Фразеологизмы как элемент конструкций

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Phraseologisms as an element of construction

Malik KUCHIYEV

1

Samarkand State Institute of Foreign Languages

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2023

Received in revised form

10 August 2023

Accepted 25 September 2023

Available online

15 November 2023

This article analyzes the issues of considering the age factor in

learning foreign languages. In the article, the issues related to

assessing

the learner’s age, psychophysiological condition,

gender, and character, especially the hierarchical level, as a factor

influencing the learning process, are also studied.

2181-3701

/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol1-iss5-pp93-101

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

application construction,
phraseological units,
function,

stylistic function,
periphrasis,

repetition,

means of artistic
representation, complex
syntactic integrity,
additional meaning.

Frazeologizmlar ilova konstruksiyalarning elementi
sifatida

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

ilova konstruksiya,
frazeologik birliklar,

funksiya,

stilistik funksiya,

perifraz,

takror,

badiiy tasvir vositalari,
murakkab sintaktik
butunlik,

qo‘shimcha maʼno

.

Maqolada ilovali elementlarning tabiatga xos bo‘lgan

xususiyatlardan biri, yaʼni uning tarkibida frazeologizmlarning

qo‘llanilish muammosiga to‘xtalib, frazeologizmlarning ilovali

elementlar tarkibida bajarib keladigan funksiyalari tadqiqi
nemis tili badiiy adabiyotidan olingan misollar vositasida tahlil

qilingan.

1

Teacher, Department of Second Foreign Languages, Samarkand State Institute of Foreign Languages. E-mail:

kuchievmalik@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

94

Фразеологизмы как элемент конструкций

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

прикладная конструкция,

фразеологизмы,

функция,

стилистическая функция,

перифраз,

повтор,

средства художественного

изображения,

сложная синтаксическая

целостность,

дополнительное значение

.

В статье отмечена одна из природоподобных

особенностей прилагательных элементов, то есть проблема

применения

в

ней

фразеологизмов,

а

функции,

выполняемые фразеологизмом в составе прилагательных

элементов, были проанализированы на основе примеров,

полученных из художественной литературы немецкого

языка.

Kirish

Ilova hodisasi sohasidagi tadqiqotlar va kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, ilova

konstruksiyalar murakkablashish xususiyatiga ham ega bo‘lishi mumkin. Bunday

murakkablashish jarayonida ilova konstruksiya tarkibida asosiy ifodaga birikib keluvchi

ilovali elem

entlarning soni bittadan ortiq bo‘lishi lozim. Boshqacha qilib aytganda, ikki

yoki undan ortiq ilovali elementlardan tashkil topgan sintaktik konstruksiyaga murakkab

strukturali ilova konstruksiya deb ataladi.

Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi. Bunday konstruksiyalarni strukturaviy

guruhlarga ajratish ilovadagi asosiy gap(ifoda)ning strukturasini hisobga olish muhim

ahamiyat kasb etadi. “Sodda strukturali ilova konstruksiyani tashkil etuvchi

komponentlarning

soni asosiy ifodada ham, ilova qismida ham bir xil bo‘lishi lozim, ya’ni

bittadan gap yoki sintagmalardan oshmasligi talab qilinadi; murakkab strukturali ilova

konstruksiyani tashkil etuvchi komponentlar esa, ham asosiy ifoda tarkibida, ham ilova

qismida

ikkitadan kam bo‘lmasligi lozim” [10; 108].

Demak, murakkab strukturali konstruksiyalarni tashkil etuvchi asosiy ifodaning

soni bilan ilovali elementlarning miqdori baravariga oshishi kerak, ya’ni ikkitadan kam

bo‘lmasligi lozim. Shu o‘rinda aytish mumkinki, ilova konstruksiyalarni strukturaviy

guruhlarga ilovada ularning lingvistik mohiyatiga tayanish maqsadga muvofiqdir. Ilova

hodisasi, ilova konstruksiya yoki ilova munosabatlar ham ilovali elementlarning aytilgan

fikrlarga qo‘shimcha ma’no, mazmun berishga qaratilgan lingvistik mohiyatidan kelib

c

hiqadi. Ko‘rinadiki, bunday ilovali elementlarning miqdori bittadan ortiq bo‘lgan ilova

konstruksiyalarni murakkab strukturali ilova konstruksiyalar deb atash lozim. Bunday

konstruksiyalarda ilovali element sifatida frazeologizmlar qo‘llanishi muhim ahami

yat

kasb etadi. Frazeologizmlar ishtirok etgan ilova konstruksiyalarga quyidagi misolni

keltirish mumkin:

Mit dem ganzen Karrierestreß war bei mir schon vor Jahren Feierabend. Das ist ein

Stück meiner Geschichte, dazu stehe ich, und damit Feierabend! [Kraushaar, Lippen. S.172].

