Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Ethnolinguistics and its theoretical foundations
Madina MUSABEKOVA
Uzbekistan State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2024
Received in revised form
10 January 2024
Accepted 25 February 2024
Available online
25 May 2024
This article analyzes the science of ethnolinguistics and its
theoretical foundations. The importance of studying the
connections between ethnolinguistics and linguistics, their
interdependence, and the relationship between culture and
language is shown.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss2-pp348-352
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Ethnolinguistics,
culture,
cultural heritage,
linguistics,
anthropology,
research,
Edward Sapir,
Benjamin Lee Whorf.
Etnolingvistika va uning nazariy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
etnolingvistika,
madaniyat,
madaniy meros,
lingvistika,
antropologiya,
tadqiqot,
Edward Sapir,
Benjamin Lee Whorf.
Ushbu maqolada etnolingvistika fani va uning nazariy
asoslari tahlil qilinadi. Etno va lingvistika fanlarining tutash
nuqtalarini, ularning oʻzaro bogʻliqligini hamda madaniyat va til
oʻrtasidagi aloqalarni oʻrganishning ahamiyati ko‘
rsatib beriladi.
1
Teacher, Uzbekistan State University of World Languages. E-mail: m.musabekova3103@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
2 (2024) / ISSN 2181-3701
349
Этнолингвистика и ее теоретические основы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
этнолингвистика,
культура,
культурное наследие,
лингвистика,
антропология,
исследования,
Эдвард Сепир,
Бенджамин Ли Уорф.
В данной статье анализируется наука этнолингвистика
и ее теоретические основы. Показана важность изучения
связей
этнолингвистики
и
языкознания,
их
взаимообусловленности, взаимосвязи культуры и языка.
KIRISH
Etnolingvistika
–
bu til va madaniyat o
o‘
rtasidagi munosabatlarni
o‘
rganadigan
fan. Ushbu soha tilni insoniyatning madaniy merosi sifatida k
o‘
rib chiqadi va til
tuzilmalari, s
o‘
z boyligi, leksik birliklarning madaniyat bilan bo
g‘
liqligini
o‘
rganadi.
Bu maqolada etnolingvistika fanining nazariy asoslari, uning rivojlanish tarixi va
zamonaviy y
o‘
nalishlari k
o‘
rib chiqiladi.
Etnolingvistikaning asosiy nazariy yondashuvlari
1. Sapir-Whorf Gipotezasi: Bu nazariya tildagi strukturalarning insonning dunyoni
idrok etishiga va tafakkuriga ta
’
sir qilishini ta
’
kidlaydi. Bu gipoteza til va madaniyatning
bir-biriga kuchli ta
’
sirini k
o‘
rsatadi.
•
Lingvistik nisbiylik: Bu gipoteza tilning inson fikrlash tarziga ta
’
sirini ta
’
kidlaydi.
Edward Sapir va Benjamin Lee Whorf tomonidan ilgari surilgan bu nazariya, turli tillarda
gaplashuvchi odamlar dunyoni turlicha k
o‘
rishlari va tushunishlarini ilgari suradi.
Masalan, turli tillarda ranglarni tasniflash tizimlari farqlanishi mumkin va bu farqlar
dunyoni qanday k
o‘
rishimizga ta
’
sir qiladi.
•
Lingvistik determinizm: Bu kontseptsiya til nafaqat fikrlashni cheklaydi, balki uni
shakllantiradi deb ta
’
kidlaydi. Masalan, bir tilda mavjud b
o‘
lgan s
o‘
zlar va ifodalar boshqa
tilda mavjud b
o‘
lmasligi mumkin va bu turli tildagi odamlarning dunyoqarashini
farqlaydi.
2. Antropologik tilshunoslik: Bu yondashuv til va madaniyatni insoniyatning
fundamental jihatlari sifatida k
o‘
rib chiqadi va ularni
o‘
rganishda keng qamrovli
antropologik usullarni q
o‘
llaydi. Bu yondashuv tildan madaniy jarayonlarni tushunishda
vosita sifatida foydalanadi.
3. Pragmatik nazariya: Pragmatika tilning kontekstual va vaziyatga xos ma
’
nolarini
o‘
rganadi. Etnolingvistika doirasida pragmatika tildan madaniy k
o‘
rsatkich sifatida
qanday foydalanilishini
o‘
rganadi. Bu yondashuv tildan foydalanuvchilarning madaniy
kontekstga moslashishini tahlil qiladi.
4. Semiotik yondashuv: Semiotika belgi va belgilar tizimlarini
o‘
rganish bilan
shu
g‘
ullanadi. Etnolingvistika semiotik yondashuvi til va belgilar orqali madaniy
ma
’
nolarni qanday ifodalanishini
o‘
rganadi. Bu yondashuv tildagi simvolik va madaniy
belgilarni tahlil qiladi.
