Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguistic interpretation of the concept of humor
Nigora SULTONOVA
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This article discusses the linguistic interpretation of the
concept of humor, which is one of the types of Uzbek folk art, the
role of comic genres in creating a humorous effect, and their
similarities and differences. In the process of interpreting
humorous texts, their specific features are explained
theoretically and practically.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
humor,
humorous text,
humorous effect,
anecdote,
comedy,
satire,
humorous situation.
Yumor tushunchasining lingvistik talqini
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
yumor,
hajviy matn,
yumoristik effekt,
latifa,
komediya,
anekdot,
satira,
yumoristik vaziyat.
Ushbu maqolada o’zbek xalq ijodiyoti turlaridan biri bo’lgan
yumor tushunchasining lingvistik talqini, yumoristik effekt
yaratishda hajviy janrlarning roli, ularning o’xshash va farqli
tamonlari muhokama qilinadi. Yumoristik matnlarni sharhlash
jarayonida ularning o‘ziga xos xususiyatlari nazariy va amaliy
jihatdan izohlab beriladi.
Лингвистическая интерпретация понятия юмора
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
юмор,
В данной статье рассматривается лингвистическая
трактовка понятия юмор, являющегося одним из видов
узбекского народного творчества, роль комических жанров
1
Senior teacher, Uzbekistan State World Languages University. E-mail: nigorasultonova2188@gamil.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
890
юмористический текст,
юмористический эффект,
анекдот,
комедия,
анекдот,
сатира,
юмористическая ситуация
.
в создании юмористического эффекта, их сходства и
различия. В процессе интерпретации юмористических
текстов теоретически и практически объясняются их
особенности
.
KIRISH
O
’
zbek xalqi qadim zamonlardan xalq og
’
zaki ijodi namunalarini o
’
rganishga, uni
takomillashtirishga harakat qilib, urf-odatlari va turmush tarzini turli folklor janrlari
orqali namoyish qilishadi. [7, 248] Shuningdek, oddiy turmush tarzida sodir bo
’
ladigan
muammo va ziddiyatlarga, o
’
zgalar xarakteridagi kamchilik va nuqsonlarga turli
yumoristik vaziyatlar orqali yechim bera olish, so
’
zning ta
’
sirchanlik darajasini oshirishda
turli so
’
z o
’
yinlarini qo
’
llab so
’
zamonlik qobiliyatlarini qay darajada rivojlantirganliklarini
ko
’
rsata olishadi. Turli tadbirlarda uslub, tinglovchining ijtimoiy kelib chiqishi, yoshi,
xarakteri, qaysi davrda yashayotgani yoki boshqa faktorlardan qat
’
iy nazar doimo o
’
z fikr
mulohazalarini berishda turli hajviy janrlar, ya
’
ni, satira, yumor, latifa(anekdot), hazil,
askiyalardan keng ko
’
lamda foydalanishadi. Barcha shu kabi janrlar yumoristik matn hosil
qilishda asosiy rolni ijro etishsada, qo
’
llash uslubi va mazmuniga qarab bir biridan qay
darajada farq qilishini ko
’
rib chiqamiz.
Hajv so
’
zi lotin tilida suyuqlik ma
’
nosini anglatuvchi
–
umor so
’
zidan kelib chiqqan
bo
’
lib, dastavval suyuqlik ma
’
nosini anglatgan, keyinchalik o
’
z asl ma
’
nosini yo
’
qotib
Chaironning fikricha komediya, kulgu, va kulgili ma
’
nolarida talqin qilinadi
Yo
’
ldoshev U.R. o
’
zining bir qator ilmiy ishlarida kulgililik holatini ifodalovchi bir
necha terminlar bo
’
yicha to
’
xtalib o
’
tib, kulgi, yumor, xanda, hajv kabi tushunchalarga o
’
z
fikrini quyidagicha berib o
’
tgan
: “
Biz bu kulgililik tushunchasini hajv termini bilan
izohlashga harakat qildik. Chunki, bu termin ingliz tilida asl lotin tilidagi
–
umor
ko’rinishiga yaqinroq –
humour variant bilan izohlanadi. Rus tilida yumor termini bilan
izohlangan bu termin o’zbek tiliga ham –
yumor ko’rinishida transformatsiyaga uchragan.
Lekin biz, ushbu termin
ning vazifasi, ko’rinishi jihatidan o’zbek tilida ingliz va rus
tillaridagi ekvivalenti sifatida
–hajv termini oldik”. Demak
shu fikrdan ko’rinib turibdiki,
hajvning vazifasi yumorning vazifasi bilan o’xshashdir.
