Роль аппликативной модели в деривации абзаца

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

The role of the applicative model in paragraph derivation

Rustam SAMANDAROV

1

Samarkand Institute of Economics and Service

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received June 2024

Received in revised form

10 June 2024

Accepted 25 July 2024

Available online

15 July 2024

In modern linguistics, many studies related to the problems

of text linguistics have appeared. These works are directly

related to the study of various forms of text, including the
linguistic nature of micro- and macrotexts. Such studies include

work carried out as part of the study of derivational
characteristics of the text. The concept of derivation is primarily
associated with the meaning of formation. Of course, microtext

derivation is not based on the same principles as macrotext
derivation. Macrotext constantly requires the results of
syntactic derivation, while microtext can be a product of both

semantic derivation and lexical or syntactic derivation.
Macrotext includes large speech units such as paragraphs,

chapters and entire sections. In addition, large speech units in
the form of paragraphs can also function as macrotext. These
include chapters, sections, articles, stories, essays, novels,

monographs, and various types of literary and scientific texts.
All such syntactic integrity is considered macrotext. However, it

is indeed difficult to study the derivational characteristics of all
types of hierarchically related macrotexts simultaneously.
Therefore, this article examines the syntactic derivation of

macrotext using the example of a paragraph.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp24-32

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

macro-text,

micro-text,

paragraph,

chapter,

derivation,

operator,

operand,

lexical derivation,

syntactic derivation.

Абзац деривациясида аппликатив моделнинг ўрни

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

макроматн,

микроматн,

абзац,

боб,

дериват,

Бугунги тилшунослигимизда матн лингвистикаси

муаммолари билан боғлиқ талай тадқиқот ишлари вужудга

келди. Мазкур ишлар матининг турли хил кўринишлари,

шу жумладан, микро

-

ва макроматн шаклларининг

лингвистик табиатини ўрганиш билан ҳам бевосита

1

Associate Professor, Samarkand Institute of Economics and Service.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

25

оператор,

операнд,

лексик деривация,

синтактик деривация.

алоқадордир. Бундай ишлар жумласига матннинг

деривацион

хусусиятларини

ўрганиш

доирасида

бажарилган тадқиқотлар ҳам киради. Чунки деривация

тушунчаси биринчи галда шаклланиш маъноси билан

узвий боғлиқдир. Албатта, микроматн деривацияси билан

макромати

деривацияси

муштарак

тамойилларга

асосланмайди, зеро, макроматн доимий равишда синтактик

деривация натижасини тақозо этса, микроматн семантик

деривациянинг ҳам, лексик ёхуд синтактик деривациянинг

ҳам маҳсули бўлиши мумкин. Макроматн жумласига абзац,

боб ва яхлитлигича олинган бобдан катта нутқ бирликлари

киради. Шунингдек, макроматн мақомида абзацдан катта

нутқ бирликлари ҳам келади. Улар жумласига боб,

параграф, мақола, ҳикоя, очерк, роман, бу куринишктен

монография ва турли хил бадиий ва илмий матнлар

киради. Бу кўринишдаги синтактик бутунликларнинг

барчаси макроматн саналади. Аммо мазкур иерархик

боғланишли

макроматн

турларининг

барчасининг

деривацион хусусиятларини бир йўла тадқиқ этиш қийин,

албатта. Шунинг учун мазкур мақолада макроматн

синтактик деривациясини абзац мисолида ўрганилган.

Роль аппликативной модели в деривации абзаца

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

макротекст,

микротекст,

абзац,

глава,

деривация,

оператор,

операнд,

лексическая деривация,

синтаксическая

деривация.

