Современные направления организации музыкально-самостоятельной работы учащихся на основе творческого подхода

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Modern directions of the organization of musical and
independent work of students based on a creative
approach

Ulugbek MIRSHAEV

1

Bukhara State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received March 2024
Received in revised form

10 April 2024

Accepted 25 April 2024

Available online

25 July 2024

This article highlights the areas of organization of musical-

independent work of students, as well as the development of

professional knowledge, skills and abilities, and intellectual
learning abilities that determine their musical-professional

competence.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3-pp196-201

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

independent work,

teaching methods,

intellect,

high culture,

modern pedagogical,

pedagogical technology.

Kreativ yondashuv asosida talabalarning musiqiy-mustaqil
ishlarini tashkil etishning

zamonaviy yo‘nalishlari

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

mustaqil ish,

o‘qitish metodlari,

intellekt,

yuksak madaniyat,
zamonaviy pedagog,

pedagogik texnologiya.

Ushbu maqolada talabalarning musiqiy-mustaqil ishlarini

tashkil

etish,

shuningdek

ularning

musiqiy-kasbiy

kompetentligini belgilovchi professonal bilim, ko‘nikma va

malakalari,

intellektual

o‘rganuvchanlik

qobiliyatlarini

rivojlantirish yo‘nalishlari yoritib berilgan.

1

Senior Lecturer, Department of Musical Performance and Culture, Bukhara State University.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

3 (2024) / ISSN 2181-3701

197

Современные направления организации музыкально

-

самостоятельной

работы

учащихся

на

основе

творческого подхода

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

самостоятельная работа,

методы обучения,
интеллект,

высокая культура,
современный педагог,

педагогические
технологии.

В данной статье освещаются направления организации

музыкально

-

самостоятельной работы учащихся, а также

развития профессиональных знаний, умений и навыков,

интеллектуальных способностей к обучению, определяющих

их музыкально

-

профессиональную компетентность.

KIRISH

So‘nggi yillarda mamlakatimizda ta’lim tizimini yanada takomillashtirish borasida

olib borilayotgan islohotlar pedagog kadrlar tayyorlash sifatini ilg‘or xalqaro standartlar
asosida takomillashtirish, yuksak madaniyatli, amaliy kasbiy ko‘nikmaga ega, o‘qitish

metodlari va baholash mezonlarini puxta egallagan zamonaviy pedagog kadrlarni
yetishtirib berish zarurligini talab etmoqda.

Bugungi kunda dunyoning rivojlangan mamlakatlarida qo‘llanilayotgan ta’lim

dasturlarining mamlakatimiz ta’lim talablariga

moslashtirib joriy etish orqali istiqbol

cho‘qqilariga olib chiqish masalasi “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini

2030-

yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi”ning ajralmas qismi hisoblanadi. Ta’lim

tizimini rivojlantirish masalalari hukumat tomonidan belgilanib, yuksak talablar asosida

muhokama etilishi uning naqadar dolzarbligidan dalolat beradi. Jumladan, “O‘zbekiston

Respublikasining

Ta’lim

to‘g‘risida”

gi Q

onuni”ning 15

-

moddasida ta’lim olish

shakllaridan kunduzgi, sirtqi, kechki

ta’lim shakllari bilan bir qatorda masofaviy ta’lim,

dual ta’lim hamda mustaqil ta’lim shaklini ham joriy etish maqsadga muvofiq, deb

topilgan.

Shuningdek,

“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etish bilan bog‘liq

tizimni takomillashtirish chora-

tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorga asosan 2020/2021

-

o‘quv

yilidan boshlab respublika oliy ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonini bosqichma

-

bosqich Yevropa tizimi (European Credit Transfer and Accumulation System

–

ECTS)

asosida ta’limning kredit

-

modul tizimiga o‘tkazish tartibi joriy etila boshlandi. Kredit

-

modul tizimi joriy etilgan bakalavriat ta’lim yo‘nalishlari va magistratura
mutaxassisliklarining malaka talablari, o‘quv rejasi va fan dasturlari takomillashtirildi.
Talabaning muayyan fandan tegishli kreditlarni to‘plashi uchun ma’lum miqdordagi
o‘quv yuklamasini o‘zlashtirish zarurligi yuzaga keldi. Shunga ko‘ra

,

o‘quv yuklamaning

bakalavriatda 50

–60% mustaqil ish soatiga bo‘lib berilganligi ta’lim berishga bo‘lgan

qarashlarni tubdan o‘zgartirishni talab etdi.