Etnolingvistikaning Muhim Asoslari
–
til va madaniyatning
o‘
zaro bo
g‘
liqligi: Har bir til
o‘
ziga xos madaniy elementlarni
o‘
z ichiga oladi. Masalan, turli tillarda mavjud b
o‘
lgan rang atamalari, qarindoshlik
munosabatlari yoki ma
’
lum bir faoliyat bilan bo
g‘
liq terminlar turlicha madaniy
talqinlarga ega b
o‘
lishi mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
2 (2024) / ISSN 2181-3701
350
–
kod-almashtirish (Code-switching): Bu fenomen bir tildan ikkinchisiga yoki bir
lahjada boshqa bir lahjaga
o‘
zgarish qilishni anglatadi. Bu madaniyatlararo aloqalarda va
k
o‘
p tilli jamoalarda keng tarqalgan.
–
metaforalar va ma
’
nolar: Metaforalar til va madaniyatning
o‘
zaro aloqasini
k
o‘
rsatishda muhim rol
o‘
ynaydi. Masalan, turli madaniy kontekstlarda metaforalar
yordamida ma
’
nolar qanday hosil qilinishini
o‘
rganish etnolingvistikaning bir qismi
hisoblanadi.
–
narrativ va hikoyalar: Har bir madaniyatning
o‘
ziga xos hikoyalari va afsonalari
mavjud b
o‘
lib, bu hikoyalar tildagi muayyan tuzilish va ifoda usullari orqali etkaziladi.
Etnolingvistika til va madaniyatning bir-biriga qanday ta
’
sir qilishini chuqurroq
anglashga yordam beradi. Bu ilmiy y
o‘
nalish antropologiya, sotsiologiya, psixologiya va
boshqa fanlar bilan
o‘
zaro bo
g‘
liq holda rivojlanadi va insoniyatning turli madaniyatlari
va tillari haqida kengroq tushuncha hosil qiladi.
MATERIALLAR VA USULLAR
Maqolada etnolingvistikani
o‘
rganishda q
o‘
llaniladigan asosiy usullar va
metodologiyalar tahlil qilinadi. Asosan ilmiy adabiyotlarni k
o‘
rib chiqish, etnografik
tadqiqotlar, s
o‘
rovnoma va intervyu usullari ishlatiladi. Bu usullar yordamida turli
tillarning madaniy
o‘
ziga xosliklarini aniqlash va ularning jamiyatdagi rolini tushunish
maqsad qilinadi.
Etnografik usul:
•
Ishtirokchi kuzatish: Tadqiqotchi ma
’
lum bir madaniy guruh ichida yashab,
ularning til va madaniyatini bevosita kuzatdi.
•
Kontekstual tahlil: Tilning turli madaniy kontekstlarda qanday ishlatilishini
o‘
rganish uchun amaliy kuzatuvlar olib borildi.
•
Bu usul madaniyatni
o‘
rganish uchun q
o‘
llaniladi va tilning qanday ishlatilishini
bevosita kuzatish va ishtirokchi kuzatish orqali
o‘
rganishni
o‘
z ichiga oladi.
•
S
o‘
rovnoma va intervyu: Respondentlar bilan suhbatlashish va s
o‘
rovlar
o‘
tkazish orqali til va madaniyat
o‘
rtasidagi bo
g‘
liqliklar
o‘
rganiladi.
•
Tashqi kuzatuv: Bu usul til va madaniy urf-odatlarni kuzatish va qayd qilishni
o‘
z
ichiga oladi.
Matn tahlili:
•
Adabiyot, ommaviy axborot vositalari va kundalik tilga oid yozuvlar
o‘
rganilib,
ulardagi madaniy va etnik jihatlar tahlil qilindi.
S
o‘
rovnoma va intervyu:
•
Respondentlar bilan suhbatlashish va s
o‘
rovlar
o‘
tkazish orqali til va madaniyat
o‘
rtasidagi bo
g‘
liqliklar aniqlashga harakat qilindi.
Tashqi kuzatuv:
•
Tadqiqotchi tomonidan turli madaniy urf-odatlar va hodisalar kuzatilib, ularning
til bilan bo
g‘
liqligi qayd qilindi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari quyidagilarni k
o‘
rsatdi:
1.
Lingvistik nisbiylik va determinizm:
•
Turli tillar dunyoqarashni shakllantirishi va madaniyatning turli jihatlarini aks
ettirishi tasdiqlandi. Masalan, ranglar, vaqt tushunchasi va ijtimoiy rollar turli tillarda
turlicha ifodalanadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
2 (2024) / ISSN 2181-3701
351
2.