В современной лингвистике появилось множество

исследований, связанных с проблемами лингвистики

текста. Эти работы непосредственно связаны с изучением

различных форм текста, включая лингвистическую

природу микро

-

и макротекстов. В число таких

исследований входят работы, проводимые в рамках

изучения деривационных характеристик текста. Понятие

деривации в первую очередь связано со значением

формирования. Безусловно, деривация микротекста не

основывается на тех же принципах, что и деривация

макротекста. Макротекст постоянно требует результатов

синтаксической деривации, тогда как микротекст может

быть продуктом как семантической деривации, так и

лексической или синтаксической деривации. Макротекст

включает крупные речевые единицы, такие как абзацы,

главы и целые разделы. Кроме того, крупные речевые

единицы в форме абзацев также могут функционировать

как макротекст. К ним относятся главы, разделы, статьи,

рассказы, очерки, романы, монографии и различные виды

литературных

и

научных

текстов.

Все

такие

синтаксические целостности считаются макротекстом.

Однако действительно сложно изучать деривационные

характеристики всех типов иерархически связанных

макротекстов одновременно. Поэтому в данной статье

рассматривается синтаксическая деривация макротекста

на примере абзаца.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

26

КИРИШ

Равшанки, матн тилшунослиги муаммолари фанимиз тараққиётининг

ҳозирги

даврида ўта долзарб саналади, зотан, эндигина илмий асосланган нутқ

лингвистикасининг асосий залвари матн тилшунослиги зиммасига тушиши
табиийдир.

Бугунги тилшунослигимизда мати лингвистикаси муаммолари билан боғлиқ

талай тадқиқот ишлари вужудга келди. Мазкур ишлар матининг турли

хил кўринишлари, шу жумладан, микро

-

ва макроматн шаклларининг

лингвистик табиатини ўрганиш билан ҳам бевосита алоқадордир. Бундай ишлар

жумласига матннинг деривацион хусусиятларини ўрганиш доирасида бажарилган
тадқиқотлар ҳам киради. Чунки деривация тушунчаси биринчи галда шаклланиш

маъноси билан узвий боғлиқдир.

АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ ВА МЕТОДЛАР

Албатта, микроматн деривацияси билан макромати деривацияси муштарак

тамойилларга асосланмайди, зеро, макроматн доимий равишда синтактик

деривация натижасини тақозо этса, микроматн семантик деривациянинг ҳам,
лексиу ёхуд синтактик деривациянинг ҳам маҳсули бўлиши мумкин. Буни

қуйидагиларда

кўрамиз: 1) ифода материали ёзувда графема (нуткда товуш)

бўлган микроматн семантик деривация маҳсули саналади; 2) ифода материали туб

сўз бўлган микроматн ҳам семантик деривация натижасини тақозо этади; 3) ифода
материали ясама сўз бўлган микроматн лексик деривациянинг ҳосиласи

ҳисобланади; 4) сўз бирикмасидан бошлаб макроматнгача бўлган нутқ
бирликларининг воқеланиши синтактик деривация билан узвий боғлиқ.

Қуйида

мазкур микро

-

ва макроматнларнинг ҳар бирининг деривацион

хусусиятларига қисқача изоҳ берамиз.

Ифода материали графема бўлган энг кичик матн жумласига автобус

бекатлари ёки троллейбуслар тўхташ жойларига қўйиладиган “А”, “Т”

ҳарфлари

билан белгиланган матн мақомидаги символларни киритиш мумкин.

Бундай вазиятда муайян белгиларга семантик вазифа юклатилган бўлади ва шу

боис уларнинг деривацияси мазмуний ифода қолипида шаклланади.

Туб сўз билан ифодаланган микроматн ҳам мазмунига кўра бутун бир гап

мақомида келиши боис, семантик деривация маҳсули саналади. Масалан, муайян
санъат асарига “Пойга” деб ном қўйилган бўлса, унда тугал фикр ифодасини

кўрамиз.

Ясама сўз билан ифодаланган матннинг лексик деривация маҳсули эканлиги

шубҳасиздир. Бироқ бу ўринда лексик деривацияга синтактик деривация вазифаси
юклатилади. Бунинг асосий сабаби шундаки, айни пайтда ясама сўз гап мақомини

олади ва шу ҳолатда матн вазифасини бажаради: “Пахтазор”, “Сувчи” ва х.к. Мазкур
ясама сўзлар матн мақомида келиши учун махсус кўлланилган бўлиши лозим.