ASOSIY QISM

Ma’lumki, musiqa sohasida talabalarga barcha ta’lim shakllari bo‘yicha muayyan

DTS, malaka talablari, o‘quv reja va fan dasturlari asosida bilim berib boriladi. Musiqa
sohasining qaysi ta’lim yo‘nalishi bo‘lishidan qat’iy nazar, yo‘nalishlarning o‘quv
rejalarida auditoriya soatlaridan tashqari talabalarning mustaqil ta’lim olishi uchun

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

3 (2024) / ISSN 2181-3701

198

ajratilgan soatlar ham o‘rin egallaydi. Namunaviy fan dasturlarida esa mustaqil ta’lim
mavzulari o‘z aksini topgan bo‘ladi. Har bir professor

-

o‘qituvchi o‘quv reja hamda fan

dasturi asosida mustaqil ta’lim soatlari va mavzulari

ni

fanning ishchi o‘quv dasturiga

kiritadi hamda

shu asosida o‘qituvchi o‘zining o‘quv

-uslubiy majmualarini ishlab chiqadi.

Talabani mustaqil fikrlaydigan va barkamol ijodkor sifatida tarbiyalash an’anasi

19-

asrda rus pianino pedagogikasida shakllangan. Taniqli rus o‘qituvchi

-pianinochilari

L.V. Nikolaev, M.V. Yudina, V.V. Sofronitskiy, D.D. Shostakovich, P.A.

Serebryakov o‘z

maqsadini talabaga umrbod bilim bilan “ta’minlashda” emas, balki o‘zi

harakatlanishi kerak

bo‘lgan “insonni relslarga qo‘yishda” ko‘rdi. K.N.

Igumnov xuddi shunday pedagogik

tamoyillarga amal qilgan va o‘z shogirdlariga doimo u bilan muloqotda “o‘z izlanishlari
uchun boshlang‘ich nuqtalarni” topishga o‘rgatgan. Ya.I.

Milshteyn talabalarni mustaqil

izlanishlarga, “o‘tilmagan yo‘llar”ga yo‘naltirgan, har bir talaba o‘z kuchi va imkoniyatlariga
ishonishga yordam berishga, ular bilan ishlash muammosini hal qilishning to‘g'ri variantini

mustaqil ravishda topishiga ishonch hosil qilishga harakat qildi [7].

Musiqa ta’limi amaliyotida professor

-

o‘qituvchilar tomomnidan ma’ruza, amaliy,

laboratoriya va seminar mashg‘ulotlari o‘tilmoqda ammo, ko‘pgina hollarda mustaqil
ta’lim bo‘yicha talabalarga topshiriq berilmay kelinmoqda. Mustaqil ta’limni bajarish
bo‘yicha talab faqat fanning

ishchi dasturi doirasida-

gina bo‘lib, namunaviy dasturda

berilgan o‘quv materiallari bajarilmasdan qolmoqda. Bajarilgan holatda ham faqat bitta
referat yoki taqdimot tayyorlab berish, cholg‘u asbobida musiqa asarini ijro etib berish,
qo‘shiq kuylab berish bilan cheklanilmoqda. Bu esa tayyorlanayotgan kadrlarning

musiqiy bilim saviyasining sifat jihatdan pasayishiga olib kelmoqda. Natijada

talabalarning o‘quv materiallari bo‘yicha fikrlash doirasi tor holatda shakllanish bilan
cheklanib qolmoqda. Ularda musiqa san’ati sohasidagi izlanuvchanlik va ijodkorlikning
so‘nib ketishi, o‘z ustida mustaqil ishlash ko‘nikmasining shakllanmaganligi, axborot

-

resurs markazida o‘quv adabiyotlari va internet manbalaridan foydalanish darajasining

pastligi musiqa soasi mutaxassislarini xavotirga solib kelmoqda.