Ushbu misolda asosiy ifoda (Mit dem ganzen Karrierestreß war bei mir schon vor

Jahren Feierabend) ga uchta ilovali element )1.Das ist ein Stück meiner Geschichte. 2. dazu

stehe ich. 3. und damit Feierabend!) birikib, asosiy ifodani to‘ldirib, aniqlashtirib

keladi.

Natijada murakkab strukturali ilova konstruksiya hosil bo‘ladi. Bu yerda yozuvchi

tasvirlayotgan voqeaga alohida urg‘u berib, uning ta’sirchanligini oshirish maqsadida

o‘ziga xos sintaktik

-stilistik hodisa-ilova konstruksiyasiga murojaat qiladi. Ushbu ilova

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

95

konstruksiya yozuvchining individual uslubi mahsuli sifatida yuzaga keladi, bunda alohida

ta’kidlash namoyon bo‘ladi.

Ta’kidlash kerakki, ilova konstruksiya tarkibida asosiy gap (ifoda)ga qo‘shimcha

sifatida birikib kelayotgan ilovali elementlarning miqdor jihatdan ortib borishi quyidagi

vazifalarni bajarib keladi:

1. Ilova konstruksiyada ifodalangan voqea-

hodisalarni ma’lum darajada

soddalashtiradi;

2. Unda aks ettirilgan voqea-hodisalar mazmunining kitobxon tomonidan

tushuntirilishini osonlashtiradi;

3. Unda tasvirlangan voqea-

hodisalarning ta’sirchanligini oshiradi.

4. Ushbu vositalar asosiy ifodaning mazmunini to‘ldirib, aniqlashtirib keladi.

Aytish lozimki, murakkab strukturali ilova konstruksiya komponentlari o‘rtasidagi

sintaktik aloqalar ham turli xil ko‘rinishlarga ega; ko‘p hollarda bir

-biri bilan munosabatga

kirisha oladigan so‘zlar yordamida; ilova konstruksiya tarkibida biron

-bir leksik birlikning

takrorlanishi bilan; ayrim bog‘lovchilarning qo‘llanishi orqali; asosiy ifoda vazifasida

keladigan bosh bo‘laklarning sintaktik

-semantik yaxlitligi bilan ifodalanadi.

Ohang (intonatsiya) asosiy ifoda (gap) va qo‘shimcha (ilovali) element o‘rtasidagi

ilova aloqaning paydo bo‘lishida asosiy mezonlardan biri hisoblanadi. Ilova

konstruksiyalarning ohang xususiyatlarini o‘rganishga ko‘plab ilmiy tadqiqot ishlari

bag‘ishlangan. S.E.Kryuchkov ushbu o‘ziga xos xususiyatlar haqida fikr bildirib,

quyidagilarni ta’kidlab o‘tadi: “ilovali element oldidan tovushning pasayishi va alohida

temp bilan talaffuz qilinadigan nisbatan kattaroq pauza kelishi”ni alohida ta’kidlaydi [7;

325].

Bu sohada shunday fikrlarni A.B.Shapiro [15] ham bildiradi, rus xalq lahjalari

statistikasi materiallariga asoslanib, u quyidagilarni aytib o‘tadi: “Ohang ritmi yana shu

narsani ko‘rsatadiki, so‘zlovchi oldindan birinchi, hamda ikkinchi ifodani aytish niya

tida

bo‘lganmi” yoki unda ikkinchi ifodani aytish fikri birinchi ifodani tugatgandan so‘ng paydo

bo‘lganmi (birinchi gap oxirida ovozning to‘liq pasayishiga asoslangan katta pauza).

Birinchi holatda gaplarning bog‘lanishi haqida, ikkinchisida esa oldingi

gapga

keyingisining ilova qilinishi haqida gapirish mumkin.

Bunday fikr-mulohazalar olimlarning ilova konstruksiyaning ohang xarakteri

haqidagi qarashlarining mushtarakligi ilova elementining o‘ziga xosligi so‘zlovchi ongida

kutilmaganda paydo bo‘lishi haqidagi tezisni tasdiqlaydi. Shu bilan birga S.E.Kryuchkov va

A.B.Shapirolar shuni tasdiqlaydiki, ilovali elementning o‘ziga xosligi nafaqat so‘zlovchining

ongida uning kutilmaganda paydo bo‘lishi emas, balki boshqa omillar bilan ham aniqlanadi

[15; 24]. Bunga o‘xshash fikr mulohazalar bir qator ilmiy tadqiqotlarda h

am bildiriladi.

