Возможности использования нейронных сетей при изучении иностранных языков в странах высшего образования Узбекистана

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Opportunities for the use of neural networks in the study
of foreign languages in higher educational institutions of
Uzbekistan

Anastasia TKACHEVA

1

Samarkand State Institute of Foreign Languages

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2023

Received in revised form

10 August 2023

Accepted 25 September 2023

Available online

15 November 2023

This scientific article examines the specific aspects of using

neural networks in the field of teaching foreign languages in
higher educational institutions of Uzbekistan. Due to the rapid

development of innovative technologies, neural networks act as

a new promising tool that improves the process of teaching

foreign languages. The purpose of this study is to evaluate the
effectiveness of using neural networks in foreign language

teaching and to determine their potential for the higher

education system of Uzbekistan.

2181-3701

/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol1-iss5-pp41-51

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

neural networks,
educational technologies,

new approaches,
integration,

software.

O‘zbekiston oliy o‘quv yurtlarida chet tillarini o‘rganishda

neyrotarmoqlardan foydalanish imkoniyatlari

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

neyrotarmoqlar,

ta’lim texnologiyalari,

yangi yondashuvlar,
integrallashuv,

dasturiy ta’minot.

Ushbu ilmiy

maqolada O‘zbekiston oliy o‘quv yurtlarida chet

tillarni o‘qitish sohasida neyrotarmoqlardan foydalanishning

o‘ziga

xos

jihatlari

ko‘rib

chiqiladi.

Innovatsion

texnologiyalarning jadal rivojlanishi munosabati bilan

neyrotarmoqlar chet tillarini o‘qitish jarayonini yaxshilaydigan

yangi istiqbolli vosita sifatida harakat qilmoqda. Ushbu

tadqiqotning maqsadi chet tilini o‘qitishda neyrotarmoqlardan

foydalanish samaradorligini baholash va ularning O‘zbekiston
oliy ta’lim tizimi uchun salohiyatini aniqlashdan ib

orat.

1

Associate Professor, Candidate of Philological Sciences, Samarkand State Institute of Foreign Languages.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

42

Возможности использования нейронных сетей при
изучении иностранных языков в странах высшего
образования Узбекистана

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

нейронные сети,

образовательные
технологии,

новые подходы,
интеграция,

программное обеспечение.

В данной научной статье рассматриваются конкретные

аспекты использования нейронных сетей в сфере

преподавания иностранных языков в высших учебных

заведениях

Узбекистана.

Благодаря

стремительному

развитию инновационных технологий, нейронные сети
выступают в качестве нового перспективного инструмента,

улучшающего процесс обучения иностранным языкам.

Целью

данного

исследования

является

оценка

эффективности использования нейронных сетей в
преподавании иностранных языков и определение их

потенциала для системы высшего образования Узбекистана.

The use of neural networks in education is gaining significant attention due to

their potential to enhance the teaching and learning process. In the context of Uzbekistan
universities, this study aims to explore the possibilities of utilizing neural networks for
teaching foreign languages. By conducting an extensive literature review and examining
the current state of foreign language education in Uzbekistan, this research investigates
the challenges, limitations, and future prospects of integrating neural networks into the
educational system.

The findings indicate that neural networks offer several advantages in teaching

foreign languages. These include personalized learning experiences, improved language
proficiency, and automated evaluation systems. Personalized learning experiences can be
achieved by tailoring instruction to the diverse needs and learning styles of students,
ensuring more effective and engaging language learning opportunities. Neural networks
have the potential to analyze student performance and provide targeted feedback,
enabling learners to improve their language skills at their own pace.

Additionally, neural networks can automate the evaluation process by analyzing

students

’

performance on various language tasks, such as grammar exercises, listening

comprehension, and writing assignments. This automated evaluation system can save
time for teachers and provide more immediate feedback to students, promoting
continuous improvement. Moreover, the integration of neural networks in foreign
language teaching can facilitate the creation of interactive and immersive learning
environments through the use of virtual reality and augmented reality technologies.
These technological advancements can enhance students

’

language learning experiences

by providing realistic scenarios for practice and communication.

However, several challenges and limitations need to be considered when

integrating neural networks into the Uzbekistan education system. Access to diverse and

high-quality language datasets is essential for the effective training of neural networks.

Collaborations between academic institutions, language centers, and technology

developers can help ensure the availability of such datasets. Additionally, the multilingual

context of Uzbekistan introduces complexities in neural network training, as it requires

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

43

accounting for the unique characteristics and structures of various languages. Addressing

these challenges will require the development of specialized models that can handle the

specific linguistic features of Uzbek and other languages spoken in Uzbekistan.

Furthermore, successful integration of neural networks in foreign language

education necessitates that teachers possess a deep understanding of how these

networks function. Training programs and workshops should be organized to provide

teachers with the necessary technical skills to leverage neural networks effectively in

language instruction. Support from administrators and policymakers is also crucial in

terms of providing the necessary resources, infrastructure, and professional

development opportunities to facilitate the integration of neural networks in the

education system.

In conclusion, the possibilities offered by neural networks for teaching foreign

languages in Uzbekistan universities are vast. By leveraging personalized learning

experiences, automated evaluation systems, and immersive technologies, neural

networks have the potential to transform foreign language education in Uzbekistan.

Overcoming challenges such as dataset availability, multilingual context, and technical

proficiency among educators will be crucial. However, with proper planning,

collaboration, and support, the integration of neural networks has the potential to

revolutionize foreign language teaching, ensuring enhanced language proficiency and a

more engaging learning experience for students.

KIRISH

Bilimlarning globallashuvi va axborot uzatish erkinligi davrida chet tillarini

o

‘

zlashtirish xalqaro aloqalar, tijorat va madaniy sohalardagi muvaffaqiyatning ajralmas

qismiga aylanadi. O

‘

zbekistonda chet tili alohida ahamiyat kasb etmoqda.

