Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Features of the use of simplified terms of fine art in the
Karakalpak language
Arishkhan SEITMURATOVA
Karakalpak Branch of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2024
Received in revised form
15 June 2024
Accepted 25 June 2024
Available online
15 July 2024
It is of great importance to study a word from the point of
view of structure and determine its parts. In this article, we
have tried to determine the structure, functions and meanings
of the terms of fine art used in the Karakalpak language in the
simplest case.
2181-
3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp1-5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
simple term,
artificial term,
one-syllable term,
two-syllable term,
three-syllable term,
polysyllabic term,
color,
photography,
acanthus,
acrylic,
ensemble,
arch,
baguette.
Qoraqalpoq tilida sodda turdagi tasviriy sanʼat terminlari
qo‘llanilishining o‘ziga xosliklari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sodda atama,
yasama atama,
bir bo‘g‘inli termin,
ikki bo‘g‘inli termin,
uch bo‘g‘inli termin,
ko‘p bo‘g‘inli termin,
rang, surat,
akant,
akril,
ansambil,
arka,
So‘zni tuzilish jihatidan o‘rganish, uning qanday bo‘laklardan
tashkil topganligini aniqlash katta ahamiyatga ega. Biz bu
maqolamizda
qoraqalpoq tilidagi sodda holda qo‘llaniladigan
tasviriy sanʼat terminlarining tuzilishini, xizmatini va
ma’nolarini aniqlashga harakat qildik.
1
Basic doctoral student, Karakalpak Research Institute of Natural Sciences, Karakalpak Branch of the Academy of
Sciences of the Republic of Uzbekistan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
2
baget.
Особенности употребления терминов изобразительного
искусства упрощенного типа в каракалпакском языке
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
простой термин,
искусственный термин,
односложный термин,
двухсложный термин,
трехсложный термин,
многосложный термин,
цвет,
фотография,
акант,
акрил,
ансамбль,
арка,
багет.
Большое значение имеет изучение слова с точки зрения
структуры и определение его составных частей. В этой
статье мы попытались определить структуру, функции и
значения
терминов
изобразительного
искусства,
используемых в каракалпакском языке в простейшем
случае.
Qoraqalpoq tilidagi tasviriy sanʼatga aloqador terminlarni tuzilishi bo‘yicha
saralab, uning turlarini ko‘rsatish, har bir turni modellari bo‘yicha umumlashtirib,
ulardagi semantik o‘ziga xosliklarni aniqlash hozirgi qoraqalpoq tilidagi dolzarb
masalalardan hisoblanadi. Sodda atamalar bir tub so‘zdan iborat bo‘lib, ular asos
(affikssiz) va yasama (affiksli) atamalar bo‘lib ikkiga bo‘linadi.
Tub atamalar bo‘linmaydigan bir bo‘lakdan, ya’ni asos morfemadan iborat. Uning
tarkibida so‘z yasovchi yoki shakl yasovchi affikslar bo‘lmaydi.
Tarkibida so‘z yasovchi morfemalar bor atamalar yasama atamalar deyiladi.
[1;33-34]
Tub atamalar ya’ni tub so‘zlar morfemalarga ajratib bo‘lmaydigan so‘zlardan
yasalib, qoraqalpoq tilidagi tasviriy sanʼatga aloqador terminlar tarkibida faol
qo‘llaniladi.
Qoraqalpoq tilidagi tub tasviriy sanʼatga oid terminlar bo‘g‘inlarning soni bo‘yicha
bir bo‘g‘inli, ikki bo‘g‘inli, uch va to‘rt
-
besh bo‘g‘inli bo‘lib keladi:
a)
bir bo‘g‘inli terminlar: oq, ko‘k, bistr, xolst, janr, byust, stek, ritm, doq, fon,
shtrix, rang, lak v.b.
b)
ikki bo‘g‘inli terminlar: akant, akril, ansambil, arka, baget, albom, buklet, dizayn,
axta, eskiz, foto, yashil, qizil, peyzaj v.b.
c)
uch bo‘g‘inli terminlar: akvarel, emblema, mushtabel, barokko, arkada, epizod,
gotika, monument, notyumort v.b
d)
to‘rt
-
besh bo‘g‘inli terminlar: applikatsiya, enkoustika, galereya, naturalizm,
panorama, podramnik, v.b.
Bular ichida bir bo‘g‘inli terminlar kam, ikki va undan ko‘p bo‘g‘inli terminlar ko‘p
uchraydi. Tasviriy sanʼatga tegishli terminlarning ko‘pchiligi rus tili va rus tili orqali
boshqa tillardan kirgan terminlardan iborat.
