Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Unique interpretation of the concept of patronage and
generosity in the binary opposition of good and evil
Ozodakhan KUCHKAROVA
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2024
Received in revised form
10 January 2024
Accepted 25 February 2024
Available online
25 May 2024
This article discusses the features of the specific expression
of patronage and generosity in the binary opposition of good
and evil. Among them, the concepts of patronage and generosity
cannot be separated from each other, these lexemes have long
been reflected in the relevance of the analyses and interests of
scientists in their research with the same content components
in different mentalities.
2181-3663
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss2-pp179-182
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
good and bad,
patronage and generosity,
opposition,
holy hadith,
concepts,
controversy,
nationality.
Yaxshilik va yomonlik binar oppozitsiyasida homiylik
va saxobatlilik konseptining o‘ziga xos
talqini
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
yaxshilik va yomonlik,
homiylik va saxovatlilik,
qarama-qarshilik,
muqaddas hadis,
tushunchalar,
baxs-munozara,
milliylik.
Mazkur
maqolada
yaxshilik
va
yomonlik
binar
oppozitsiyasida homiylik va
saxovatlilik konseptining o‘ziga xos
ifodalanish hususiyatlari borasida fikr yuritiladi. Shu jumladan,
homiylik va saxovatlilik konseptining bir-biridan ajratib
bo‘lmasligi, ushbu leksemalar qadimdan turli mentalitetlarda
mazmun komponentlari bir xilligi bilan olimlarning
izlanishlarida
o‘z aksini topgan.
1
Associate Professor, Independent researcher, Interfaculty Foreign Languages (social sciences) Department,
Andijan State University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
2 (2024) / ISSN 2181-3701
180
Уникальная интерпретация понятия покровительства
и щедрости в бинарной оппозиции добра и зла
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
добро и зло,
покровительство и
щедрость,
противостояние,
священный хадис,
понятия,
дискуссия,
национальность.
В данной статье рассматривается специфика понятий
покровительства и щедрости в контексте бинарной
оппозиции добра и зла. С течением времени эти лексемы,
включая их нераздельность, отражались в актуальности
анализа и вызывали интерес ученых, исследующих их с
одними и теми же содержательными компонентами, но в
различных культурных и ментальных контекстах.
KIRISH
Bugungi kun jahon tilshunosligida tilni antroposentrik, aksiologik, madaniy va
kognitiv yondashuvlar asosida tadqiq qilish ustuvorlik kasb etmoqda. Turli tizimli
tillarda mentalital tuzilmalar va ularning lisonda ifodalanishi muammolariga
bag‘ishlangan chog‘ishtirma tadqiqotlar ularning umumiy, xususiy va
noyob jihatlarini
aniqlash asosida dunyoning tafakkuriy tuzilishi haqidagi tasavvurlarni yana ham
kengaytiradi va turli elatlar
turmush shakliga bo‘lgan lingvomadaniy yondashuvning
mustahkamlanishi masalasi tadqiqi soha taraqqiyotiga xizmat qiluvchi muhim omillardan
biri hisoblanadi.
O‘zbek mentaliteti yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi qarama
-qarshilikni
birinchi navbatda islom dinidagi muqaddas hadislarda ham o‘z aksini topibgina qolmay,
tarixan bog‘liq bo‘lgan aniq axloqiy paradigma bilan bog‘lashi muhimligi ko‘rsatilgan.
Hadislarda yaxshilik va yomonlik inson hayotining turli diniy, ijtimoiy, axloqiy, estetik
sohalari bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘p qirrali hodisalar sifatida namoyon bo‘ladi
. Masjidlarda
yaxshilik va yomonlik nafaqat inson, balki uning atrofidagi dunyo bilan ham bog‘liqligi
insonlarga tushuntirib boriladi. Ommaviy ongda yaxshilik kategoriyasi bir necha
ko‘rinishlarda –
insonga, uning atrofidagi dunyoga va Allohga nisbatan ifodalanadi.