Ilova konstruksiya (Murakkab sintaktik butunlik) komponentlari o‘rtasida ilova

aloqaning paydo bo‘lishining asosiy mezonlarini ajratib ko‘rsatib, A.B.Velichuk shunday

yozadi: “Ilovali elementning o‘ziga xos xususiyati uning so‘zlovchi ongida paydo bo‘lishi

vaqti bilan belgilanmaydi, balki uning sub’yektiv boshqarganligi, lirik mavzusining

mustaqilligi va boshqacha rejalashtirilganligi bilan aniqlanadi”. Ushbu fikr mulohazalarni

davom ettirib, mualliflar quyidagilarni ta’kidlab o‘tadi: “Ilovali elementning p

auzasidan

keyin ovozning pasayishi keladi, agar ilovali element mustaqil gap ko‘rinishida bo‘lsa,

ilovali element oldingi gapga qo‘shimcha sifatida alohida keladi. Bunday holatda ilova

qilinayotgan gapda ovozning to‘liq pasayishi sodir bo‘ladi”. Masalan: t

aqqoslang:

Die beiden Polizisten hefteten sich an die Fersen des Ganoven. Ich heftete mich dem

Paar an die Fersen…, ich war ihnen eher willkommen als lästig [Seghers, Transit. S.131].

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

96

Shu o‘rinda ta’kidlash kerakki, ilova aloqalarining oldindan o‘ylanmaganlik,

kutilmaganlik belgilari bo‘yicha aniqlanishi ma’lum e’tirozlarni tug‘dirishi mumkin, chunki

ilova aloqalarining kutilmaganda paydo bo‘lishi ma’lum darajada so‘zlashuv nutqiga

xosd

ir. Shu o‘rinda Yu.V.Vannikovning fikr

-

mulohazalari diqqatga sazovor bo‘lib, u

shunday yozadi: “So‘zlovchining elementar nutqiy tajribasi va qo‘shimcha oldindan

o‘ylanmagan elementar ifodalanayotgan gap bilan teng aloqa hamda tobe aloqa orqali

bog‘lanib kelishi mumkin” [2; 157].

Darhaqiqat, turli xil ilova konstruksiyalarining qo‘llanishi so‘zlovchining ongli

ravishda amalga oshiradigan maqsadlari bilan bog‘liq, u tomonidan nutqqa qo‘shimcha

element kiritilishi mumkin, mazkur element oldingi ifodani kuchaytirishga yoki butun

konte

kstdan ma’lum qismni ajratib ko‘rsatishga xizmat qiladi, shu bilan birga unga

murakkab sintaktik butunlik doirasida alohida mazmun beriladi. Ta’kidlash lozimki, ilova

aloqalarini bunday tuzilishi juda keng tarqalgan. Olib borilgan kuzatishlar shuni

ko‘rsat

diki, ilova aloqalari yozma nutqda ham- badiiy matnda va ilmiy uslubda,

shuningdek, texnik adabiyotlarda va publitsistikada ham uchraydi, hamda ma’lum ma’no

funksiyalarini bajarib keladi.

Shu jihatdan, ilova konstruksiyalarini o‘rganishda ularning ikki tomonlama tabiatga

ega ekanligini e’tiborga olish lozim: og‘zaki nutq jarayonida hosil bo‘ladigan ilovali

elementlar va yozma nutqda qo‘llanadigan ilovali elementlar. Bu alohida e’tiborni tal

ab

qiladi, chunki, yozma nutqda ilovali elementlar kutilmaganda, favqulodda paydo

bo‘lmasdan, balki aniq stilistik maqsadlar asosida yuzaga keladi. Yozuvchilar

tasvirlanayotgan voqea hodisalarning ta’sirchanligini ekspressiv mohiyatini kuchaytirish

maqsadida ana shunday stilistik vositalardan foydalanadilar.

Murakkab sintaktik butunlik munosabatlarining semantik omillar asosida

aniqlanishi ilovali element va asosiy ifoda o‘rtasidagi ma’no va struktura jihatdan

mustaqillikka borib taqaladi. Asosiy ifodaning birinchi qismidan ilovali elementlarning

mazmunan ajratilishi har qanday ilova konstruksiyada ularning postpozitsiyada kelishi

uchun zamin yaratadi. Mantiqan va ohangiga ko‘ra ajratib ko‘rsatilishi tufayli ilovali

element katta sintaktik salohiyatga va stilistik ta’sirchanlikka ega bo‘ladi.