Yumoristik matnlarning keng tarqalgan va barcha xalqlar ijodiyotida ko’p
uchraydigan turlaridan biri komediyadir. Komediyada ham kulgi effekti yuqori bo’lib,
so’zlovchi
tamonidan
voqea
-
hodisalar,
insonlar
o’rtasidagi
turli
ziddiyat,
kelishmovchiliklar kulg
i orqali tasvirlanadi, ko’p hollarda bir guruh insonlar tamonidan
sahna ko’rinishi tarzida ijro etiladi. Ko’pgina ilmiy ishlarda komediya haqida quyidagi
izohlar keltirib o’tiladi. Mazkur yumoristik matn “dramatik asarning bir turi bo‘lib, unda
hayotdagi kulgili hodisalar tasvir etiladi, ijtimoiy yoki oilaviy mojarolar, kishilar
xarakteridagi bema'ni, kulgili xususiyatlar masxara qilinadi”. [2, 146] Komediya odatda
ohiri xursandchilik bilan tugaydigan, kulgiga mo‘ljallangan asar, film yoki ko‘rsatuv
sifatid
a ham talqin etiladi va biror narsaning kulgili ko‘rinishi” ma'nosini ham anglatadi.
[3, 299]
O’zbek tamoshabinlariga tanish bo’lgan, zamonlar o’tib ham hali hanuz teatr
sahnalaridan tushmay sevilib tamosha qilinadigan komedik asarlardan “Chimildiq” va
“Andishali kelinchak” va “Jaydari kelin” larni misol sifatida keltirishimiz mumkin. Bu
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
891
asarlar real voqealikka asoslangan, xalqchil mavzular ko’tarilgan, zamon va jamiyatning
insonlar taqdirini osonlikcha hal qilishlari, o’z orzu
-umidlaridan kechib, urf-odatlar sabab
turmushga chiqqan kelinchakning kechinmalari, qaynona-kelin munosabatlari, turmush
o’rtog’iga yoqish uchun xulq
-
atvorini butunlay o’zgartirishga xarakat qilgan kelinchakning
xatti-
harakatlarini va shunga o’xshash vaziyatlarni yumor orqali ko’rsatib berilgani biz
tamoshabinlarda katta taasurot qoldiradi va shu bilan bir qatorda, o
’zimizdagi biz
ko’rolmagan ba’zi bir kamchiliklarni qahramonlar kechinmalari orqali ko’ra olish va uni
bartaraf etishga bo’lgan ishtiyoqni oshiradi.
Jaydari kelin komedik spektaklidan:
Avazbek: Agar xohlasang yerni kindigini sug’urib oladigan bir qiz topib beraman. Bir
Sadir akamizni qizi bor, yurganda yer gursillaydi, agar o’sha qiz sigir sog’sa sigirning
tinkasi quriydi, agar tappi yopsa devor yig’laydi, devor. Agar ketmon chopsa muzik
alniy
qib chopadi…..
Bahtiyor: 20 yil kitob o’qib dehqon qizga uylanamanmi, yo’q aslo uylanmiyman..
Asarda dehqon qiz Mehrixonning o’ziga qarama qarshi xarakterga ega bo’lgan
o’qimishli, madaniyatli yigitga turmushga chiqib, tarbiyasi va xarakteri orqasidan ko’pgina
maummolarga duch kelishi, erini ko’ngliga yoqish asnosida ko’pgina kulgili vaziyatlarga
t
ushib qolishi kulgili sahnalar orqali ko’rsatib beriladi. Turmushga chiqadigan qizlar faqat
ro’zg’or, dala ishlarini erkaklardek o’z zimmalariga olib qo’pollashib ketmay, balki
o’zlarida nafislik, sharq ayollariga xos bo’lgan nafosat, yumshoqlik bilan muo
mala qilishni,
xushmuomala bo’lishlari ham zarur ekanligi Mehrixon obrazi orqali kulgi yordamida
tanqidga olinadi, bu esa tamoshabinlarga ko’pgina kerakli xulosalar chiqarishlariga
yordam beradi. [1, 315]
Latifa ham biror bir kamchilik yoki muammoni mutoyiba, hazil orqali tanqid qilishni
vazifa qilgan yumoristik janrlarlardan biri hisoblanadi. Latifa (arab.