Бошқача айтганда, улар, масалан, бирор санъат асарининг номини тақозо этганда
матн вазифасини бажара олади

[1].

Сўз бирикмасининг шаклланиши синтактик тамойилларга асосланиши изоҳ

талаб қилмайди, албатта. Бу эса унинг синтактик деривация маҳсули эканлигини

кўрсатади. Бундан ташқари, гап, мураккаб синтактик қурилмалар ҳам, юқорида
кўриб ўтганимиз сингари, синтактик деривация натижасини тақозо этади.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

27

Равшанки, айни пайтда биз санаб ўтган матнларнинг барчаси

микрохарактерлидир. Макроматн жумласига эса абзац, боб ва яхлитлигича
олинган бобдан катта нутқ бирликлари киради. Аммо мазкур иерархик

боғланишли макроматн турларининг барчасининг деривацион хусусиятларини
бир йўла тадқиқ этиш қийин, албатта. Шунинг учун макроматн синтактик

деривациясини абзац мисолида ўрганамиз.

Макроматн мақомида аслида абзацдан катта нутқ бирликлари ҳам келади.

Улар жумласига боб, параграф, мақола, ҳикоя, очерк, роман, бу куринишктен
монография ва турли хил бадиий ва илмий матнлар киради. Бу кўринишдаги

синтактик бутунликларнинг барчаси макроматн саналади. Албатта, улар
деривацион хусусиятларига кўра бир

-

биридан фарқланади. Масалан, абзац билан

бобни оладиган бўлсак, улар ўртасидаги фарқ биринчи галда операндлар
характеридаги тафовутда кўринади. Абзац деривациясининг операндлари гап,

мураккаб синтактик қурилма, парцеллятив ва иловали қурилмалар матерналини
тақозо этса, бобнинг операндлари вазифасида абзацлар келади. Бундан ташқари,

абзац синтактик деривациясининг оператори унинг таркибидаги бирор семантик
на синтактик функциясига кўра фаол сўз ёки бирикма орқали ифодаланса, бобнинг

синтактик деривацияси оператори муайян сўз билан, бирикма ёхуд гап билан
ифодаланиши ҳам мумкин. Бундай тафовут макроматининг бошка турлари

ўртасида ҳам кузатилади.

Аммо айни пайтда макромати турларининг синтактик деривацияси

воқеланиши доирасида қўлланилаётган баъзи қоидалар ҳам мукаммаллик
даражасига етганича йўқ, улар қатъийлик касб этмаслиги хам мумкин. Чунки

макроматн турлари аксарининг деривацион хусусиятларини ўрганин ҳали
тадқиқотларимиз кун тартибига қўйилганича йўқ. Бугунги кунда биз фақат

абзацниннг макроматн сифатидаги ҳамда синтактик деривацияси муаммосига
тааллуқли баъзи хусусиятлари ҳақида илмий маълумотга эгамиз, холос. Бироқ

мазкур маълумотларимиз ҳам ҳали мукаммал эмас, Бошқача айтганда, абзацнинг
лингвистик мақоми ва деривацион хусусиятлари тадқиқи бобида қилинажак

ишлар анчагина кўринади. Бу масаланинг бир томонини ташкил этса, унинг
иккинчи томони абзац деривацияси билан боғлиқ муаммоларни ўрганиш

макроматннинг бошқа турларининг деривацион хусусиятларини тадқиқ этиш
учун муҳим аҳамият касб этиши билан узвий алоқадордир.