Mamlakatimizdagi jadal iqtisodiy o

‘

sish va xalqaro munosabatlarning rivojlanishi xorijiy

tillarda samarali muloqot qila oladigan malakali mutaxassislarni talab qiladi.

Shunga qaramay, chet tillarini o

‘qitishning an’anaviy usullari ko‘

pincha yuqori

samaradorlikni ta’minlamaydi va zamonaviy ta’lim muhitining muammolariga to‘

liq

javob bermaydi. Ta’limda texnologiyalar tobora ommalashib bormoqda. Yangi

yondashuvlar va vositalardan foydalanish O

‘

zbekiston oliy o

‘

quv yurtlarida chet tillarini

o

‘

qitish samaradorligini oshirish uchun zaruratga aylanib bormoqda.

An’anaviy o‘

qitish usullarining cheklovlarini yengish uchun katta imkoniyatlarga

ega bo

‘

lgan innovatsion yondashuvlardan biri bu neyrotarmoqlardir. Neyrotarmoqlar

inson miyasining ishlashini modellashtiradigan va katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta

ishlash va tahlil qilishga qodir kompyuter algoritmlaridan iborat. Ularning tilni qayta

ishlash va tahlil qilish, nutqni aniqlash va tarjima sohasidagi noyob imkoniyatlari ularni

chet tillarini o

‘

qitishda istiqbolli vositaga aylantiradi.

Ushbu tadqiqotning maqsadi chet tilini o

‘

qitishda neyrotarmoqlardan foydalanish

samaradorligini baholash va ularning O

‘zbekiston oliy ta’lim tizimi uchun salohiyatini

o

‘rganishdir. Ta’lim sohasida yangi yondashuv sifatida neyrotarmoqlardan foydalanish

ta’lim sifatini yaxshilashga, shuningdek, talabalarning chet tilini o‘

rganishga qiziqishi va

motivatsiyasini oshirishga yordam beradi.

Mazkur tadqiqot turli xil neyrotarmoqlarni, shu jumladan rekurrent

neyrotarmoqlarni (RNN) va konvolyutsion neyrotarmoqlarni (CNN) hamda ularning chet

tillarini o

‘

qitishda qo

‘

llanilishini ko

‘

rib chiqadi. So

‘

zlarni tahlil qilish va qayta ishlash,

nutqni aniqlash, avtomatik tarjima qilish va interfaol o

‘

quv materiallarini yaratish

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

44

uchun neyrotarmoqlardan foydalanish holatlari ko

‘

rib chiqiladi. Shuningdek,

neyrotarmoqlardan foydalanishning xorijiy tillarni o

‘qitish jarayoniga ta’siri va talabalar

uchun individuallashtirilgan ta’lim imkoniyatlari o‘

rganiladi.

Ushbu tadqiqot neyrotarmoqlari O

‘zbekistonda ta’lim tizimini modernizatsiya

qilish va oliy o

‘

quv yurtlarida xorijiy tillarni o

‘

qitish sifatini oshirishga qanday yordam

berishi mumkinligini aniqlashga qaratilgan. O

‘zbekiston oliy ta’lim tizimida neyron

tarmoqlardan foydalanishning afzalliklari va imkoniyatlarini baholash talabalarni
xalqaro aloqalar va global darajadagi hamkorlikning zamonaviy talablariga yaxshiroq

tayyorlay oladigan innovatsion va samarali ta’lim tizimini yaratish yo‘

lidagi muhim

qadamdir.

Xorijiy tillarni ta’lim dasturlariga joriy etish O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi uchun

muhim vazifa bo

‘

ldi. Innovatsion texnologiyalarning jadal rivojlanishi bilan

neyrotarmoqlar ta’lim sohasida tobora ommalashib bormoqda va istiqbolli bo‘

lib, chet

tillarini o

‘

qitishda yangi yondashuvlarni taklif qilishi mumkin.

Ilmiy adabiyotlarda ta’limda neyrotarmoqlardan foydalanish va ularni chet tillarini

o

‘

rganishda qo

‘

llash bo

‘

yicha ko

‘

plab tadqiqotlar o

‘tkazildi. Ulardan ba’zilari quyida

keltirilgan:

1. Zhai Ch., Wibowo S. (2023) tomonidan olib borilgan tadqiqot chet tillarini

o

‘

rgatish uchun neyrotarmoqqa asoslangan nutq agentlaridan foydalanishni muhokama

qiladi. Mualliflar virtual agentlar yordamida nutq ko

‘

nikmalarini mashq qilish va fikr-

mulohazalarni olish imkoniyatini beruvchi moslashuvchan va interfaol tizimni taklif
qilishadi.

2. Hoidi Z.B., Rossi D.larning ilmiy maqolasi (2022) tilni o

‘

rganish samaradorligini

oshirish uchun ta’lim ilovalarida neyron til modellaridan foydalanishni ko‘

rib chiqadi.

Mualliflar neyrotarmoqlari talaffuzni yaxshilash, matnni tushunish va iboralar yaratishda
qanday yordam berishi mumkinligini tasvirlaydi.

3. Barzilay R., Lee L. (2003) tomonidan olib borilgan tadqiqot jumlalarni qayta

yozishni o

‘

rgatish uchun neyrotarmoqlardan foydalanishni ko

‘

rib chiqadi. Mualliflar bir

nechta ketma-ketlikni moslashtirishga asoslangan algoritmni taklif qilishadi. Bunday
faoliyat talabalarga chet tillarini o

‘

rganishda yordam berishi mumkin bo

‘

lgan

neyrotarmoqni qayta yozishga o

‘

rgatish imkonini beradi.