Zamonaviy o‘quv jarayonida bo‘lajak mutaxassislar

–

oliy o‘quv yurtlari

talabalarining mustaqil ishini tashkil etishdan muhimroq va ayni paytda murakkabroq

muammo yo‘q. Talabalarning mustaqil ishi auditoriya bilan bir qatorda o‘quv

jarayonining shakllaridan birini ifodalaydi va uning muhim qismidir. N.N. Kraft mustaqil

ishni “talabalarning mustaqil faoliyatini tashkil etish va boshqarish vositasi” deb

hisoblaydi va bu faoliyatni bilvosita boshqarishni uning asosiy xususiyati sifatida
belgilaydi [4].

Binobarin, mustaqil ishni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun o‘qituvchilar

tomonidan rejalashtirish va nazorat qilish, shuningdek, ushbu faoliyat turi bo‘yicha
ko‘nikma va malakalar tizimini shakllantirish uchun talabalarning o‘quv dasturlarida

mustaqil ish hajmini rejalashtirish zarur. Bunda talabalarning mustaqillik darajasiga

qo‘yiladigan talablardan kelib chiqib, o‘qish davrida kerakli darajaga erishilishi kerak.
O‘qituvchi talabaning musiqaga bo‘lgan qiziqishini rivojlantirib, chuqurlashtirib, uni
mustaqil mashq qilishga o‘rgatishi, cholg‘u ustida ishlash jarayonining o‘ziga mehr
uyg‘otishi kerak. Ammo mashg‘ulotni bajarish jarayonida musiqa talabasining auditoriya

va mustaqil ishlariga ajratilgan vaqt nisbati 1:1 ni tashkil qiladi. Tabiiyki, bu nisbatni
muvaffaqiyatli deb atash mumkin emas, chunki musiqiy ijro faoliyati muntazam va tizimli

“mashq” ni talab qiladi. Bu erda ishdagi “tanaffus”, undagi har qanday uzoq tanaffuslar

juda istalmagan: bu, qoida tariqasida, orqaga qaytish, kasbiy diskvalifikatsiya va zarur

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

3 (2024) / ISSN 2181-3701

199

ko‘nikma va qobiliyatlarni yo‘qotishga olib keladi. Musiqachi, badiiy va ijodiy kasblarning
boshqa vakillari singari, deyarli har doim “shaklda” bo‘lishi va ma”lum bir

bosim ostida

bo‘lishi kerak. Binobarin, ushbu faoliyat turi katta didaktik salohiyatga ega bo‘lib,

bu mutaxassislar tayyorlash samaradorligini oshirishning asosiy zaxirasiga aylanadi [5].

MUHOKAMA

Musiqani o‘qitishda “mustaqillik” tushunchasi, xususan, musiqa ijrochiligi o‘zining

tuzilishi va mohiyatiga ko‘ra turlichadir. U juda ko‘p ko‘p qirrali bo‘lib, u turli darajalarda
namoyon bo‘ladi, masalan, musiqa asbobini chalayotganda, talabaning notanish musiqiy
materialni tashqi yordamisiz boshqarish, muallif matnini to‘g'ri tushunish va ishonchli
talqin qiluvchi “gipoteza (faraz)” yaratish qobiliyatini sintez qiladi. Pedagogik jihatdan

musiqachi-

talaba mustaqilligini tarbiyalash muammosi o‘qitish metodlariga, o‘qitish

usullariga, ijro etish shakllariga ham ta’sir ko‘rsatadi. Talabaning mustaqil, izlanuvchan,

ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish har doim buyuk musiqachilarning tinimsiz

g‘amxo‘rlik mavzusi bo‘lib kelgan [6].

Binobarin, musiqada mustaqil ishlash asosiy muvaffaqiyat qozonishning zaruriy

shartidir, chunki o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalarning sifati va ularning
barqaror mustahkamlanishi ko‘p jihatdan mustaqil izlanish jarayonining samaradorligiga
bog‘liq. Katta hajmdagi musiqiy asarlarni faqat o‘qituvchi bilan darslar orqali qayta

ishlash va mustahkamlash qiyin, uning davomiyligi haftasiga 1-2 soat bilan cheklangan.

Sinfda o‘tilgan materialni o‘qituvchi bilan birlashtirish, yangi o‘quv

-pedagogik

repertuarni o‘zlashtirish, musiqa va uslubiy adabiyotlar bilan ishlashga qaratilgan faol

mustaqil bilim, kompetensiya zarur.