–
mutoyiba, hazil,
o’zbek tilining izohli lug’atida –
nazokat, noziklik, oqilona so’z, anekdot) –
xalq hajviyoti
janrlaridan, tanqidiy mazmundagi qisqa hajviy hikoya. Asosan, qahramonlar kam sonli
bo’lib, biror fikrni savol
-
javob tarzida, chiroyli va ta’sirchan ifoda etilishi bilan latifa
boshqa hajviy janrlardan farqlanib turadi. “Latifa”larda qahramonlar jonli, soddalik, ko’p
hollarda kesatik va donishmandlik bilan soʻzlaydigan, kulgi orqali doimo haqiqatni
ko’rsatish bilan bir qatorda adolatni talab qiladigan xususiyatlarga ega bo’ladi. Bu kabi
asarlar sodda va lo’nda ifoda etilishi sababli xalqlar or
asida sevilib qadrlanadi va xalqlar
adabiyotida bu hajviy matnga ko’p murojaatlar bo’ladi. O’rta Osiyo mamlakatlari
adabiyotida, xususan, Yusuf Xos Hojibning “Qutadgʻu bilig”, Alisher Navoiyning “Hamsa” va
Rabgʻuziyning “Qissai Rabgʻuziy” asarlarida latifaning ko’pgina namunalari uchratish
mumkin. Bundan ko’rinib turibdiki, latifa janri shakllanishi va rivojlanishi, unga bo’lgan
qiziqish uzoq o’tmishga borib taqaladi. “Latifa” janri XI asrdan soʻng keng shakllandi va
rivoj topdi.[10, 53] Turli millatlarda
turli nomdagi latifa qahramonlari paydo bo’ldi va
hanuz xalqlar tamonidan shu nomlar bilan latifa matnlari boshlanadi. Xususan, tojiklarda
mulla Mushfiqiy, turkmanlarda Mirali, uyg‘urlarda xo‘ja Nosir, Saloy chaqqon,
qoraqalpoqlarda O‘mirbek laqqi kabi bir qancha qahramonlar mavjud.[4, 197] O’zbeklarda
esa “Latifa” qahramoni Afandi, “Nasriddin afandi”, “Xo‘ja Nasriddin”, “Mulla Nasriddin”
nomlari bilan beriladi.
O’zbek xalqi latifalarida asosan ijtimoiy
-siyosiy sohadagi muammolar va unga
bo’lgan yechimlarni achchiq kulgi orqali berilsa, oila mavzusidagi muammo va
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
892
kamchiliklar yengil kulgi orqali tanqid qilinadi. Quyidagi latifada yengil kulgi orqali
oiladagi insonlarning xulq-
atvoridagi kamchiliklar ko’rsatib beriladi.
Afandi bir tangalik go‘sht olib kelgan edi, xotini qovurib yeb, it yeb ketdi, deb qo‘ya
qoldi. Yotar mahalda Afandi boltani olib sandiqqa soldi. Boltani nimaga yashiryapsiz? -deb
so‘radi xotini. Bir tangalik go‘shtni olib ketgan it o‘n tangalik boltani qo‘
yadimi?!- dedi
Afandi. [6, 24]
Latifalar qahramonlari barqaror holga kelib qolganligi tufayli ko‘pincha latifa shu
qahramon nomi bilan ham yuritiladi. O‘zbek xalq poetik ijodida latifa janrining qahramoni
afandi bir shaxsda ifodalanib, bosh harf bilan Afandi atoqli ot sifatida anglashiladigan
bo‘lganligi tufayli ― “latifa aytib bering” ifodasi o‘rniga “afandi aytib bering” ifodasi ham
ko‘p qo‘llanadi. Bundan ko‘rinadiki, afandi so‘zida latifa, janr sifatidagi latifa
hamanglashiladi. [5, 524-530]
To’y
-
tamoshalar, turli madaniy tadbirlarda so’z o’yiniga asoslanib, ikki yoki undan
ortiq so’zga usta, hozirjavob insonlarning qarama qarshi turgan holda o’z fikr va
javoblarini kulgili chiqarib musobaqalashadigan og’zaki ijod namunalaridan biri askiyadir.
“Askiya” arabcha so‘z bo‘lib, “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da belgilanganidek, “ziyrak, aqlli,
zehnli, qobiliyatli” ma’nolarini ifodalovchi zakiy so‘zining ko‘plik shakli azkiyodir. Azkiyo
so‘zi davrlar o‘tishi bilan fonetik jihatdan o‘zgarib, askiya ko‘rinishiga kelgan. Askiya –
o‘zbek xalq og‘zaki ijodiningbir janri bo‘lib, unda so‘z o‘yiniga, qochiriqlarga
asoslanganholda ikki yoki undan ortiq kishi yoki taraflar musobaqalashadi. [9, 106]
Askiyada nozik ma’noli so’zlar ishlatiladi, yaratilish jihatidan qiyin va uni anglash
ham oson emas. Shuning uchun ba’zilar askiya paytida kulishadi, qolganlari esa nima
nazarda tutilayotgani tushunolmay turishadi. Askiya janrining vazifasi so’z o’yinlari
orqali
kulgi yaratishdir. Askiyaning payrov, qofiya, radif, tutal, o‘xshatdim, bo‘lasizmi, bahri bayt,
safsata, shirinkorlik, afsona, laqab kabi turlari bo’lib, Farg’ona vodiysida “gulmisiz,
jambilmisiz, rayhonmisiz”, “o’xshatdim” kabi turlari keng tarqal
gan hisoblanadi.