Тил ва нутқ бирликларининг поғонали муносабат ташкил қилиши тил

системасининг нутқда қўлланилишида ғоят муҳим аҳамият касб этади. Бу ўринда

шуни таъкидламоқчимизки, тил ва нутқ бирликларининг поғонали муносабати тил
системасининг амалда қўлланилиши жараёни билан боғлиқ муайян қонуниятни

тақозо этади. Бу эса, ўз навбатида, тил ва нутқ бирликларини фарқлаб ўрганишни
тадқиқотларимиз кун тартибига асосли равишда киритишни талаб қилади. Ана шу

нарсага таянган ҳолда, биз қўшма гапда матн мақоми мавжудлигини ва шу боис уни
гап деб эмас, балки мураккаб синтактик қурилма тарзида ўрганиш лозимлигини ва

ана шундагина гап билан матн ўртасида мавжуд бўлган дастлабки поғонали
муносабат ўзини кўрсата олишини намойиш этиш мумкин.

Абзацни лингвистик адабиётларда график бирлик сифатида талкин

этишади. А.

Ҳожиевнинг “Лингвистик терминларнинг изоҳли луғати”да унинг

қуйидагича

тавсифи берилганини кўрамиз. “нем. absatz < absetzen

-

ич томон, орқа

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

28

томон сурмоқ)”. 1. Текстни янги йўлдан бир оз ўрин (уч ҳарф ўрни) қолдириб

бошлаш. Янги абзацдан ёзмоқ. 2. Текстнинг бир абзацдан кейинги абзацгача
бўлган қисми: икки абзацни ташлаб ўқимоқ[2].

Дарҳақиқат, абзац матн ёзувининг янги қатордан 3, баъзан 5 ҳарф ўрнини

ташлаб бошланиши демакдир. Бу, ўз навбатида, унинг график бирлик

эканини кўрсатади[3].

A.М.

Пешковский абзац деганда, қатор бошидан ёзилувчи мураккаб

бутунликни (сложное целое) тушунади ва унинг матндаги ўрни иккинчи мураккаб

бутунликнинг бошланишига қадар бўлган ҳудудда белгиланишини

қайд

этади[4].

Бу ўринда абзацга А.М.

Пешковский томонидан берилаётган изоҳ билан

қўшилиш

мумкин. Бироқ шуни ҳам айтиш лозимки, абзац фақат мураккаб

бутунлик ёки уларнинг ўзаро бирикувидан эмас, балки нутқ муҳитининг талабига

қараб

бир сўз билан, бир гап билан ифодаланиши ҳам мумкин. Бундай вазиятда у,

нима билан ифодаланаётганидан қатьи назар, энг муҳими, нисбий тугалликка эга

бўлган синтактик қурилмани тақозо этиши муҳим аҳамият касб этади.

Т.И.

Сильман абзац деганда, муайян маъно ифодасига эга бўлган матн

парчасини бир ёки бир неча гапдан ташкил топувчи синтактик структурани

тушунади[5].

Кўринадики, Т.И.

Сильманнинг абзац ҳақидаги мулоҳазалари ҳам

юқоридагилардан қарийб фарқланмайди. Аммо айни пайтда олиманинг азацни

синтактик структура деб атаётгани , бизнингча, муҳим аҳамият касб этади. Чунки

абзацнинг синтактик ёки стилистик мақомда келиши масаласи бобида

тилшунослар фикр ва мулоҳазалари муштарак эмас (бу ҳақда ишимизнинг

кейинги саҳифаларида фикр юритамиз).

И.В.

Арнольд абзацни муайян бир қатор бошидан иккинчи қатор бошигача

бўлган (от одной красной строки до другой) мураккаб синтактик бутунлик

мақомида вазифа бажарувчи ёзма нутқ парчаси сифатида тушунади ва уни нисбий

тугалланган бадиий матнни ташкил этишини қайд этади. Унинг таъкидлашига

кўра, абзац ажратувчи (фарқловчи) пауза билан характерланади. Абзацлар

ўртасида вужудга келувчи пауза берилаётган хабарга якун ясайди ва кейинги

абзацга ўтиш учун замин яратади [6].

E.A.