Musiqiy asarni mustaqil ravishda o‘zlashtirish murakkab faoliyat bo‘lib,

ko‘nikmalarning butun majmuasini o‘

z ichiga oladi:

✓

muallif matnini batafsil, mazmunli tahlil qilish;

✓

badiiy obraz va musiqiy uslubga mos applikaturalarni tanlash;

✓

ijro rejasini va musiqiy asarning o

‘

z talqinini yaratish;

✓

badiiylikka erishishning muvofiq usullari va vositalarini izlash;

✓

tahlil qilish va ijroda muayyan tuzatishlar va qo

‘

shimchalarni kiritish va h.k.

Olim M.S.

Muxitdinova[8]ning fikriga ko‘ra “Hozirgi zamon musiqa ta’limi tizimi

mutaxassisida avvalambor kelajakda pedagogik jarayon subyekti bo‘lishiga imkon
beradigan fazilat va xususiyatlarni loyihalash va shakllantirish lozimdir”. Bunga uning

musiqiy-

kasbiy kompetentligini belgilovchi professonal bilim, ko‘nikma va malakalari;

intellektual o‘rganuvchanlik qobiliyati; aqliy mehnat qila olishi; ruhiy barqarorligi;

kreativlilik qobiliyatlari va hamkorlik, jamoaviy-tashkiliy, birgalikda, hamnafas faoliyat

yuritish qobiliyatlari misola bo‘ladi. Bu komponentlarning yaxlitligi va rivojlanganligi

mutaxassisning professional mobillik darajasini belgilaydi. Bitiruvchining kelajakda kim

bo‘lishi, musiqa sohasi ijrochisimi yoki pedagogmi, tayyorgarligi qay daraja va qaysi

yoshdagi bolalar kategoriyasi bilan ishlaydi, bularning hammasi loyihalashtirish paytida
juda muhim. Natijada, talabaning hayotdagi maqsadi va keyingi faoliyat rejalarini

aniqlash uning kasbiy tayyorgarligiga muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.

Amaliyotda esa

aksariyat talabalarda musiqa cholg‘u asboblarida ijro etish, vokal,

xorda kuylash mahorati yetishmaydi. Bunga sabab hozirgi vaqtda ko‘pgina oliy ta’lim
muassasalarida cholg‘u ijrochiligi, vokal ijrochiligi, dirijyorlik va boshqa ixtisoslik
fanlarida ta’lim berish guruh yoki kichik guruh shaklida amalga oshirilib
borilayotganligidir. Bu vaziyat talabalarda cholg‘u asboblarida ijro etish, dirijyorlik, xorda

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

3 (2024) / ISSN 2181-3701

200

kuylash, qo‘shiq o‘rgatish metodikasi

mahoratining pasayishiga sabab bo‘lmoqda.

Talabalarning musiqa fanlaridan berilgan vazifalarni bajarishi kerakligini inobatga

oladigan bo‘lsak,

musiqiy ijro mahoratini oshirish uchun talaba o‘z ustida ko‘proq

ishlashi, topshiriqlarni mustaqil ravishda bajarishi kerak. Lekin talabalarning hammasi

ham musiqa fanlaridan, jumladan, cholg‘u asbobida musiqa asarini ijro etish, vokal

-xor

malakalarini rivojlantirish, dirijyorlik xatti-

harakatlarini o‘zlashtirib olish bo‘yicha

mustaqil ta’lim olish yo‘llarini bilmaydilar yoki vaqtlarini rejasiz sarflaydilar, natijada
berilgan topshiriqlarni bajarmasdan darslarga keladilar. Bu muammo ustida ko‘pgina

professor-

o‘qituvchilar bosh qotirmoqda va o‘z fikr

-mulohazalarini bildirmoqda.

