва антонимларни ташкил этди холос. Шунга
қарамай
,
аксарият ҳолатда парадигмалар реал мулоқот шароитида кузатилади.
Улар орасидаги яқин алоқа нутқда учрайди. Дарҳақиқат
,
олим Ш.Сафаровнинг
таъкидлаганидек
,
ҳар
қандай билвосита нутқий актнинг мазмунини англаш учун
тузилмаларнинг бирламчи маъносини билмоқ даркор
[6, 91].
Бундан ташқари
, K, O, Q, U, W, X,
Y каби графемаларининг моносиллаблари
орасида антонимик занжир ҳосил бўлмади
,
чунки улар кўплаб регионализм
,
англитизм ва акронимлардан ташкил топганлиги маълум бўлди.
Хулоса тарзида шуни таъкидлаш мумкинки
,
антонимия ҳодисаси азалдан
чуқур лингвистик таҳлил объекти бўлиб келган ва ҳозирги кунда уларнинг
парадигматик ҳодисаси ўзаро қарама
-
қарши тушунчаларни атрофлича ўрганиши
билан изоҳланди.Шу ўринда
,
моносиллабик сўзларнинг таркиби ва хусусияти кенг
ва турли туманлиги ҳам намоён бўлди. Таҳлил давомида бундай лексик
бирликларни кенгроқ доирада яъни турли хил матнларда
,
нутқ қўлланишларида
антонимик муносабатларини ўрганишга мойиллик ҳам мавжуд бўлмоқда.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Р.Шукуров, Ўзбек тилида антонимлар. –
Тошкент: Фан нашриёти, 1977.
2.
Д.Насимова, Француз тилида бир бўғинли сўзларнинг фоно –
семантик
таҳлилига доир.// Хорижий филология № 2, 2022. –
б. 101
-108.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
4 (2023) / ISSN 2181-3701
18
3.
Диброва Е.И., Донченко Н.Ю.Поэтические структуры антонимии.М.:
С.Принт, 2000.183 с.
4.
Миллер Е.Н. Природа лексической и фразеологической антонимии. Изд –
во Саратовского университета, 1990. –
211с.
5.
Шхапацева М.Х. Пазова Л.М. Антонимическая парадигматика. Научный
журнал «Вестник АГУ» Выпуск № 3 2015. –
С. 88
-94.
6.
СафаровШ.С.ПРАГМАЛИНГВИСТИКА.
-
Т.:
Ўзбекистон
миллий
энцик
-
лопедияси, 2008. –
91б.
7.
Robert P. Le Petit Robert.
–
Paris, 2015.
8.
Suvonova N. Adaptation of the principles of nomination of lexical and
phraseological antonyms in language (on the example of French)/ Derivative laws of
language development: Proceedings of the Republican scientific-theoretical conference.
–
Samarkand 2009, p 163
–
167.
9.
ЎЗБЕК
ТИЛИНИНГ
ИЗОҲЛИ
ЛУҒАТИ
. (5
жилдли) “O’zbekiston milliy
ensiklopediyasi”.
T.,
–
2020. 88 b.
10.
Pascal Amsili. L’antonymie en terminologie: quelques remarques.Conférence
TIA-2003, Strasbourg, 31mars et 1 avril 2003.
11.
Ashurov Sh., Suvonova N. Linguistic, Psychological and Theological
Interpretation of “White” Colour (in the example of the French and Uzbek languages) /
Journal of Positive School Psychology 2022,
–
Vol.6,
–
No.4, 9550
–
9560. Scopus Source:
https://www.scopus.com/sourceid/2110104422
12.
Сувонова Н. НЕКОТОРЫЕ ПРОБЛЕМЫ ПЕРЕВОДА УЗБЕКСКИХ ПОСЛОВИЦ
НА ФРАНЦУЗСКИЙ ЯЗЫК. Ученый XXI века .2016, № 2
-5 (15)
13.
https://www.persee.fr/doc/prati_0338-2389_1984_num_43_1_1317
14.
https://www.dictionnaire-synonyme.com/antonymes/
15.
https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/seau/71687