Ilova konstruksiyalarning strukturasi haqida gapirilganda, ilovali elementning o‘z

asosiy ifodasiga grammatik jihatdan tobe bo‘lishini ta’kidlash lozim. Eng avvalo, bu ilovali

element ilovali butunlikning asosiy qismidan to‘liq ajratilishi mumkin emasligid

a namoyon

bo‘ladi. Y.V.Vannikovning fikricha, ilova konstruksiyaning mantiqiy o‘ziga xosligi shu

narsada ko‘zga tashlanadiki, ilova aloqalarida mavjud bo‘lgan gaplarda ikki xil fikrlash

ifoda etiladi, ularning ikkinchisi “qo‘shimcha tavsif”ga ega bo‘ladi.

Ilovali elementning

qo‘shimchalik xususiyati (belgisi) sintaktik ilova konstruksiyaga bag‘ishlangan dastlabki

tadqiqotlarda o‘zining tasdig‘ini topgan [2; 180].

Bu yerda shuni aytish lozimki, qo‘shimcha natijasida paydo bo‘lgan ilovali

elementning funksiyasi uning butun asosiy ma’nosini qamrab ololmaydi. Ilovali element

nafaqat qo‘shimcha qilish xususiyatiga ega, u asosiy ifoda mazmunini aniqlashtirish,

tushuntiri

sh va rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Mazkur aytib o‘tilgan barcha

xususiyatlar ilova konstruksiyalarni o‘ziga xos sintaktik

-stilistik hodisa deb hisoblash

imkonini beradi, ularning qo‘llanilishi esa nutqqa o‘ziga xos ma’no va ekspressiv

-stilistik

nozikliklarni berishni va ifodaning ayrim komponentlariga katta mazmun hamda

emotsional baho berishni taqozo etadi [13; 244].

Ilova konstruksiya (murakkab sintaktik butunlik) komponentlari o‘rtasidagi ilova

aloqalarning paydo bo‘lishini aniqlashda bog‘lovchilar tahlili yoki gap strukturasi tahlili

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

97

birinchi o‘ringa qo‘yiladi. Ilovali element va asosiy ifoda o‘rtasidagi ilova aloqalarining

mavjudligini aniqlashga bunday yondashuv turli tillar sintaksisi bo‘yicha olib borilgan

dastlabki tadqiqot ishlarida o‘z ifodasini topgan.

Muhokama va natijalar.

Ilmiy tadqiqot ishlarining xulosalaridan ko‘rinadiki, ilova

konstruksiyasi sintaktik aloqaning faqat o‘ziga xos turi sifatida qaralmaydi, balki

gipotaksis va parataksis o‘rtasidagi farqni neytrallashtirish shakli sifatida ham namoyon

bo‘ladi. Masalan, V.M.Milk ta’kidlashicha, vor, tough kabi bog‘lovchilarda bog‘lanish va

ergashish o‘rtasidagi appozitsiya neytrallashadi, ular murakkab sintaktik butunlik

doirasiga mustaqil gaplarni kiritish imkoniyatiga ega. Teng bog‘lovchilar ergashtiruvchi

bog‘lovchilar rolini bajarib kelish hollari ham kuzatiladi [9; 15]. N.A.Kobrinaning ko‘rsatib

o‘tishicha, teng bog‘lovchilar o‘rniga ergashtiruvchi bog‘lovchilar through, whereas,

because, so that kabilar kelishi mumkin. Aksincha, ergashtiruvchi bog‘lovchilar o‘rniga

damit

, denn singari teng bog‘lovchilar qo‘llanilishi mumkin [6; 23].

Ilova konstruksiyalarda teng va ergashtiruvchi bog‘lovchilar ma’nolarini anglab

yetishga turli tillar materiallari asosida ilova konstruksiyalarni tadqiq qilgan ko‘plab

tilshunoslar o‘z e’tiborlarini qaratganlar: rus tilida и, но, да bog‘lovchilari (L.M.Lo

seva) [8],

fransuz tilida mais, ete, or, ouox, sar, parsque, si bog‘lovchilari (I.A.Vintman) [4], ingliz

tilida and, but, if, whele bog‘lovchilari (G.M.Timoshenkova) [12], nemis tilida und, aber

bog‘lovchilari (M.Ya.Vays) [1].