4. Sun Sh., Luo Ch., Chen J. (2017) larning ilmiy maqolasida mualliflar tilni o

‘

rgatish

uchun tabiiy tilni qayta ishlashning turli usullarini (Natural Language Processing, NLP)
ko

‘

rib chiqadilar hamda NLP-ning tilni o

‘

qitish kontekstida mavjud tadqiqotlari va

qo

‘

llanilishi, shu jumladan neyrotarmoq yondashuvlaridan foydalanish haqida umumiy

ma’lumot beradilar.

5. David J., Brom

P., Starý

F., Bradáč

J., Dynybyl V. (2021) tomonidan olib borilgan

tadqiqot ingliz tilini o

‘qitishda sun’iy neyrotarmoqlarning qo‘

llanilishini ko

‘

rib chiqadi.

Mualliflar talabalarning yanada interfaol va amaliy ishtirokini ta’minlash orqali tinglash

ko

‘

nikmalarini rivojlantirish uchun neyrotarmoqlardan foydalanishni taklif qilishadi.

6. Saini S., Sahula V. (2018) tomonidan olib borilgan tadqiqot neyrotarmoqlarining

ingliz tilidan hind tiliga mashina tarjimasida qo

‘

llanilishini ko

‘

rib chiqadi. Mualliflar ikki

til o

‘

rtasidagi tarjima sifatini yaxshilash uchun neyrotarmoqlardan foydalanish misolini

taqdim etadilar.

7. Bai C., Huang W. (2021) tomonidan olib borilgan tadqiqot texnik va kasbiy

ta’limda ingliz tilini bilish darajasi past bo‘lgan talabalar uchun sun’iy neyrotarmoqlar va

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

45

tilni o

‘

rganish integratsiyasini ko

‘

rib chiqadi. Mualliflar virtual agentlar bilan aloqa qilish

va xatolarni avtomatik tuzatish orqali tilni o

‘

rgatish uchun neyrotarmoqlardan

foydalanish imkoniyatlarini muhokama qiladilar.

8. Taghipour K., Tou Ng H. (2016) tomonidan olib borilgan tadqiqot texnik

universitet talabalarining insholarini baholash uchun sun’iy neyrotarmoqlardan

foydalanishni o

‘

rganadi. Mualliflar inshoni avtomatik baholash uchun yangi

neyrotarmoqqa asoslangan yondashuvni taklif qilishadi, bu esa ishning ob’yektivligi va

baholash tezligini oshirishga yordam beradi.

Ushbu tadqiqotlar chet tillarini o

‘

qitish sohasida neyrotarmoqlarni qo

‘

llash

imkoniyatlarining xilma-xilligini namoyish etadi. Ular shuni ko

‘

rsatadiki, neyrotarmoqlar

muloqot ko

‘

nikmalarini yaxshilash, matnlarni tahlil qilish, nutqni aniqlash va interfaol

ishlarni yaratish uchun samarali qo

‘

llanilishi mumkin. Bundan tashqari, yuqoridagi ilmiy

ishlar shuni ko

‘

rsatadiki, yaxshi ishlab chiqilgan va o

‘

qitilgan neyrotarmoqlari tilni

o

‘

qitishda yuqori natijalarga erishishi mumkin. Shunday qilib, neyrotarmoqlari o

‘

zbek

oliy o

‘quv yurtlarida zamonaviy til ta’limi uchun qimmatli vosita bo‘

lishi mumkin.

METODLAR

Ushbu tadqiqot O

‘

zbekiston oliy o

‘

quv yurtlarida chet tillarini o

‘

qitishga

innovatsion yondashuv sifatida neyrotarmoqlardan foydalanishga asoslangan. Ushbu
maqsadga erishish uchun quyidagi bosqichlar o

‘

tkazildi:

1. Chet tillarni o

‘

qitishda neyrotarmoqlardan muvaffaqiyatli foydalanishning aniq

misollarini ko

‘

rib chiqish: chet tillarni o

‘

qitish kontekstida neyrotarmoqlardan

foydalangan va ijobiy natijalarga erishgan turli loyihalar va tadqiqotlarni taqdim etish.
Bunga interfaol tizimlar, avtomatik tarjima tizimlari yoki neyrotarmoqlardan
foydalangan holda nutqni aniqlash misollarini kiritish mumkin.

2. Chet tillarni o

‘

rganishda neyrotarmoqlardan foydalanish muammolari va

cheklovlarini muhokama qilish: neyrotarmoqlar samarali ishlashi, shuningdek o

‘

qitish va

qo

‘

llab-quvvatlash uchun katta hisoblash quvvati va resurslarini talab qilishi mumkin.

Ushbu muammolarni muhokama qilish O

‘zbekiston oliy ta’lim tizimida

neyrotarmoqlarning amalga oshirilishi va joriy etilishini baholashga yordam beradi.

3. Muvaffaqiyatli amalga oshirish bo

‘

yicha tavsiyalar va strategiyalarni ishlab

chiqish: adabiyotlarni tadqiq etish va ko

‘

rib chiqish natijalaridan kelib chiqib,

o

‘

qituvchilar, rahbarlar va ishlab chiquvchilar uchun xorijiy tillarni o

‘

rganishda

O

‘zbekiston ta’lim tizimiga neyrotarmoqlarini muvaffaqiyatli joriy etish bo‘

yicha amaliy

maslahatlar va tavsiyalar ishlab chiqish.

4.

Kelajakdagi

rivojlanish

istiqbollarini

muhokama

qilish,

ya’ni

neyrotarmoqlarining yanada murakkab modellari, chuqur o

‘

rganishdan foydalanish yoki

turli usul va yondashuvlarning kombinatsiyasi kabi ta’limda neyron tarmoqlardan

foydalanishni o

‘

rganish va rivojlantirishning taxminiy yo

‘

nalishlarini taqdim etish.