U axloqiy, estetik va pragmatik tamoyillarni birlashtiradi. Shu bilan birga, intralingvistik
dixotomiyaning mavjudligi yaxshi
–
yomonlik
–
ildizi bo‘lgan hosilalarda salbiy
ma
’
nolarning rivojlanishiga yordam beradi [6].
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Yaxshilik va yomonlik dunyoning lingvistik nuqtai nazardan olib qaraganda asosiy,
markaziy kategoriyadir. Jahon tilshunosligida konsept, uning nazariy talqini va lisonda aks
etishi
masalalariga bag‘ishlangan tadqiqotlar G‘arb va rus tilshunoslaridan
V. Fon Gumboldt, R.V. Langaker, Dj.P. Lakoff, O.A.
Kornilov tadqiqotlarida kuzatiladi. O‘zbek
tilshunosligida A.A. Abduazizov, D.U. Ashurova, Sh.S. Safarov, M.R. Galiyeva, A.E. Mamatov,
M.N.
Xolbekov, O‘.Q.
Yusupov, A.A. Qambarov, Q.N. Nazarov, T.K. Mardiyev ishlarida
muayyan darajada o‘rganilgan. Yaxshilik va yomonlik binar oppozitsiyasi orqali tilda
namoyon bo‘luvchi milliy
-madaniy xususiyatlar homiylik bilan sahovat tushunchalarini
bir-
biridan ajratib bo‘lmasligini, ular o‘xshash insoniy fazilat ekanligidir. Homiylik va
saxovat kishilararo munosabatda birdaniga, to‘satdan paydo bo‘lib qolmagan. Ular
qadimdan inson zoti paydo bo‘lganidan buyon asta
-sekin, dialektik tarzda rivojlanib,
muhim insoniy qadriyat darajasiga ko‘tarila borgan. Homiylik o‘zgalarga yaxshili
k qilish,
insonparvarlik, mehr-muruvvat, himmat, xayr-ehson, shafqat, yetim-yesir, muhtoj va
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
2 (2024) / ISSN 2181-3701
181
g‘ariblarga yordam qilish, raxmdillik kabi milliy va umuminsoniy qadriyatlar yig‘indisidan
iboratdir. Miloddan avvalgi I ming yillikda Zardushtiylikning muqaddas kitobi
“
Avesto
”
da
kishilar bir-
biri bilan ahil va do‘st bo‘lib yashashi, qariyalar, ota
-onalarni tirikligida
qadrlashi va e
’
zozlashi lozimligi haqida xurma
’
no fikrlar ilgari surilgan. Shuni ta
’
kidlash
o‘rinliki, homiylik turli davrlarda turlicha mazmun kasb etgan bo‘lsa ham ularning
mohiyati saqlanib qolgan. Ya
’
ni ularning asosiy maqsadi insonlarga yaxshilik qilish,
kishilarning og‘ir qismatini yengillashtirish, baxtli, saodatli va farovon hayotni ta’
minlash
bo‘lgan. Saxiylik hamma tarixiy davrlarda o‘zida butun ijobiy qadriyatlar va insoniy
xislatlarni jamlagan. Saxiylik deganda odamlar solih amallar, mehr-shafqat, hayr-ehson,
savob ishlar, oliyhimmatlilik, vijdoniylik, poklanish, nafsni tiyish, baxt-saodatga erishish,
odamiylik, mehr-muruvvat, muhtojlarga yordamni tushunganlar. Sahovatning teskarisi
esa, eng avvalo, ochko‘zlik va ta’magirlik, shaxsiyatparastlik, faqat o‘zining shaxsiy
manfaatini o‘ylash, boylikka ruju qo‘yish, jaholat va nodonlik, jabr
-zulm, hayosizlik, zalolat,
harom va gunoh ishlar, firibgarlik, birovlarni aldash kabi tuban va yaramas hatti-harakat
va illatlar hisoblangan.