Реферовская абзацнинг лингвистик табиати ҳақида сўз юритганида, уни

гапдан катта бирлик (сверхфразовое единство) билан қиёслаб тадқиқ этади.

Олима семантик мақомига кўра абзац ва гапдан катта бирлик муштарак ҳодисалар

бўлмаса

-

да, улар ўртасида умумий жиҳатлар кўплигини таъкидлайди: уларнинг

ҳар

иккиси ҳам тугалланган ва муайян мавзуни акс эттирувчи матн парчасини

тақозо этади; муаллифнинг шаклланган матнга субъектив муносабати умумий

тасаввурини акс эттиради. Аммо улар ўртасида фарқ ҳам бўлиб, бу фарқларни

қуйидагиларда

кўриш мумкин:

1)

гапдан катта бирлик, одатда, муайян чегарага эга бўлади. Аммор бу чегара

баъзан нутқда рўй берадиган заруратга кўра бошқа бир фикр ифодаси билан

бўлиниб қолиши ва кейин яна давом эттирилиб, тугатилиши ҳам мумкин;

2)

абзац бўлса ҳар доим ҳам тугалланган маъно ифодасини беравермайди.

Бундай ҳолларда унда бошланган мавзуга доир маъно

ифодаси ёндаш абзацларда

тугалланган ҳолатга келади. Бунинг натижаси

ўлароқ , ҳар бир микромавзу гапдан

катта бирлик ифодаси билан боқлиқ

бўлгани боис, мазкур гапдан катта бирлик

сатҳида бир ёки бир неча абзац

келиши ҳам кузатилиши мумкин [7].

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

29

Бундай мулоҳаза Н.А.

Левковскаянинг тадқиқотларида ҳам кўзга ташланади.

Олима абзац билан гапдан катта бирликни фарқлаб ўрганиш лозимлигини
таъкидлайди. Унинг фикрига кўра, абзац матининг сўзловчи прагматик тасаввури

билан боғлиқ бўлган субъектив бўлинишидир. Гапдан катта бирлик эса матнинг
прагматик ҳолати билан бевосита боғланади

[8].

Кўринадики, тилшунослик адабиётларида абзац билан гапдан катта

бирликнинг муштарак ҳодисалар эмаслиги, улар ўртасида маълум даражада фарқ

борлиги қайд этилади. Бу жараёнда асосий тафовут абзаңнинг ҳар доим қатор
бошида ёзилишида, гапдан катта бирлик эса қатор бошидан ёзилиши ҳам,

ёзилмаслиги ҳам мумкинлигида кузатилади. Назаримизда, абзац ифода материали
қандай

бўлишидан қатъи назар,ўз лингвистик мақомига эга бўлган нутқ

бирлигидир. Унинг ҳажми баъзан минимал ҳолатда, баъзан эса турлича ифода
материалига эга бўлган мураккаб синтактик қурилмаларни ҳам бирлаштирган

максимал ҳолатда бўлиши ҳам мумкин.

НАТИЖАЛАР

Энг аввал шуни қайд этиш лозимки, абзац мақомидаги мати синтактик

деривацияси операндлари ўз характерига кўра юқорида биз кўриб ўтган гап ва

мураккаб синтактик қурилмалар деривацияси операндларидан фарқ қилади.
Равшанки, гапнинг синтактик деривацияси операндлари сўз қолипида, мураккаб

синтактик қурилмалар деривация операндлари эса гап қолипида келади. Аммо
абзац деривацияси операндлари мустақил гап, мураккаб синтактик қурилма,

иловали қурилма ва ҳ.к. каби нутқ бирликлари қолипида келиши билан алоҳида
ажралиб туради:

Ўшанда эртасига у дадасининг ўртоғига конни кўрсатадиган бўлди. Қуёшли

кун эртаси жуда чиройли эди. Йўл бўйидаги қайрағочларнинг шапалоқдек

-

шапалоқдек қизғиш барглари оёқ остида шитирлайди, кўлмак сувлар жимирлайди.
Тоғ шабадаси Шодасойнинг совуқ шовқинини дараларга таратмоқда, узоқда қорли

чўққилар қуёшга ўчакишгандек йилт

-

йилт чарақлайди, кунгай ён багирларда саф

тортган арчалар қорайиб кўринади (А.