Yakka holdagi tasviriy sanʼatga oid terminlardan o‘z qatlamdagi so‘zlarimiz orqali
bildirilgan atamalar faol emas. Bunday terminlarga rang, surat, naqsh, qizil, qora, ko‘k,
yashil, soya va boshqa atamalar kiradi. Bu terminlar yakka so‘zlar hisoblanib, qo‘llanilishi
bilan birga tasviriy sanʼat sohasida ma’lum bir tushunchani anglatadi. Musin
–
odam yoki
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
3
hayvon tanasining gips, tosh, metall, yog‘och va boshqa qattiq materiallardan o‘yib
ishlangan o‘yma surati. Musinni har tarafdan aylanib tomosha qilishingiz mumkin. Rang
-
rangli suratning asosiy quroli. Bo‘yash uchun ishlatiladigan element. Yuqorida keltirilgan
tasviriy sanʼatga oid terminlar jamiyatga ma’lum bo‘lib, ularning terminlik ma’nosi
ko‘pchilikka ma’lum. Shuning uchun bu terminlar badiiy adabiyot tilida ham faol
qo‘llaniladi.
Badiiy adabiyot tilida tasviriy sanʼatga oid terminlar o‘z manosida ham, ko‘chma
ma’noda ham qo‘llanilaveradi.
Masalan:
Qara
nóser
menen tawdan say qulap,
Bul astında
qızıl, jasıl
ayqulaq. [3;35]
Samaldıń órinde turǵan aq qayıń,
Jasıl
bir tartarı basta jelbirep.
[3;101]
Keltirilgan misolda diqqat qaratilgan qizil, yashil so‘zlari o‘z ma’nosida,
ya’ni rang
ma’nosida qo‘llangan bo‘lsa, qora so‘zdan ko‘chma ma’noda “kuchli” degan ma’noni
anglatish uchun foydalanilgan.
Tasviriy sanʼat terminlari ichida ayniqsa rang atamalarining qo‘llanilishi juda keng.
Ular badiiy adabiyotda har xil ma’nolarda qo‘llanilishi mumkin.
Masalan:
Náwbáhár kelip, ashıqlarǵa dawayı boldı,
Jer jáhán
jasıl
kiyip, aspan hawayı boldı. [3;55]
She’r qatorlarida keltirilgan
yashil
so‘zi daraxtlarning yaproq chiqarishi, yer yuziga
ko‘k maysalarning chiqishini anglatish uchun uslubiy maqsadda qo‘llangan. Shuningdek
shoir I.Yusupov ijodida bu terminning ko‘chma, obrazli ma’noda ham faol qo‘llanganligini
ko‘rish mumkin. Masalan:
Insan kewlindegi
jasıl
otlaqlar,
Íntıǵıp saǵınar, shaqırar seni.
[3;143]
Bu she’r qatorlarida nazarda tutilgan
yashil
so‘zi yoshlik, navqironlik ma’nosini
bildirishda ishlatilgan.
Rang atamalari ichida qizil so‘zi ham uchraydi. Bu termin ham badiiy adabiyotda
o‘z ma’nosida ham, ko‘chma ma’noda ham birdek qo‘llaniladi.
Masalan:
Olar bálkim, birin
-biri aldamas,
Sulwı sóylep,
qızıl
tilin jallamas.[3;179]
Dúnyanı jańadan dúzeymiz desip,
Qızıl
kegirdek bop, qaralay óship. [3;292]
Yuqoridagi misollarda qizil so‘zi she’rga badiiy mazmun berish maqsadida
ishlatilgan bo‘lib, dastlabki misolda epitet xizmatini bajarib kelgan bo‘lsa,
keyingisida
qizil kekirdak bo‘lish frazeologik birlikning bir komponenti sifatida qo‘llanilgan.
Shuningdek qizil so‘zi rang atamasini bildirish bilan birga ma’lum bir tushunchani
bildirish maqsadida ham qo‘llanadi.
Masalan:
Bir sayǵaqtı tirkep “Qızıl kitapqa”
Mıń kiyiktiń basın jalmaǵan zaman.
[3;213]
Sheʼrda keltirilgan qizil soʻzi kitobning rangini emas, maʼlum bir tushunchani
bildirish maqsadida qoʻllanilgan. Qizil kitob –
yoʻqolib borayotgan yoki yoʻq boʻlish xavfi
ostida turgan oʻsimlik va hayvon turlarini roʻyxatga oluvchi davlat hujjati hisoblanadi.
Unda kam uchraydigan oʻsimlik va hayvonlarning tarqalish hududlari, kamayish
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
4
sabablari koʻrsatilib, ularni tez orada himoya qilish boʻyicha tavsiyalar beriladi. Demak,
qizil soʻzi ehtiyotkorlik, saqlash maʼnosini bildirish uchun ham qoʻllaniladi.
Shoir I.Yusupov sheʼriyatida tasviriy sanʼatga oid sodda terminlar, ayniqsa rang
atamalari koʻplab uchraydi. Masalan:
Aq, qızıl
gúl,
pushtı
gúl hám sıya reń gúller,
Jasıl
japıraq arası ǵawasha gúllegende.