O

‘

zbekiston oliy o

‘

quv yurtlarida chet tillarni o

‘

qitishda neyrotarmoqlaridan

foydalanish natijasida ta’lim samaradorligi va sifati sezilarli

darajada oshishi,

shuningdek, o

‘quvchilarning ta’limini individuallashtirish va til ko‘

nikmalarini

rivojlantirish uchun yangi imkoniyatlar yaratilishi kutilmoqda.

NATIJALAR

Ushbu bo

‘

limda O

‘

zbekiston oliy o

‘

quv yurtlarida chet tillarini o

‘

rganishda

neyrotarmoqlardan foydalanish samaradorligini baholashni o

‘

z ichiga olgan tadqiqotning

asosiy natijalari keltirilgan.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

46

1.

Chet tillarni o

‘

qitishda neyrotarmoqlarning afzalliklari:

tadqiqot chet

tillarni o

‘

qitish jarayonida neyrotarmoqlardan foydalanishning muhim afzalliklarini

tasdiqladi. Neyrotarmoqlari nutqni aniqlash va tarjima qilishda yuqori aniqlikni

ta’minlaydi, o‘

rganish samaradorligi va tezligini oshiradi, shuningdek, interfaol va

moslashuvchan o

‘

quv materiallarini yaratadi. Neyrotarmoqlardan foydalanish,

shuningdek, o

‘

quvchilarga o

‘zlarining sur’atlari va o‘

rganish uslublarini rivojlantirishga

imkon berish orqali o

‘

rganishni individuallashtiradi.

2.

Chet tillarni o

‘

qitishning turli jihatlarida neyrotarmoqlarni qo

‘

llash:

tadqiqot shuni ko

‘

rsatdiki, neyrotarmoqlar so

‘

zlarni tahlil qilish va qayta ishlash, nutqni

aniqlash, avtomatik tarjima qilish va interfaol test topshiriqlarini yaratish uchun
muvaffaqiyatli qo

‘

llanilgan. Masalan, ular matnlarni samarali tahlil qilishlari va

tasniflashlari, matn va jumlalarni yaratishni yaxshilashlari hamda avtomatik tarjimaning
aniqligi va sifatini oshirishlari mumkin. Shuningdek, ular talabalarning talaffuzini tanib
olish va sozlash qobiliyatini namoyish etadilar. Bunday funksiyalar ularning nutq
qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.

3.

O

‘zbekiston oliy ta’lim tizimida neyrotarmoqlarning muvaffaqiyati:

tadqiqot natijalari O

‘zbekiston oliy ta’lim tizimida neyrotarmoqlardan foydalanish

imkoniyatlarini tasdiqladi. O

‘

quv jarayonida neyrotarmoqlardan foydalanish

Respublikamizning oliy o

‘

quv yurtlarida xorijiy tillarni o

‘

qitish sifatini sezilarli darajada

yaxshilashi mumkin. Ular tanqidiy fikrlash, muloqot qobiliyatlari va madaniyatlararo
kompetentligini rivojlantirishga hissa qo

‘

shishi mumkin.

4.

Neyrotarmoqlarining an’anaviy o‘

qitish usullariga nisbatan afzalliklari:

neyrotarmoqlarni an’anaviy chet tillarini o‘

qitish usullari bilan taqqoslash ikkinchisining

ustunligini ko

‘p jihatdan ochib beradi. Neyrotarmoqlari an’anaviy usullarga qaraganda

ko

‘

proq aniqlik, moslashuvchanlik va individuallashtirish qobiliyatiga ega. Shuningdek,

ular yuqori o

‘quv standartlarini ta’minlashlari va o‘

qituvchilarga talabalarni yanada

samarali qo

‘

llab-quvvatlash va ularning yutuqlarini baholash imkoniyatini berishlari

mumkin.

Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni ko

‘

rsatadiki, neyrotarmoqlari o

‘

zbek

oliy ta’lim tizimini modernizatsiya qilish va chet tillarni o‘

qitish sifatini oshirish uchun

katta salohiyatga ega. Ular muloqot ko

‘

nikmalarini yaxshilash, madaniy tushunchalarni

kengaytirish va talabalarning kasbiy istiqbollarini yaxshilash uchun qimmatli vosita
bo

‘

lishi mumkin. Biroq, O

‘

zbekiston universitetlarida neyrotarmoqlarni muvaffaqiyatli

amalga oshirish uchun o

‘

qituvchilarni o

‘

qitish va zarur infratuzilma sharoitlarini

yaratishga e’tibor qaratish lozim.

MUHOKAMA

Ushbu bo

‘

limda O

‘

zbekiston oliy o

‘

quv yurtlarida chet tillarni o

‘

rganishda

neyrotarmoqlardan foydalanish imkoniyatlari to

‘

g

‘

risidagi tadqiqot natijalari muhokama

qilinadi, shuningdek, ushbu texnologiyani Respublikamizning oliy ta’lim tizimida amalga

oshirish va amaliy qo

‘

llash bilan bog

‘

liq masalalar ko

‘

rib chiqiladi.

1.