1: Man sizni uxshatdim...
2: nimaga uxshatdiz...
3: choynakka uxshatdim...
4: choynak bulsam nima qilardiz...
5: kalleyizni ochib choyni quyib, shopurip-shopirib ichardimmm.
Satira
–
jamiyatdagi insonlarning hayotdagi kamchiliklarini, turli salbiy hodisalarni
qattiq tanqid ostiga olib oshkor qilish maqsadida yaratiladigan asardir. Satirada “asar
ijtimoiy hayotning ma'lum tomoni yoki guruh va shaxslarning yaramas salbiy xislatlaridan
achchiq kulib va uni tanqidiy tasvirlab yoziladi”. [ 2, 273]
Satira (lot. satira
—
qurama, har xil narsa)
—
komiklik turi, tasvir obyektini ayovsiz
kulgi vositasi opkali anglash. Voqelikni badiiy aks ettirishning oʻziga xos usuli boʻlib, unda
jamiyatdagi bemaʼni, asossiz, notoʻgʻri hodisalar, illatlar fosh qilinad
i.
Yumor
–
“kamchiliklar, ayrim voqea va hodisalarni kulgili qilib, hazilomuz tasvirlay
bilish, ularni beg‘araz hajv qilish va shu yo‘sinda yozilgan adabiy asar” [9, 84] hisoblanib,
“birmuncha yengil tanqidga asoslangan kulgili asar” [2, 361], “biror narsadag
i uning kulgili
yoki qiziqarli qilib ko‘rsatadigan sifati, kulgili narsalarga kulish qobiliyati” [3, 761] kabi
ma'nolarni anglatadi.
Yumoristik asarlarda yozuvchi insonlardagi kamchiliklar kulgi yordamida tanqid
qilayotganda, tanqid qilinayotgan holatni butunlay yo’q bo’lib ketishini nazarda
tutilmaydi, balki bu kamchiliklar to’g’irlanishini xohlaydi. Satirik asarlarda esa bu kabi
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
893
kamchiliklarga nisbatan qattiq kulgi namoyish etiladi va shu jihati bilan yumordan farq
qiladi. Biroq satirada yumor elementi bo‘lganidek, yumorda ham satira elementi
mavjuddir.
XULOSA
Xulosa qilib aytish mumkinki, o’zbek xalq og’zaki ijodidagi hajviy janr turlari hajm
hijatidan bir biridan farq qilsada, jamiyatdagi turli muammo va kamchiliklarni kulgi orqali
tanqid qilib, bartaraf etishni maqsad qilgan mazmunan bir biriga yaqin janrlar hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Chairo D. et al., 2010, Translation, humour and literature. London.
2.
Hotamov N., Sarimsoqov B.,- Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-
o’zbekcha
izohli lug’ati,
-
O’qituvchi, 1979.
-B.146, 361
3.
Hornby A.S. Oxford Advanced Learner’s Dictionary. –
Oxford: Oxford University
Press., 761p
4.
Imomov, K. (2008). O‘zbek xalq nasri poetikasi. –
T.: Fan, 2008, 197- bet).
5.
Isaqova Ellora Madamin qizi, “O‘zbek xalq latifalari va ularning janriy
xususiyatlari, Filologiya masalalari yosh tadqiqotchilar nigohida” respublika ilmiy
-amaliy
anjuman materiallari, 2022-yil, 30-noyabr, 524-530b.
6.
Sarimsoqov, B.I. (1979). Afandi latifalari (To‘plam). T.: Fan 1979, 24
-bet).
7.
Sultonova N.A., Folk Tales as a Text Representing the Linguistic Image of the World,
Miasto Przyszłości, Volume 25, 2022, 247
-251p.
8.
Yo’ldoshev U.R., Hajv tushunchasining mohiyati, Xorijiy filologiya jurnali, №4, 2016
yil
9.
O’zbek tilining izohli lug’ati. 5
-jild.
–
Т.: O’zbekiston milliy ensiklopediyasi. 2007., b
-
84
10.
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi.–
T.: Davlat ilmiy nashriyoti. 2000-2005.
–
B.53