[3;58]
Tarixiy rivojlanish jarayonida ilgari yasama boʻlib morfemalarga boʻlinadigan soʻz
endi ajralmas yaxlit soʻzga aylanadi, yaʼni undagi soʻz yasovchi morfema butunlay
asosning tarkibiga oʻtib ketadi. Ularning hozirgi tilimizda asos boʻlishining sababi turkiy
tillarda asos deganimiz morfemalarga boʻlib boʻlmaydigan, shu soʻzning aniq maʼnosini
beradigan boʻlagi hisoblanadi. Qoraqalpoq tilida har bir tub soʻz alohida toʻliq maʼnoli
yakka soʻz, leksik birlik.
Yakka turdagi tasviriy sanʼatga oid terminlarning hosil boʻlishiga eʼtibor
qaratadigan boʻlsak, ularning hammasi ham faqat tub soʻzdan iborat emasligini koʻramiz.
Masalan, tasviriy sanʼatda qoʻllaniladigan
qizil, yashil
terminlari dastlab yasama soʻz
boʻlgan. Keyin asos va soʻz yasovchi qoʻshimchaning uzoq vaqt birga qoʻllanilishi
natijasida bir asosga qoʻshilib ketgan. Shu sababli hozirgi qoraqalpoq adabiy tilida bu
soʻzlarni tub soʻz sifatida qaraymiz.
Yashil
“yaproq rangidagi”. Bu sifat qadimgi turkiy
tilda bor boʻlib,
ya:sh
feʼliga –il affiksining qoʻshilishi orqali yasalgan [2;147].
Qizil
termini ham
dastlab yasama soʻz boʻlgan, keyin asos va qoʻshimcha birikib, bir
asosga aylanib ketgan. Buni sifatning daraja qoʻshimchalari qoʻshilganda asosning
qisqarishi ham asoslab turibdi:
qızǵısh, qızǵılt, qızǵıltım
.
Qizil
termini
qadimgi turkiy tilda “qizil rang” maʼnosini anglatuvchi
qiz
feʼliga
–
il
qoʻshimchasining qoʻshilishi orqali yasalgan [2;539].
Tub soʻz holida qoʻllaniluvchi tasviriy sanʼatga oid terminlarning koʻpchiligini
boshqa tillardan kirgan terminlar tashkil qiladi.
Masalan:
natyumort, diptix, etyud, eskiz, foto
v.b. bunday terminlarning hammasini
ham qoʻshimchasiz, tub soʻzlar deb boʻlmaydi. Ayrim
naturalizm, impressionizm,
neoimpressionizm, kubizm
kabi bir qancha terminlar aslida yasama terminlar hisoblanadi.
Bu terminlarga qoʻshilgan
–
izm
qoʻshimchasi hind
-
Yevropa va koʻpgina slavyan tillarida
otni bildiruvchi affiks hisoblanadi. Bu terminlar tilimizga shu qolipda kirgani uchun
qoraqalpoq tilida bu atamalar asos va qoʻshimchaga ajralmasdan bir tub soʻz holida
oʻrganiladi. Sababi yuqorida keltirilgan affiks qoraqalpoq tilida soʻz yasash xususiyatiga
ega emas. Boshqa tillarda yasama qolipiga kiragan tasviriy sanʼatga oid terminlar yakka
tub soʻz holida qaraladi va asos hamda qoʻshimchaga ajratilmaydi.
Shu sababli qoraqalpoq tilidagi terminlarni morfologik qurilishiga qarab
guruhlarga ajratganda uning tarkibiga alohida eʼtibor beriladi.
Qoraqalpoq tilidagi tasviriy sanʼat terminlarini analiz qilganda, terminlarning
yakka turda ham, qoʻshma turda ham samarali qoʻllanganligini koʻrishimiz mumkin. Ular
ichida ot ma’nosidagi tasviriy sanʼatga bogʻliq terminlar koʻpchilikni tashkil etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Házirgi
qararalpaq
ádebiy
tili.
Morfemika.
Morfonologiya.
Sóz
jasalıw.Morfologiya. Nókis, «Bilim» baspası, 2010.
2.
Ўзбек тилининг этимологик луғати (туркий сўзлар). Тошкент
“Университет”
, 2000
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
5
3.
И. Юсупов. “Таңламалы шығармалары”
.
Yш томлык. II том. Нөкис, “Билим”
баспасы, 2018
-
жыл.
4.
Алламуратов А., Доспанов О., Тилеўмуратов Г. Қарақалпақша көркем
-
өнер
атамаларыныӊ сөзлиги. Нөкис “Билим”
, 1991.
5.
A.Sulaymanov, I.Raxmanov, Z.Sulaymanova avtorlıǵındaǵı “Súwretlew
óneri”
(4-
klass ushın sabaqlıq)
-T:112-bet
6.
Бекбергенов А. Қарақалпақ тилинде сөзлердиң жасалыўы. Нөкис, 1979.
7.
Қодирова
Ф. Инглиз ва ўзбек тилларидаги тасвирий санъат ва дизайнга
оид терминларнинг лингвокультурологик хусусиятлари. Тошкент, 2021.