Ta’kidlash kerakki, ko‘p hollarda to‘ldiruvchi vazifasidagi ilovali element nisbatan

ko‘proq uchrasa

-

da, ma’lum bog‘lovchilar bilan birga kelishini ko‘rish mumkin. Natijada

o‘zining ko‘rinishlari va xususiyatlari bilan aytilayotgan fikr ilovali elementdan

boshqacharoq ega orqali ifodalanadigan ilovali elementning alohida struktural ko‘rinishini

hosil qiladi. Masalan:

Bei dem jüngsten Skandal hatte der Minister keine gute Figur gemacht. Sie hatten an

diese Abend schlechte Figur gemacht, das war nicht zu übersehen [Musil, Mann. S.405].

Ilova konstruksiya tarkibida ilovali elementlar bajarib kelayotgan vazifalari bilan

bir-

birlariga xos bo‘lgan xususiyatlarni o‘zlarida takrorlabgina qolmasdan, balki yangi

xususiyatlar bilan bir-birlarini boyitib, kengaytirib boradi. Bu holni parallel birikishga

moslangan ushbu ilovali elementlar tahlilida ham kuzatish mumkin. Chunki, bu ilovali

elementlar quyidagi o‘ziga xos xususiyatlarga ega: birinchidan, ilovali elementning

yetakchi komponenti, ya’ni ilovali elementning o‘zi takrorlanish jarayoni bilan hosil bo‘ladi

va so‘ng unga tobe bo‘lgan qismlar bilan kengaytiriladi; u yoki bu gap bo‘lagining

takrorlanib kelishi bu uslubiy hodisadir. Vaholanki, yozuvchi kitobxonning diqqat

e’tiborini tasvirlayotgan voqea

-hodisaga yana bir bor qaratish maqsadida uni takrorlaydi,

takrorlanuvchi komponent doimo mantiqiy urg‘u oladi, natijada uning ta’sirchanligi,

voqeligi oshadi [11; 18].

Shunday qilib, bunday ko‘rinishda shakllanish xususiyatiga ega bo‘lgan ilovali

elementlarning stilistik funksiyalari nihoyatda salmoqli bo‘ladi; ikkinchidan, ilovali

element tarkibida inversiya hodisasini kuzatamiz, chunki takrorlanuvchi komponentlar

oddiy

gina takrorlanib qolmasdan, balki o‘zgaradi, demak, bu yerda qandaydir sinonimik

holat namoyon bo‘ladi; uchinchidan, ilovali elementning strukturaviy shakllanishi bilan

bog‘liq bo‘lgan holat, ya’ni biz bu yerda til elementlarini tejash usuliga duch kelamiz

.

Natijada, ilovali elementlar yetakchi gap tarkibida tushirilib qoldirilgan komponentni

to‘ldirish, tiklash maqsadida namoyon bo‘libgina qolmasdan, ularning o‘zi ham shu asosiy

ifoda tarkibida keluvchi komponentlar yordamida tiklanishi mumkin degan xulosaga ega

bo‘lamiz.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

98

Bu yerda o‘zaro bog‘liqlik ilova konstruksiya komponentlariga xos bo‘lgan yana bir

muhim xususiyatni, ya’ni asosiy ifoda bilan ilovali elementlar o‘rtasidagi sintaktik

-

semantik bog‘liqlikni yana isbotlaydi. Ilovali elementlar oldida keluvchi biriktiruvchi

bog‘lovchilar bunday vazifalarni bajarmaydi. Bu ilova komponentlar orasidagi sintaktik

aloqalar ularsiz ham ifodalanib kelishi mumkin. Lekin shunga qaramasdan ilovali

elementlarga xos bo‘lgan xususiyatlarni alohida ta’kidlash o‘rinli deb hisoblaymiz, chunk

i

biriktiruvchi bog‘lovchilarga ega bo‘lgan bunday ilovali elementlar shu turdagi ilovali

elementlarning alohida olingan strukturaviy guruhlarini tashkil qilishda muhim rol

o‘ynaydi. Shuning uchun ham bu strukturaviy guruh alohida ta’kidlanishi lozim.

Ayrim bir hollarda murakkab strukturaviy ilova konstruksiyalarni tashkil etishda

bir xil sintaktik xarakterga ega bo‘lgan predloglar ishtirok etishi mumkin:

Im Wahlkampf war der Kanzler zu großer Form aufgelaufen. Sie werden sehen: Er

läuft schnell wieder zu großer Form auf [Hörzu 7, S.1973]

Yuqoridagi tartibda hosil bo‘luvchi ilovali elementlar doimo polifunksional

xarakterga ega bo‘ladi, chunki birinchi ilovali element bunday hollarda ikki xil vazifada

keladi: asosiy ifoda uchun ilovali element vazifasida, ikkinchi ilovali element uchun asosiy

ifoda vazifasida. Murakkab ilova konstruksiya tarkibida asosiy ifodaga birikib keluvchi

ilovali elementlarning soni ikkitadan ham ortiq bo‘lishi mumkin. Bunday murakkab

strukturaga ega bo‘lgan ilovali elementlarni quyidagi tahlil qilinayotgan misollar t

arkibida

kuzatib borish mumkin:

Die Ratifizierung ist außer Frage. Natürlich, die Schwächen meines Charakters stehen

doch außer Frage [Th. Mann, Zauberberg. S.731].