Мухтор. Чинор).

Келтирилган абзац деривацияси операндлари жумласига иккита гап ва

иккита мураккаб синтактик курилма кирганлигини кўрамиз. Бу ўринда шу нарса

характерлики, абзац синтактик деривациясннинг операнди вазифасида келаётган
мураккаб синтактик қурилмаларнинг

хар иккиси ҳам, мустақил қўлланилганда,

ёки мати таркибида келишидан қатън назар, микроматн мақомини тарк этмайди.
Бу эса абзац деривациясининг операнди микроматн эканлигидан далолат беради.

Бошқача айтганда, айни пайтда нутк бирликларининг поғонали муносабати
шаклланганлигини кузатамиз. Буни қуйидагича тасаввур этиш мумкин [9]: гап

билан мураккаб синтактик курилма ўртасидаги поғонали муносабат гап билан
абзац ўртасидаги поғонали муносабат мураккаб синтактик курилма билан абзац

ўртасидаги поғонали муносабат.

Кўринадики, абзац синтактик деривацияси операндлари ўртасидаги ўзаро

муносабат анча мураккаб бўлиб, биринчи навбатда поғоналикка асосланади.

Абзац синтактик деривациясининг операнди вазифасида иловали

қурилмалар

келганида улар биринчи галда ўзлари иловаси бўлиб келаётған

етакчи гап билан ва шундан сўнг, абзацнинг умумий структураси билан поғоналик

орқали синтактик структурага киришади:

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

30

Яллачи хонимларнинг музика ва қўшиқлари ёқимли ва мулойим эди.

Меҳмонлар ундан

-

бундан турли модалардан, олди

-

қочди ғийбатлардан бошлаб, то

ислом либосига қадар гапни уладилар. Аммо одоб, назокат билан ўтиришларига

қараганда

ғийбат ва фитнани пайқаш қийин эди (Ойбек. Нур қидириб).

Берилган абзацнинг охирги компоненти илова курилма бўлиб, у ўзидан

олдин келаётган етакчи гап билан синтактик муносабатга киришгандан кейин
абзац билан поғонали муносабат ташкил эта олади. Бу ҳам, албатта, абзац

деривацияси операндларининг ўзига хос жиҳатларидан бирини тақозо этади.

Абзацнинг ўзи ҳам яхлитлигича илова мақомида бўлиши мумкин. Бундай

вазиятда абзац бирор боғловчи, кириш сўз ва шу кабилар билан бошланади:

Мана, масжиддан, «хуфтон» намозидан ота ҳам қайтди. Абдулвоҳид узун

бўйли, новдадай ингичка, ҳаракатлари мулойим, мош

-

гуруч соқоли эчникидай

кўримсизгина, қирқ саккиз яшар киши эди. У ўзининг эски, тор очканини кийганда

белининг ингичкалиги айниқса кўзга ташланар эди.

Лекин Абдулвоҳид ўз қарашларининг содиқ қули ва мутаассиб

мусулмонлардан эди. У бир вақтлар мадрасада кўп йил ўқиб, лекин оз маълумот
касб этган ва ҳаётининг турли тармоқларида турли ишлар билан шуғулланиб,

биронтасидан дурустгина наф кўрмаган эди (Ойбек. Нур қидириб).

Кўринадики, иккинчи абзац биринчи абзацнинг тўлиқ иловаси вазифасини

бажармоқда ва унинг синтактик деривацияси ҳам шу мақомда воқеланмоқда.
Унинг деривацияси операндлари муносабатида эса юқорида кўриб ўтилган

абзацлардаги операндлар муносабатидан сезиларли фарқ кузатилмайди.