Neyrotarmoqlardan foydalanishning afzalliklari:

ushbu tadqiqot an’anaviy

usullarga nisbatan chet tillarini o

‘

qitishda neyrotarmoqlardan foydalanishning

afzalliklarini tasdiqlaydi. Neyrotarmoqlari talabalarning individual ehtiyojlariga
moslasha oladi, o

‘

quv jarayonining aniqligi va samaradorligini oshiradi hamda muloqot

ko

‘

nikmalarini va xorijiy madaniyatni tushunishni rivojlantiradi. Shuningdek, ular

talabalarning noyob ehtiyojlariga javob berish va yaxshi natijalarga erishishda yordam

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

47

berish orqali o

‘

rganish va baholashni shaxsiylashtirishga imkon beradi. Quyida chet

tillarini o

‘

qitishda neyrotarmoqlardan muvaffaqiyatli foydalanishning aniq misollari

keltirilgan:

a)

Duolingo

foydalanuvchilarni o

‘

qitish uchun neyrotarmoqlardan foydalanadigan

mashhur chet tilini o

‘

rganish dasturi hisoblanadi. Tizim individuallashtirilgan darslar va

fikr-mulohazalarni taklif qilish orqali talabaning shaxsiy ehtiyojlariga moslashadi.
Neyrotarmoqlar o

‘

rganishning eng samarali usullarini aniqlashga yordam beradi,

shuningdek, har bir talabaning individual rivojlanishi va o

‘

rganish tezligiga moslashadi.

b)

Google Translate

turli tillar o

‘

rtasida matnlarni avtomatik tarjima qilish uchun

neyrotarmoqlardan foydalanadi. Ushbu texnologiya jumlalarning konteksti va semantikasini
hisobga olgan holda aniqroq va tushunarli tarjimaga erishishga imkon beradi.

d)

Lingvist

neyrotarmoqlarga asoslangan chet tillarini o

‘

rganish uchun onlayn

platforma hisoblanadi. Lingvist platformasi talabalarga shaxsiylashtirilgan darslar va
fikr-mulohazalar tizimi orqali so

‘

z boyligini kengaytirish va grammatika ko

‘

nikmalarini

oshirishga yordam beradi.

e)

Babbel

individual darslarni yaratish va talabalarning rivojlanishini baholash

uchun neyrotarmoqlardan foydalanadigan onlayn til o

‘

rganish platformasidir. Platforma

har bir talabaning darajasi va ehtiyojlariga moslashadi, o'qish uchun mos mashqlar va
materiallarni taklif qiladi.

f)

Rosetta Stone

interfaol va shaxsiylashtirilgan darslarni yaratish uchun

neyrotarmoqlardan foydalanadigan chet tillarini kompyuter yordamida o

‘

qitish

dasturidir. Tizim talaba darajasiga moslashadi hamda o

‘

rganish va taraqqiyotni

baholashga individual yondashuvni taklif qiladi.

Ushbu misollar chet tillarini o

‘

qitishda neyrotarmoqlardan foydalanishning amaliy

samaradorligi va afzalliklarini namoyish etadi. Ular o

‘

quv jarayonini talabaning shaxsiy

ehtiyojlariga moslashtirish, individuallashtirilgan yondashuvni ta’minlash va tilni

o

‘

rganish samaradorligini oshirish imkoniyatlaridan dalolat beradi.

2.

Neyrotarmoqlarni joriy etish muammolari:

O

‘

zbekiston oliy o

‘

quv yurtlarida

chet tillarini o

‘

rganishda neyrotarmoqlardan foydalanish bir qator muammolar va

cheklovlarga ega.

a)

Ma’lumotlarning yetishmasligi:

neyrotarmoqlardan darsda muvaffaqiyatli

foydalanish uchun katta hajmdagi ma’lumotlar talab qilinadi. Biroq, O‘

zbekiston oliy

o

‘

quv yurtlarida chet tillarni o

‘

rganish kontekstida sifatli va xilma-

xil ma’lumotlar

to

‘

plamlaridan foydalanish cheklangan bo

‘

lishi mumkin. Ushbu holat o

‘

quv jarayonini

qiyinlashtirishi va neyrotarmoq modellarining samaradorligiga olib kelishi mumkin.

b)

Tillarning xilma-xilligi:

O

‘

zbekiston o

‘

zbek tili bilan bir qatorda rus, tojik,

qoraqalpoq va boshqa tillar mavjud bo

‘

lgan ko

‘

p tilli mamlakatdir. Bunday ko

‘

p tilli

kontekstda neyrotarmoqlarni o

‘

qitishda tillararo interferensiya muammosi paydo

bo

‘

ladi. Neyrotarmoqlari turli tillarning tuzilishi va grammatikasini chalkashtirib

yuborishi mumkinligi chet tillarini o

‘qitish sifatiga salbiy ta’sir ko‘

rsatishi mumkin.

d)

Kontekstning oldindan aytib bo

‘

lmaydiganligi:

chet tilini o

‘

rganish

jarayonida o

‘zaro ta’sir konteksti har xil va oldindan aytib bo‘

lmaydigan bo

‘

lishi mumkin.

Masalan, neyrotarmoq ma’lum atamalarni tarjima qilishda qiyinchiliklarga duch kelishi

yoki jargon iboralarni noto

‘

g

‘

ri talqin qilishi mumkin. Buning sababi shundaki,

neyrotarmoqni o

‘

qitish jarayonida lisoniy muloqotining mazmuni va xususiyatlari

to

‘

g

‘risida har doim ham ma’lumot mavjud emas.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

48

e)

Xatolarni baholash va to

‘

g

‘

rilashda qiyinchilik:

chet tillarini o

‘

qitishda

neyrotarmoqlardan foydalanish o

‘

quvchilarning xatolarini baholash va to

‘

g

‘

rilashda

qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Neyrotarmoqlari noto

‘

g

‘

ri javoblar berishi mumkin.