Keltirilgan ilovali elementlarning tahliliga tayanib, ularga xos bo‘lgan yana bir

sintaktik xususiyatni alohida ta’kidlash maqsadga muvofiq, u ham bo‘lsa ilova

konstruksiya tarkibida keluvchi asosiy ifoda bilan ilovali elementlarning strukturaviy

shakllanishidir. Boshqacha qilib aytganda, asosiy ifodaning strukturaviy shakllanishi

hamma vaqt ham ilovali elementlarning strukturaviy shakllanishiga mos kelavermaydi. Bu

xulosaning isboti sifatida T.M.Timoshenkovaning ingliz tili materiallari asosida olib borgan

izlanishidan quyidagi mulohazani keltiramiz: “Asosiy ifoda ham, ilovali element ham

kommunikativ nuqtai nazardan bir xil strukturaviy shaklga ega bo‘lmaydi, shu sababli

ilova konstruksiya na bog‘langan qo‘shma gapga va na ergashgan qo‘shma gapga o‘xshaydi

,

ular o‘zgacha struktura kashf etadi” [12; 98].

Darhaqiqat, agarda biz bu yerda tahlil qilingan va tahlil qilinishi lozim bo‘lgan ilova

konstruksiyalarning strukturaviy shakllanishini bir-

biriga qiyos qilib o‘rgansak,

yuqoridagi mulohazaning to‘g‘riligiga to‘lig‘icha ishonamiz, chunki ilova konstruksiya

lar

har-xil strukturaviy shakllanishga ega. Bunday shakllanishda yo asosiy ifoda, yo ilovali

element ma’lum murakkablashgan shaklga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, yuqorida

keltirilgan misoldagi asosiy ifodaning strukturaviy shakllanishi boshqa misollardagi ilovali

elementlarning strukturaviy shakllanishidan keskin farq qiladi.

Shunday qilib, ilova konstruksiya tarkibida asosiy ifoda ilovali elementlarga

nisbatan qanday strukturaviy shakllanishga ega bo‘lmasin, bu ilova konstruksiya ham

strukturaviy va ham ma’noviy tomondan ana shu ilovali element yordamida yakunlanadi,

demak ilovali element har qanday strukturaviy shakllanishda yakunlovchi, tugallovchi

komponent sifatida yuzaga keladi.

Agar biz transformatsion uslubdan foydalanib, yuqorida keltirilgan misoldagi bu

ikkala ilovali elementni asosiy ifoda vazifasida keluvchi gap tarkibida joylashtirsak, u holda

bitta ergash gap hosil bo‘ladi. Biroq, yozuvchi shu ergash gap tarkibidagi ayrim

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

99

komponentlarning muhimroq ekanligini ko‘rsatish, ularni alohida ta’kidlash maqsadida

ana shu ilovali elementlarga murojaat qiladi va ularni ilovali element funksiyasida

qo‘llaydi. Natijada, bu ilovali elementlar kitobxonning ham diqqat e’tiborini o‘ziga ja

lb

qiladi, chunki sintaktik jihatdan ilovali elementlar yolg‘iz kelishi mumkin emas, lekin

kelganda ham nimagadir bevosita bog‘liq bo‘lishi shart. Bu bog‘liqlik ikki tomonlama sodir

bo‘lmoqda, ya’ni strukturaviy va ma’noviy. Strukturaviy bog‘liqlik ilovali

elementning

asosiy ifodadan keyin turishi, ya’ni ikkinchi darajada turishini ta’kidlasa, ma’noviy

bog‘liqlik esa ilovali elementlarning asosiy ifodasiz mavjud bo‘la olmasligini ta’kidlaydi,

sabab oldingi gap tarkibida tushirilib qoldirilgan fikr ilovali elementlar yordamida

tiklanadi, to‘ldiriladi, aniqlashtiriladi.

Shunday qilib, asosiy ifoda bilan ilovali elementning bunday ikki tomonlama

bog‘liqligi har qanday ilova konstruksiya sintaktik yaxlitligini kashf etadi, natijada bunday

ilova konstruksiyalar murakkab sintaktik butunlik ramkasida talqin qilinadi. Bu holat ilova

konstruksiya - bu murakkab sintaktik butunlik, yoki aksincha murakkab sintaktik butunlik

- bu ilova konstruksiya, degan tushunchani taqozo etadi. Shu sababli biz ish jarayonida bu

ikkala terminologik tushunchalardan parallel ravishda foydalanishni doimo ijobiy deb

qaraymiz.