МУҲОКАМА

Маълумки, гапнинг синтактик деривацияси муайян туб структурага

асосланган таянч структура тушунчаси билан боғланади. Чунки таянч структурага

оператор қўшилиши жараёнида ҳосила (дериват) структура шаклланади.
Мураккаб синтактик қурилмалар эса доимий равишда ҳосила структурани тақозо

этади ва мазкур мақом уларга оператор (реал қўлланилган ёки нол ифодали
бўлишидан қатъи назар) воситасида берилганлиги кўриниб туради. Бироқ абзац

деривацияси

жараёни

бошқача

тамойилларга

асосланади.

Бу

ҳақда

Ш.

Турниёзованинг қуйидаги фикрини илмий асосли дейиш мумкин: “…ҳосила

структура матнни, хусусан, макроматнни ташкил этадиган бўлса, таянч структура
ва унинг белгиланиши масаласи гап деривациясининг дастлабки босқичига асос

бўлувчи таянч структуранинг белгиланишидан кескин фарқ қилади. Бунинг
асосий боиси қуйидагиларда кузатилади: 1. Гапнинг синтактик деривацияси

асосланадиган таянч структура туб структура замирида, унинг бўш ўринларини
тўлдириш жараёнида вужудга келади. 2. Матн деривацияси асосланувчи таянч

структура вазифасида матн компонентларидан бири фаоллик кўрсатади. Бунда
туб структура масаласи устувор аҳамият касб этади. Чунки макроматннинг ҳар

қандай

кўриниши ҳам тайёр ҳолдаги ҳосила қурилма демакдир” [10].

Айни пайтда шуни ҳам айтиш керакки, лексик деривацияда ҳам, синтактик

деривацияда ҳам деривацион жараён рўй берганда деривация операндлари
таркибига операторнинг ташқаридан олиб кирилиши қонуният мақомидадир.

Масалан, сўз ясовчи воситалар, сўз бирикмаси компонентларини боғловчи
омиллар, гапнинг синтактик структурасининг кенгайишига хизмат қилувчи

морфологик воситалар, мураккаб синтактик қурилмалар компонентларининг

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

31

ўзаро муносабатига киришуви учун хизмат қилувчи воситалар, ҳатто семантик

дистрибуция ҳам деривация оператори вазифасини бажаради ва уларнинг барчаси
деривацион жараённинг шаклланиши учун хизмат қилувчи операндлар таркибига

ташқаридан киритилади. Сўз, сўз бирикмаси, мураккаб синтактик қурилмалар
микроматн мақомида келганида ҳам ана шу қонуният тўлиқ амал қилади.

Аммо макроматн, жумладан, абзац синтактик деривацияси бошқача тамойилларга
бўйсунишини кўрамиз. Бунда оператор деривацион жараёнга ташқаридан олиб

кирилиши кузатилмайди, чунки абзацни биз мудом тайёр ҳолдаги ҳосила
структура тарзида ўрганамиз. Бироқ шуни ҳам айтиш керакки, мазкур

мулоҳазаларимиз макроструктурали абзац деривациясига тааллуқлидир.
Микроструктурали абзац деривацияси жараёнида эса абзацнинг ифода материали

билан боғлик ҳолда оператор танланиши имконияти бўлади. Масалан, сўз, сўз
бирикмаси, гап ва мураккаб синтактик курилмаларнинг ҳар бири абзац мақомида

келганида ўз деривацион тамойилларига тўлиқ амал қилади. Бу эса, ўз навбатида,
макро

-

ва микроматн синтактик деривациялари тамойиллари муштарак

эмаслигини кўрсатади.