Madaniy kodlar va til:
•
Til orqali madaniy kodlar avloddan-avlodga yetkaziladi. Bu kodlar
madaniyatning turli jihatlarini, shu jumladan, an
’
analar, urf-odatlar va qadriyatlarni
o‘
zida saqlaydi.
3.
Tilning ijtimoiy vazifalari:
•
Til ijtimoiy identifikatsiya va kommunikatsiyada muhim rol
o‘
ynaydi. Turli etnik
guruhlar
o‘
z tillari orqali
o‘
zlarini aniqlaydilar va bir-birlari bilan muloqot qiladilar.
Tadqiqot natijalari etnolingvistikaning til va madaniyat
o‘
rtasidagi murakkab
aloqalarni aniqlashda muhim rol
o‘
ynashini k
o‘
rsatadi. Misol tariqasida,
o‘
zbek tilining
leksikologiyasi va undagi milliy xususiyatlar tahlil qilinadi. Bundan tashqari, turli
hududlarda yashovchi xalqaro hamjamiyatlarning tilidagi madaniy izlar
o‘
rganiladi.
Etnolingvistika madaniyat va til
o‘
rtasidagi
o‘
zaro ta
’
sirni chuqur
o‘
rganish
imkonini beradi. Tadqiqotlar shuni k
o‘
rsatadiki, til madaniyatni saqlash va uni kelgusi
avlodlarga yetkazish vositasi sifatida xizmat qiladi. Shuningdek, etnolingvistika
jamiyatlararo kommunikatsiyaning samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
MUHOKAMA
Etnolingvistik tadqiqotlar madaniy merosni saqlash va yo‘qolib borayotgan tillarni
qayta tiklashda katta ahamiyatga ega. Bu tadqiqotlar orqali madaniyatning turli jihatlari
chuqurroq tushuniladi va tillarning ijtimoiy rolini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek,
tadqiqotlar turli etnik guruhlar o‘rtasidagi ijtimoiy birdamlikni mustahkamlash va
tushunishni yaxshilash imkonini beradi. Shuningdek, tadqiqotlar turli etnik guruhlar
o‘rtasidagi ijtimoiy birdamlikni mustahkamlash va tushunishni yaxshilash imkonini beradi.
XULOSA
Etnolingvistika til va madaniyat
o‘
rtasidagi bo
g‘
liqlikni chuqur
o‘
rganish orqali
milliy
o‘
ziga xoslikni anglash va uni saqlashda muhim ilmiy y
o‘
nalishdir. Bu fan
jamiyatlarning madaniy boyligini tadqiq qilishda va ularni kelajak avlodlarga yetkazishda
katta ahamiyatga ega. Etnolingvistika til va madaniyat
o‘
rtasidagi murakkab
munosabatlarni
o‘
rganish orqali nafaqat akademik bilimlarni boyitadi, balki amaliy
jihatdan ham
o‘
z
o‘
rniga egadir. Uning nazariy asoslari va tadqiqot usullari madaniy
merosni saqlash, tillarni hujjatlashtirish va turli guruhlar
o‘
rtasidagi ijtimoiy birdamlikni
mustahkamlashda muhim rol
o‘
ynaydi. Bu sohadagi tadqiqotlar madaniyat va tilning
o‘
zaro ta
’
sirini chuqurroq tushunishga yordam beradi va kelajak avlodlarga boy madaniy
merosni yetkazishda asqotadi. Kelgusidagi tadqiqotlar etnolingvistika sohasida yangi
yutuqlarni kashf qilish va ilmiy bilimlarni boyitishda davom etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Foley, W. A. (1997). Anthropological Linguistics: An Introduction. Blackwell
Publishers.
2.
Duranti, A. (1997). Linguistic Anthropology. Cambridge University Press.
3.
Fishman, J. A. (2001). Handbook of Language and Ethnic Identity. Oxford
University Press.
4.
Sapir, E. (1921). Language: An Introduction to the Study of Speech. Harcourt,
Brace and Company.
5.
Whorf, B. L. (1956). Language, Thought, and Reality: Selected Writings of
Benjamin Lee Whorf. MIT Press.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
2 (2024) / ISSN 2181-3701
352
6.
Hymes, D. (1964). Language in Culture and Society: A Reader in Linguistics and
Anthropology. New York: Harper & Row.
7.
Trudgill, Peter (2000). Sociolinguistics: An Introduction to Language and
Society. Penguin Books.
8.
Crystal, David (2000). Language Death. Cambridge University Press.
9.
Ahearn, Laura M. (2016). Living Language: An Introduction to Linguistic
Anthropology. Wiley-Blackwell.
10.
Foley, William A. (1997). Anthropological Linguistics: An Introduction.
Blackwell Publishing.