ASOSIY MATERIALNING QISQACHA MAZMUNI
Til vositasida aks ettirilgan ong-
voqelikning tasviri bo‘lgan dunyo rasmining og‘zaki
timsolidir, til bilan ifodalanadigan tasavvurlarning konseptual tizimi haqidagi yaxlit bilim
modelidir [1]. Yaxshi-yomon konseptual qarama-qarshiligini ifodalovchi leksik birliklarning
komponentli tahlili tadqiqot uchun qiziqarli soha hisoblanadi.
Eng oddiy ma’noga ega
bo‘lgan markaziy birliklar sinfi semantik maydonning yadrosini –
yadro semalarini tashkil
qiladi. Yaxshi leksema uchun “ijobiy”, “yaxshi”, “axloqiy”. Chunki yomonlik leksemasi mos
ravishda “yomon”, “axloqsiz” singari semalardan tarkib topgan [4].
Yaxshilik
–
yomonlik konseptual qarama-qarshiligi allaqachon tadqiqotchilarning
e’tiborini tortgan bo‘lsa
-
da, tahlil qilingan izlanish natijalari shuni ko‘rsatadiki, bitta
muallifning badiiy makonida
o‘rganilmagan. Muayyan nutq timsolida bo‘lib, umuman
tushuncha emas, balki uning tarkibiy qismlari u yoki bu kombinatsiyada amalga
oshiriladi. Bundan tashqari, o‘rganilayotgan tushunchalarning alohida segmentlari
o‘zlarining talqin qilish sohasiga ega bo‘lishlari mumkin. Muayyan muallifning adabiy
matnlari jamiligida uning konseptsiya sohasining bir qismi haqida xulosa chiqarishga va
uning dunyoni idrok etishi orqali
–
tadqiqotchilar odamlarning konseptsiya sohasining
xususiyatlari va sifatini baholashga imkon beradi. Yaxshilik va yomonlik so‘zlarini chuqur
tahlil qilib o‘rganish natijasida turli ilmiy yondashuvlar mavjudligini va ular badiiy
matnda ezgulik va yomonlik tushunchalarining lingvistik ifodalanish xususiyatlarini
aniqlash konseptual qarama-
qarshilikning mazmun komponentlarini ifodalashda ko‘p
bosqichli lingvistik vositalar majmuini aniqlashdan iborat.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqotda kuzatish, so
‘
rovnoma o
‘
tkazish va statistik metodlardan foydalanilgan.
TAHLIL VA NATIJALAR
Ezgulik va yomonlik tushunchalarini ifodalovchi leksemalarning leksik, morfologik va
hosilaviy xususiyatlarini barcha tillarda tasvirlash- ezgulik va yovuzlik tushunchalari qutbli
xarakterga ega ekanligini o‘quvchilarga yetkazish o‘rganilayotgan tushunchalarning
kesishish hududini o‘z ichiga olgan murakkab va ko‘p qirrali makonni tashkil etishini
isbotlash olimlar o‘rtasidagi muhim vazifalardan biridir.
Tilshunoslikda ezgulik
–
yomonlik qarama-
qarshiligi ko‘p qirrali hodisa bo‘lib, o‘ziga
xos leksik-
frazeologik, grammatik ma’nolar tizimini shakllantirgan. Yaxshilik –
yomonlik
qarama-
qarshiligining semantik tomoni badiiy makonda eng yaxshi namoyon bo‘ladi [5].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
2 (2024) / ISSN 2181-3701
182
Asosan diniy adabiyot materiallarida birinchi marta ezgulik va yomonlik tushunchalarini
tahlil qilishga, ularning qarama-qarshilik munosabatlarini asoslashga harakat qilinadi.
Bu tushunchalar eng muhim og‘zaki obyektiv qarama
-qarshiliklardan biri sifatida qaralgan.
Yaxshilik va yomonlik tushunchalari ikki tomonlama mavjudotlar sifatida o‘rganiladi:
mazmun va ifoda tekisligi tomondan. Boshqa barcha kamroq umumiy semalar turkum-
leksik semalarga bo‘ysunib, ularni aniqlab, konkretlashtiradi, bu esa sema tuzilishiga
ierarxik xususiyat beradi. Bunday semalar odatda differentsial deb ataladi. Yaxshi leksemasi
uchun “yaxshi”, “omonlik”, “foyda”, “mulk”. Chunki yomonlik leksemasi “zarar”, “muammo”,
“hujum”, “gʻazab”, “gunoh” kabi so‘zlar bilan tavsiflanadi [4].