Aytish lozimki, ilovali elementlarga xos bo‘lgan bunday xususiyatlar, ilovali

elementlar soni beshtadan iborat bo‘lgan ilova konstruksiya tarkibida ham takrorlanib

kelishi mumkin.

Hier, wenn Sie noch etwas trinken möchten, bedienen Sie sich.

- Vielen Dank, ich bin

so frei! Ich bin so frei, ich nehm’ mir noch eine Zigarette [Fallada, Mann. S. 236].

Ushbu misolda ilova konstruksiya tarkibidagi asosiy ifodaga beshta ilovali element

birikib kelgan. Ilovali elementlarga xos bo‘lgan bunday birikish yuqorida aytilgan bu

turidagi fikr va mulohazalarimizni yana bir bor isbotlamoqda. Chunki, ilovali elementlar

bilan asosiy ifoda o‘rtasida ham parallel va ham ketma

-ketlik mavjud. Boshqacha qilib

aytganda, ilovali elementlar o‘zlari bevosita bog‘liq bo‘lgan asosiy ifodaga parallel va

ketma-

ket birikib kelishadi. Bunday birikish ilovali elementlarga xos bo‘lgan v

azifalarni

yanada kengaytiradi, to‘ldiradi va boyitadi.

Shunday qilib, ilovali elementlar o‘zlari bevosita shakllanib kelayotgan ilova

konstruksiyalarda xilma-

xil vazifalarni bajarib keladi. Bu vazifalarning ba’zi birlarini shu

oxirgi misol tahlilida ham takrorlash mumkin: birinchidan, ilovali elementlar ilova

konstruksiyaning faqatgina sodda strukturaviy shaklini hosil qilmasdan, balki ularning

murakkab strukturaviy shakllarini uch xil bo‘lishida ham ishtirok etadi; ikkinchidan, ilovali

elementlar polirematik va polifunksionallik xarakteriga ega; jumladan, joyl

ashish o‘rni

jihatidan uchinchi o‘rinda keluvchi ilovali element, joylashishi jihatdan ikkinchi o‘rinda

turuvchi ilovali element orqaligina asosiy ifodaga birikib kelishi mumkin; chunki bu ilovali

elementning mazmuni bilan uzviy bog‘liq, ya’ni uning davomc

hisi sifatida yuzaga keladi.

Xuddi shunday holni qolgan ilovali elementlar tarkibida ham kuzatish mumkin.

Murakkab strukturaviy shaklga ega bo‘lgan bunday ilova konstruksiya

komponentlari o‘rtasidagi sintaktik aloqa vositalari ham, asosan kontaktli so‘z vazifasida

keluvchi leksik birlik yordamida tiklanadi. Shuning uchun ham, ilova konstruksiyasini

o‘rganishga

bag‘ishlangan juda ko‘plab ilmiy

-tadqiqot izlanishlarida ilovali elementlar

tomonidan asosiy ifoda mazmuniga bildirilayotgan “qo‘shimcha” ma’no nihoyatda

salmoqli, ta’sirchan, muhim ekanligi alohida qayd qilinadi [5; 16].

Demak, ilova konstruksiyalari o‘ziga xos sintaktik hodisa bo‘lib, ular qo‘shimcha

sifatida paydo bo‘lgan ifoda funksiyasini bajarib keladi, ular strukturasiga ko‘ra ilovali

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

100

element deb ataladi. Ana shu ilovali element asosiy ifoda (asosiy gap) ma’nosini

aniqlashtirib, rivojlantirib keladi, ma’lum darajada izohlab beradi. Bunday sintaktik

strukturalar odatda ikki qismdan iborat bo‘ladi, birinchi qism asosiy axborotni, ikkinchi

si

esa qo‘shimcha xabarni ifodalab keladi. Ular nutqda ilova birliklarning funksional

qo‘llanilishini ta’minlaydi, ularning yordamida so‘zlovchining ongida va uning nutqida

asosiy ifodadan keyin, asosiy fikr bildirilgandan so‘ng yuzaga keladigan qo‘shimcha

ma’no

beradigan ifoda keltiriladi.