XULOSA

Ta’kidlash o‘rinliki, musiqiy fanlardan mustaqil ishlarni bajarish bo‘yicha ayrim

ilmiy izlanishlar amalga oshirilib, metodik qo‘llanmalar, uslubiy ko‘rsatma va
tavsiyanomalar ham nashr etilgan. Biroq, shunga qaramay, cholg‘uda ijro etish, xorda

kuylash, vokal-xor malakalari, dirijyorlik, umuman olganda musiqiy savodxonlik darajasi

ko‘pgina talabalarda past. Bu

holatni hozirda o‘qib turgan

talabalar faoliyatida,

shuningdek, o‘qishni tugatib o‘z kasbi bo‘yicha ishlab turgan yosh o‘qituvchilar
faoliyatida ko‘rish mumkin. Bunday kamchiliklarni namoyon bo‘layotgaligini turli

sabablari bor. Nazarimizda asosiy sababalardan biri

–

talabalar o‘quv auditoriyasidagi

mashg‘ulotlar jarayonida

yuqori

darajadagi bilimni to‘liq

olmayotganligidir. Buni

amalga oshirishda mustaqil ta’lim jarayoni cholg‘u asbobida mustaqil mashq qilish,
musiqiy savodxonlikni rivojlantirishda bilimni to‘ldiruvchi, malakani rivojlantiruvchi
rolini o‘tashi kerak.

Yana bir jihat bu

–

ijrochilikdagi muntazam mashq jarayonidir. Ma’lumki, musiqa

ta’limi bu murakkab bir o‘quv jarayoni bo‘lib talababalar musiqa materialini, kuy yoki
qo‘shiqni mazmun

-

mohiyatini anglab uni tushunib olishi, o‘rganib uni yodlab olishidan

tashqari ushbu asarni yuqori mahorat va badiiy did bilan ijro etish ko‘nikmalarini

shakllantirish uchun yillar davomida ustoz-

shogird an’analarini davom ettirib,

mutaxassis rahbarligida muntazam ravishda mashq qilishni talab etadi.

Demak, talabada

kasbiy kompetentligini belgilovchi professonal bilim, ko‘nikma va

malakalari

rivojlantirish, musiqiy ijrochilikni puxta o‘zlashtirishda uning mustaqil ta’lim

asosida intellektual o‘rganuvchanlik qobiliyati va ruhiy barqarorligini ta’minlash

barobarida hamkorlik, jamoaviy-tashkiliy, hamjihatlik sifatlarini takomillashtirib borish

amaliyotini ta’minlash ta’limning zamonaviy talablaridandir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 08.10.2019 yildagi PF

-5847-son

2.

O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 23.09.2020 yildagi O‘RQ

-637-son

3.

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 31.12.2020 yildagi

824-son

4.

N.N. Kraft Mustaqil ish talabalarning o‘zini o‘zi rivojlantirish vositasi sifatida //

Adigeya davlat universiteti axborotnomasi. Maykop, 2006. No 4. S. 11-16, 12-bet.

5.

M.V. Bulanova. Oliy maktab pedagogikasi va psixologiyasi: ucheb. nafaqa / sub

obsc. ed. Toporkova. Rostov n/d: Feniks, 2002. 544 p, 216-bet.

6.

G.G. Neuhaus. Pianino chalish san'ati haqida. M.: Muzika, 1987. 240 s., 138-bet.

7.

A.A. Trifonov Pianino pedagogikasi nazariyasi va amaliyoti. Kuybishev: KDU

nashriyoti, 1979. 86 b., 56-bet.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

3 (2024) / ISSN 2181-3701

201

8.

M.S.Muxitdinova. Pedagogika oliy musiqa ta’limida

bakalavrlarni tayyorlashda

uchrab turadigan muammolar va ularning yechish yo‘llari. ("Science and Education"

Scientific Journal December 2020 / Volume 1 Special Issue 4.

9.

Mirshayev U. et al. The important tendencies in the development of creative and

creative potentials in youth //International Journal of Recent Technology and
Engineering.

–

2019.

–

Т. 8. –

№. 3

-3.

–

С. 497

-500.

10.

Самиева Ш., Шодмонова М., Рахматова Г. ИННОВАЦИОН ТАЪЛИМ

МУҲИТИДА БЎЛАЖАК МУТАХАССИСЛАР ИЖОДКОРЛИК ВА ЛОЙИҲАЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ

ШАКЛЛАНТИРИШНИНГ

МУҲИМ

ЙЎНАЛИШЛАРИ:

//Образование и инновационные исследования международный научно

-

методический журнал. –

2022.

–

№.

1.

–

С. 154

-162.