Bunda o

‘

qituvchilar xatolarni samarali tuzatish va o

‘

quv jarayonini yaxshilash uchun

neyrotarmoq algoritmlarining ishlashini chuqur tushunishlari kerak.

f)

Tillararo tarjimalarda cheklovlar:

neyrotarmoqlari tillararo juftliklarning

cheklangan to

‘

plamiga ega. Ingliz, ispan yoki fransuz kabi keng tarqalgan tillar yaxshi qo

‘

llab-

quvvatlash va tarjima modellariga ega bo

‘

lishi mumkin, ammo noyob tillar yoki o

‘

ziga xos

lahjalar uchun bunday qo

‘

llab-quvvatlash cheklanganlik imkoniyatidan holi emas.

Ushbu muammolar va cheklovlarga qaramay, neyrotarmoqlar O

‘

zbekiston oliy

o

‘

quv yurtlarida chet tillarini o

‘

rganishda foydalanish uchun katta salohiyat va

imkoniyatlarga ega. Ular o

‘

quv jarayonini avtomatlashtirish, qo

‘

shimcha resurslar bilan

ta’minlash va talabalarning chet tillarini o‘

rganish samaradorligini oshirishda yordam

berishi mumkin. Biroq, optimal natijalarga erishish uchun yuqorida aytib o

‘

tilgan

muammolar va cheklovlarni hisobga olish kerak.

3.

Keyingi tadqiqotlar va rivojlanish istiqbollari:

ta’limda, ayniqsa chet tillarini

o

‘

rganishda neyrotarmoqlardan foydalanishni rivojlantirish istiqbollari juda keng.

Quyidagi tadqiqot va rivojlanishning ba’zi taxminiy yo‘

nalishlarini keltirishimiz mumkin:

a)

Neyrotarmoqlarning yanada murakkab modellarini ishlab chiqish:

tadqiqot yo

‘

nalishlaridan biri chet tillarini o

‘

rganish uchun yanada murakkab neyron

tarmoq modellarini ishlab chiqish va qo

‘

llash bilan bog

‘

liq bo

‘

lishi mumkin. Masalan, chet

tilini tarjima qilish va tushunish sifatini oshirish uchun rekurrent neyrotarmoqlar,

generativ tarmoqlar yoki transformerlardan foydalanishni o

‘

rganish mumkin;

b)

Chuqur o

‘

rganishdan foydalanish:

chuqur o

‘rganish sun’iy intellekt sohasi

bo

‘

lib, chet tillarini o

‘

rganishda neyrotarmoqlarning yanada samarali modellarini ishlab

chiqishda qo

‘

llanilishi mumkin. So

‘

nggi yillarda chuqur o

‘

rganish turli sohalarda

ta’sirchan natijalarni ko‘

rsatmoqda, shuning uchun uni chet tillarini o

‘

qitish va

o

‘

rganishda qo

‘

llash juda foydali bo

‘

lishi mumkin;

d)

Turli xil usullar va yondashuvlarning kombinatsiyasi:

turli xil yondashuvlar

va neyrotarmoq usullarini birlashtirgan usullarni o

‘

rganish va ishlab chiqish katta

imkoniyatlarga ega. Masalan, neyrotarmoq modellarini o

‘

qituvchi bilan o

‘

rganish yoki

o

‘

qituvchining fikr-

mulohazalari kabi an’anaviy o‘

qitish usullari bilan birlashtirishga

harakat qilish mumkin. Neyrotarmoq modellarini nutqni aniqlash yoki tabiiy tilni qayta

ishlash texnologiyalari bilan birlashtirish imkoniyati ham o

‘

rganilishi mumkin;

e)

O

‘

quv kontentini avtomatik yaratish:

tadqiqotning yana bir salohiyatli

yo

‘

nalishi neyrotarmoqlardan foydalangan holda o

‘

quv mazmunini avtomatik yaratish

usullarini ishlab chiqish bo

‘

lishi mumkin. Masalan, talabalar uchun mashqlar, test

topshiriqlari yoki qo

‘

shimcha chet tilidagi materiallarni yaratishga qodir tizimlarni

yaratish mumkin.

f)

Ta’limni individuallashtirish:

neyrotarmoqlardan foydalanish talabalarning

ta’limini individuallashtirishga imkon beradi. Ma’lumotlarni tahlil qilish va neyrotarmoq

modellarining fikr-mulohazalari orqali har bir talabaning bilim darajasi va ehtiyojlariga

moslashtirilgan individuallashtirilgan o

‘

quv rejalarini yaratish mumkin.

Yuqorida chet tillarini o

‘

qitish va o

‘

rganishda neyrotarmoqlardan foydalanishni

rivojlantirish uchun ko

‘

plab imkoniyatlarning bir nechtasi sanab o

‘

tilgan. Kelajakdagi

tadqiqot va ishlanmalar natijalari nafaqat chet tillarini o

‘

rganish jarayonini yaxshilashi,

balki uni talabalar uchun yanada qulayroq, samaraliroq va qiziqarli qilishi mumkin.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

49

4.

Neyrotarmoqlardan amaliy foydalanish bo

‘

yicha tavsiyalar.

Tadqiqot va

muhokama natijalari asosida O

‘

zbekiston oliy o

‘

quv yurtlarida neyrotarmoqlardan

amaliy foydalanish bo

‘

yicha quyidagi tavsiyalar taklif etiladi:

a)

Katta hajmdagi ma’lumotlarga kirish imkoniyati:

neyrotarmoqlarni o

‘

qitish

uchun turli xil va sifatli ma’lumotlar to‘plamlariga kirishni ta’minlash muhimdir.

O

‘

qituvchilar va rahbarlar o

‘

zbek ta'lim tizimida chet tillarini o

‘

rganish uchun

ixtisoslashtirilgan ma’lumotlar to‘

plamlarini yaratish hamda qo

‘

llab-quvvatlash uchun

ishlab chiquvchilar va tadqiqotchilar bilan hamkorlik qilishlari kerak;

b)

Ko

‘

p tilli kontekstga moslashish:

neyrotarmoqlarni yaratishda O

‘

zbekistonning

ko

‘

p tilliligini hisobga olish muhimdir. Ishlab chiquvchilar turli tillarning xususiyatlarini

hisobga oladigan va tillararo interferensiyani kamaytiradigan modellarni yaratishlari kerak.