Ayrim germanist olimlar murakkab sintaktik butunlikning strukturasiga ko‘ra

turlarini aniqlashda nafaqat sintaktik belgilarga, balki stilistik belgilarga ham asosiy

e’tiborni qaratadilar. Shunday olimlar qatoriga B.T.Tursunovni ham kiritish mumkin. U

nemis

tili materiallari asosida ilova konstruksiyasini sintaktik aloqaning o‘ziga xos turi

sifatida tadqiq qilib, murakkab sintaktik butunlikning struktur turlarini aniqlashda

sintaktik belgilar bilan birga stilistik belgilarni ham hisobga olish kerakligini ta’

kidlaydilar

[14;34]. B.T.Tursunov ilovali elementlarning quyidagi struktur turlarini ajratib ko‘rsatadi:

1) bog‘lovchili ilovali elementlar;

2) bog‘lovchisiz ilovali elementlar;

3) leksik takrorga asoslangan ilovali elementlar;

4) ma’lum masofada joylashgan ilovali elementlar;

5) javob replikasi sifatida qo‘llanadigan ilovali elementlar;

6) murakkab strukturali ilovali elementlar.

Ta’kidlash lozimki, bog‘lovchili va bog‘lovchisiz hamda boshqa strukturali

konstruksiyalar har qanday murakkab sintaktik butunlikning ajralmas qismi sifatida

namoyon bo‘ladi, ularni murakkab sintaktik butunlikning ko‘rinishlari qatoriga kiritish

mumkin. Sh

uni alohida eslatib o‘tishimiz mumkinki, bunday ilova konstruksiyalar alohida

gap bo‘lagi sifatida kelmasdan, balki fikr yoki jumlani mazmunan tugal bo‘lishini

ta’minlaydi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

:

1.

Вайс М.Я. Присоединительные конструкции диалогической речи и их

стилистическое использование в современном немецком языке. Учёные записки

Ленинград гос. пед. ин

-

та. Им. А.И.Герцена, Т

-318. 1967.

–С.139

-144.

2.

Ванников Ю.В. Синтаксис речи и синтаксические особенности русской речи. –

М., 1979.–

296 с.

3.

Величук А.П. О специфике присоединительной связи в современном русском

языке (сочинение и присоединение). Автореф. дисс... канд.филол. наук. –

М., 1961. –

16 с.

4.

Винтман Ж.А. Классификация присоединительных конструкций, имеющих

форму предложения на примере компонентов адвербиального типа. –

Сб. Структура

предложения и лексико

-

грамматические отношения.

-

1: Изд

-

во Ленинград. Гос. пед.

ин

-

та. 1972. –

С. 156

-176.

5.

Кобзев П.В. Непольные предложения присоединительного типа в

современном русском литературном языке: Автореф. дисс... канд. филол. наук. –

Л.,

1966.

–

21 с.

6.

Кобрина А.А. Стилистические средства связи между самостоятельными

предложениями в английском языке. Автореф. дисс… канд. филол. наук. –

Л., 1963, –

32 с.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

5 (2023) / ISSN 2181-3701

101

7.

Крючков С.Е. О присоединительных связях в современном русском языке //

Вопросы синтаксиса современного русского языка. Уч.педгиз. –М., 1950 .–

400 с.

8.

Лосева Л.М. К изучению межфразвоной связи (Абзац и сложное

синтаксическое целое) // Русский язык в школе, 1967, № 1. –С. 156

-159

9.

Мильк В.М. Интонация присоединения в современном английском языке в

сравнении с русским. Автореф. дисс… канд. филол.наук. –

М., 1960,

-

21 с.

10.

Морару Ю.С. О некоторых типах присоединительных конструкций

(наматериале современного испанского языка).

-

Кн: Грамматические илексические

исследования по романским и германским языкам. –Кишинев, “Штиинца”, 1982. –С.

106-114.

11.

Паламарчук Н.Т. Обособленные конструкции в романах Г. Манна: Автореф.

дисс... канд. филол. наук. –

М., 1976. –

20 с.

12.

Тимошенкова Т.М. Присоединение как особый вид синтаксической связи.

Вестник Харьковского гос.ун

-

та, №159 вып. 1977. –

С. 96

-100.

13.

Турсунов Б.Т. Основные факторы выделения присоединительных связей.

Зональное семинар

-

совещание преподавателей иностранных языков Средней

Азии и Казахстана. Тезисы доклад. ч. II. Душанбе. 1988. –С. 244.

14.

Турсунов Б.Т. Присоединение как особый тип синтаксической связи. Автореф.

дисс... д

-

ра. филол. наук. Санкт

-

Петербург, 1993 –

44 с.

15.

Шапиро А.В. Простое предложение. Стенограмма координационного

совешания. –

Уфа. 1958. –

24 с.