Абзацни макроматн тарзида ўрганишимизда ҳам унинг синтактик

деривацияси асосланувчи маълум бир таянч структура бўлади. Бироқ бундай
структурани абзац операндлари таркибида белгилашимизга тўғри келади:

Искандаронинг ранги учиб кетди, қўрқинч тўла кўзлари билан эшикка қараб

-

қараб

қўйди. Юракда ўқтин

-

ўқтин ишқ ва соғинч тўлқинини сезгандай бўлар ва қиз

ҳар гал хурсанд ўз уйидан чиқаркан, гўё қамоқхонадан қочган маҳбусдай, жон
ҳовучлаб югурар, Аҳмад Ҳусайнни кўриши биланоқ ҳар гал қўрқув ва таҳликани

унутса

-

да, юрагининг бир чеккаси ҳамиша ғаш бўлар, севгининг энг гўзал бахтиёр

дақиқаларини тўсатдан узиб кетишга ошиқар эди, Аҳмад Ҳусайн ҳам ундан ҳеч вақт

ранжимас эди (Ойбек. Нур қидириб).

Мазкур абзац синтактик деривациясининг таянч структураси унинг биринчи

операндининг биринчи қисми (Искандаронинг ранги учиб кетди) саналади. Зотан,
абзац структурасинининг синтактик шаклланиши учун ана шу минимал структура

таянч вазифани бажармоқда. Айни пайтда, албатта, биринчи абзацнинг биринчи
операнди мураккаб синтактик курилма мақомидадир. Бироқ синтактик

деривациянинг, айниқса унинг биринчи босқичининг таянч структураси имкон
қадар

содда шаклли бўлиши лозимлиги боис, мураккаб синтактик қурилмани

ялитлигича абзац деривациясининг таянч структураси тарзида белгилаб
бўлмайди.

Абзац деривациясининг таянч структураси тарзида белгиланадиган

синтактик структура ўз мазмуний салмоғига кўра абзац компонентларининг

барчасига дахлдор бўлмоғи лозим. Ана шу жиҳати билан мазкур структура абзац
компонентларининг барчаси синтактик шаклланишига ҳам ўз таъсирини

ўтказади.

ХУЛОСА

Кўринадики, абзац деривациясининг таянч структурасини белгилаш ўзига

хослиги билан микроматн турлари синтактик деривациясининг таянч

структурасини аниқлашдан тубдан фарқ қилади. Чунончи, микроматн синтактик
деривацияси таянч структурасининг дастлабки босқичи аксарият ҳолларда туб

структуранинг бўш ўринларини тўлдириш орқали шаклланиб, динамик характер

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

32

олса, макроматн деривациясининг таянч структураси матннинг бошқа

компонентлари билан муносабатга киришуви жараёнида динамик характер касб
этади.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Турниязова Ш. Ҳозирги ўзбек тилида матн шаклланишининг деривацион

хусусиятлари // Номз. дис. автореф. –

Тошкент, 2010, 11

-

бет.

2.

Ҳожиев

А. Лингвистик терминларнинг изоҳли луғати.

-

Тошкент, 1985, 11

-

бет.

3.

Адмони В. Г. Синтаксис современного немецкого изыка

-

Л., 1973.

-

С. 356.

4.

Пешковский А. М. Русский синтаксис в научном освещении.

-

М., 1956.

-

С.

459.

5.

Сильман Т. И. Проблемы синтаксической стилистики.

-

Л., 1967.

-

С. 106

-107 .

6.

Арнольд И. В. Стилистика современного английского языка.

-

Л., 1973.

-

С. 244.

7.

Реферовская Е. А. Коммуникативная структура текста.

-

Л., 1989.

-

С. 50

-52.

8.

Левковская Н. А. В чем различие мажду сверхфразовым единством и

абзацем//Филологические науки, 1980, №1.

-C.75.

9.

Хайруллаев Х. Нутқ бирликларининг поғонали муносабати. Самарқанд,

-

2008,45-72-

бетлар.

10.

Турниёзова Ш. Абзац воқеланишининг баъзи деривацнон хусусиятлари /

Ўзбектили ва адабиёти,2007,№3; 84

-85-

бетлар.