Asosiy ma’noda boshqa semalarning birliklari orqali hosil bo‘lgan, lekin ezgulik
semantik sohasida birinchi ma’noga kiritilgan yaxshilik qism: “halollik”, “baxt”,
“muvaffaqiyat”, “rozilik” va boshqalar; va yomonlik: “qasos”, “nafrat”, “aybdorlik”,
“ayyorlik” kabi so‘zlar bilan izohlanadi
[4]. Qarama-qarshi tushunchalarni ifodalash
vositalarini, ular orasidagi semantik munosabatlarni o‘rganish funksional va kognitiv
tilshunoslik g‘oyalarini uzviy birlashtirgan lingvistik nazariyani yaratish uchun zaruriy
asos sifatida ko‘p darajali til birliklarining munosabatini aniqlash imkonini beradi.
Tadqiqotning nazariy asosi kognitiv tilshunoslikda ishlab chiqilgan nazariya bo‘lib, har
bir til, har bir madaniyat kabi, o‘ziga xos belgilar apparati, o‘ziga xos tushunchalar
tizimidan foydalanadi, buning natijasida tegishli jamiyat aniqlanadi: “Aynan tushunchalar
orqali inson, til va madaniyat o‘rtasida jonli aloqa o‘rnatiladi”
[3:18].
XULOSA VA TAKLIFLAR
Yaxshilik va yovuzlik axloq va falsafaning markaziy kategoriyalari: ular haqiqiy
inson haqidagi g‘oyalarni ifodalaydi, ular orqali inson o‘z mavjudligida belgilanadi, ular
dunyoning ijobiy va salbiy manzarasining o‘lchovidir. Aynan shu tushunchalar prizmasi
orqali insonning harakatlari, uning barcha faoliyati baholanadi. Abu Iso Termiziyning
aqidasiga ko‘ra, “
saxiylik
–
bamisoli jannatning daraxtlaridan biridir. Uning shoxlari
dunyoga osilib tushib turadi. Kimki o‘sha shoxlardan birini tutib olsa, u jannatga boshlab
boradi. Baxillik esa do‘zax daraxtidir. Uning shoxlari dunyoga chiqib turadi. Kimki bu
shoxlardan birini ushlasa, uni do‘zaxga boshlab boradi”
. Umuman olganda, saxiylik
Sharqda shoiru yozuvchilar, tarixchilar, faylasuflar, mutafakkirlarning diqqat-e
’
tiborida
turgan. Ular saxiylik va karamni ezgulik va insoniylikning yuksak cho‘qqisi, insonning xulq
-
odobi, tashqi va ichki ko‘rinishini bezaydigan xislat deb bildilar. Umuman olganda,
homiylik va saxovat juda keng ma
’
noni anglatuvchi falsafiy-axloqiy kategoriyadir.
Yuqoridagi tushunchalar kishilararo munosabatda axloqiylik va insonparvarlikning yuksak
ko‘rinishi hisoblangan farzandlarimiz tarbiyasida o‘z mavqeiga ega va doimo zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Манакин 2004 –
Манакин В.Н. Сопоставительная лексикология.
-
К.: Знания, 2004.
2.
Виноградов 1959 –
Виноградов B.B. О языке художественной литературы.
М.: Гослитиздат, 1959. –
654 с.
3.
Шаталова 2009 –
Шаталова О.В. Концепт Бытие в русском языке: история и
современное состояние. М.: Изд. МГОУ, 2009. 297 с.
4.
Яковлева 2000 –
Яковлева Е.С. О концепте чистоты в современном русском
языковом сознании и в исторической перспективе // Логический анализ языка.
Язык этики.
5.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yaxshilik_va_yomonlik
6.
https://web.telegram.org/156e7ea2-050b-48e8-a04b-94af61e09e90