O

‘

qituvchilar va rahbarlar turli xil til kontekstlarida o

‘qitishni ta’minlashlari hamda

neyrotarmoq modellari bilan ishlashda har bir tilning o

‘

ziga xos xususiyatlarini inobatga

olishlari kerak;

d)

Xatolarni baholash va tuzatish:

o

‘

qituvchilar o

‘

quvchilarning xatolarini

samarali baholash va tuzatish uchun neyrotarmoqlarning ishlashini chuqur tushunishlari

kerak. Neyrotarmoq o

‘

qituvchilari va ishlab chiquvchilari o

‘

rtasida tajriba va bilim

almashish, xatolarni baholash va tuzatish bo

‘

yicha samarali strategiyalarni ishlab

chiqishda yordam beradi;

e)

Noyob tillar va o

‘

ziga xos dialektlarni qo

‘

llab-quvvatlash

: neyrotarmoqlarni

ishlab chiquvchilar noyob tillar va o

‘

ziga xos dialektlar uchun tarjima modellarini

yaratishga e’tibor berishlari kerak. Rahbarlar va o‘

qituvchilar talabalarni ushbu tillarni

fan sifatida tanlashga undash orqali bunday tillarni o

‘

rganishni ommalashtirishga

yordam berishlari mumkin.

f)

Foydalanuvchilarni o

‘

qitish va qo

‘

llab-quvvatlash:

texnik ko

‘

nikmalarga ega

bo

‘

lish neyrotarmoqlardan muvaffaqiyatli foydalanish uchun muhim omil hisoblanadi.

Ishlab chiquvchilar va rahbarlar o

‘

qituvchilar uchun o

‘

quv dasturlarini tashkil qilishlari,

shuningdek, tizim foydalanuvchilari uchun zarur texnik yordam va maslahatlarni taqdim

etishlari kerak.

g)

O

‘

quv jarayoniga integratsiya:

neyrotarmoqlari o

‘

quv jarayoniga qo

‘

shilishi va

an’anaviy o‘

qitish usullaridan tashqari ishlatilishi kerak. O

‘

qituvchilar talabalarga

maksimal foyda keltirishi uchun neyrotarmoq modellari va an’anaviy o‘

qitish

usullarining eng samarali kombinatsiyasini o

‘

rganishlari zarur.

h)

O

‘

zaro hamkorlik:

o

‘

qituvchilar, rahbarlar va ishlab chiquvchilar O

‘

zbekiston

ichida ham, undan tashqarida ham

boshqa ta’lim muassasalari va tadqiqot markazlari

bilan faol hamkorlik qilishlari shart. Bunday faoliyat tajriba almashish, qo

‘

shimcha

resurslardan foydalanish va O

‘

zbekiston oliy o

‘

quv yurtlarida chet tillarini o

‘

rganish

uchun neyrotarmoqlardan foydalanish sohasidagi hamkorlikdagi tadqiqotlarni

yaxshilashga yordam beradi.

Ushbu tavsiyalar o

‘

qituvchilar, rahbarlar va ishlab chiquvchilarga xorijiy tillarni

o

‘

rganishda O

‘zbekiston ta’lim tizimiga neyrotarmoqlarni muvaffaqiyatli joriy etishga

yordam berishi mumkin. Ma’lumotlarga kirishni ta’minlash, ko‘

p tilli kontekstga

moslashish, xatolarni baholash va sozlash, noyob tillarni qo

‘

llab-quvvatlash,

foydalanuvchilarni o

‘

qitish va qo

‘

llab-quvvatlash, o

‘

quv jarayoniga integratsiya qilish

hamda boshqa ta’lim muassasalari va tadqiqot markazlari bilan hamkorlik qilish –

bularning barchasi chet tillarini o

‘

rganishda neyrotarmoqlarning salohiyatini

muvaffaqiyatli amalga oshirishda muhim rol o

‘

ynaydi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

50

Umuman olganda, natijalarni muhokama qilish O

‘

zbekiston oliy o

‘

quv yurtlarida

xorijiy tillarni o

‘qitishda neyrotarmoqlardan foydalanish istiqbollarini ta’kidlaydi.

Neyrotarmoqlarni amalga oshirish va amaliy qo

‘

llash o

‘

qituvchilar, ishlab chiquvchilar,

rahbarlar va o

‘

quv jarayonining boshqa

ishtirokchilarining birgalikdagi sa’y

-harakatlarini

talab qiladi. Biroq, xorijiy tillarni o

‘

qitish va malakali mutaxassislarni tayyorlash sifatini

yaxshilash uchun neyrotarmoqlarning salohiyati ularni O

‘zbekistonda zamonaviy ta’lim

uchun istiqbolli vositaga aylantiradi.

XULOSA

Ushbu bo

‘

limda O

‘

zbekiston oliy o

‘

quv yurtlarida chet tillarni o

‘

rganishda

neyrotarmoqlardan foydalanish imkoniyatlari bo

‘

yicha olib borilgan tadqiqotlar natijalari

va asosiy xulosalari sarhisob qilinib, ushbu texnologiyani yanada rivojlantirish va joriy
etish bo

‘

yicha tavsiyalar berilmoqda.

1. Chet tillarni o

‘

qitishda neyrotarmoqlardan foydalanishning ahamiyati va

dolzarbligi: tadqiqot chet tillarni o

‘qitishda neyrotarmoqlardan foydalanish ta’lim

samaradorligi va sifatini oshirish uchun yuqori salohiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi.
Chet tillarini o

‘

qitishda neyrotarmoqlar tilni tushunish va undan foydalanish

ko

‘

nikmalarini rivojlantirishga, tarjimaning aniqligi va sifatini oshirishga, talabalarning

talaffuzi va muloqot qobiliyatlarini yaxshilashga yordam beradi.

2.

Neyrotarmoqlarining an’anaviy usullarga nisbatan afzalliklari: neyrotarmoqlarni

chet tillarini o

‘qitishning an’anaviy usullari bilan taqqoslash ushbu texnologiyaning

afzalliklari to

‘

g

‘

risida xulosa chiqarishga imkon beradi. Neyrotarmoqlari aniqroq va

tezroq o

‘

rganishni, o

‘

quv jarayonini individuallashtirishni hamda interfaol va

moslashuvchan o

‘quv materiallarini yaratishni ta’minlaydi.

3. Neyrotarmoqlardan amaliy foydalanish bo

‘

yicha tavsiyalar:

Tadqiqot natijalariga ko

‘

ra quyidagilar tavsiya etiladi:

–

O

‘

zbekiston oliy o

‘

quv yurtlariga neyrotarmoqlarning joriy etilishi o

‘

qituvchilarni

o

‘

qitish hamda zarur o

‘

quv hujjatlari va materiallarini tayyorlashni o

‘

z ichiga olishi kerak;

–

apparat va dasturiy ta’minotga kirish kabi neyron tarmoqlardan foydalanish

uchun sharoit va infratuzilmani yaratish muhimdir;

–

o

‘

quv jarayonida neyrotarmoqlardan samarali foydalanish uchun o

‘

qituvchilarni

muntazam o

‘

qitish va malakasini oshirish talab etiladi;

–

neyrotarmoqlardan foydalanish samaradorligini monitoring qilish va baholash

zarur tuzatishlar va yaxshilanishlarni amalga oshirishga imkon beradi.

4. Keyingi rivojlanish istiqbollari: xorijiy tillarni o

‘

qitishda neyrotarmoqlardan

foydalanish sohasidagi keyingi tadqiqotlar va ishlanmalar O

‘zbekiston oliy ta’lim tizimida

innovatsiyalar va takomillashtirish uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. O

‘

qitish

texnologiyalari va metodologiyalarini rivojlantirish, shuningdek malakali mutaxassislarni
tayyorlash neyrotarmoqlardan yanada samarali foydalanishga va chet tillarini o

‘

qitishda

yaxshi natijalarga erishishga yordam beradi.

Xulosa qilib aytganda, tadqiqot natijalari O

‘zbekiston oliy ta’lim tizimida xorijiy

tillarni o

‘

qitish uchun neyrotarmoqlardan foydalanish istiqbollarini tasdiqlaydi.

Neyrotarmoqlarni joriy etish innovatsion va samarali ta’lim tizimini yaratish uchun

o

‘qituvchilar, rahbarlar, ishlab chiquvchilar va rahbarlarning birgalikdagi sa’y

-

harakatlarini talab qiladi. Ushbu texnologiyani muvaffaqiyatli amalga oshirish
talabalarning xorijiy til ko

‘

nikmalari bo

‘yicha ta’lim sifati va tayyorgarligini sezilarli

darajada oshirishi, madaniy va madaniyatlararo tushunishni boyitishi mumkin.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

51

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO

‘

YXATI:

1.

Bai, C., & Huang, W. (2021). Application of an Artificial Neural Network to

Evaluate the Integration Effect of Quality Education and Skill Education. International
Journal of Emerging Technologies in Learning (iJET), 16(07), pp. 218

–

232.

https://doi.org/10.3991/ijet.v16i07.22121

2.

Barzilay R., Lee L. (2003) Learning to paraphrase: an unsupervised approach

using Multiple-Sequence Alignment. In Proceedings of the 2003 Human Language
Technology Conference of the North American Chapter of the Association for
Computational Linguistics, p.16-23. URL: https://aclanthology.org/N03-1003 (murojaat
sanasi: 25.11.2023)

3.

David, J., Brom, P., Starý, F., Bradáč, J., Dynybyl, V. (2021) Application of Artificial

Neural Networks to Streamline the Process of Adaptive Cruise Control. Sustainability
2021, 13, 4572. https://doi.org/10.3390/ su13084572

4.

Hoidi Z.B., Rossi D. (2022) Neural language models for network configuration:

opportunities and reality check. Elsevier Computer Communications, Volume 193.
https://doi.org/10.48550/arXiv.2205. 01398

5.

Saini, S., & Sahula, V. (2018). Neural Machine Translation for English to Hindi.

2018 Fourth International Conference on Information Retrieval and Knowledge
Management

(CAMP),

Kota

Kinabalu,

Malaysia,

2018,

pp.

1-6,

https://doi.org/10.1109/INFRKM.2018.8464781

6.

Sun Sh., Luo Ch., Chen J. (2017) A review of natural language processing

techniques for opinion mining systems. Inf. Fusion 36, C (July 2017), 10

–

25.

https://doi.org/10.1016/j.inffus.2016.10.004

7.

Taghipour K., Tou Ng H. (2016) A neural approach to automated essay scoring.

Proceedings of the 2016 Conference on Empirical Methods in Natural Language
Processing,

p.1882-1891.

Austin,

Texas,

November

1-5,

2016.

URL:

https://aclanthology.org/D16-1193.pdf (murojaat sanasi: 25.11.2023)

8.

Zhai Ch., Wibowo S. (2023) A systematic review on artificial intelligence

dialogue systems for enhancing English as foreign language students’ interactional

competence in the university. Computers and Education: Artificial Intelligence. Volume 4.
https://doi.org/10.1016/j.caeai.2023. 100134