Значение употребления чисел во фразеологических и паремиологических единицах в лингвистике

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

The significance of using numbers in phraseological and
paremiological units in linguistics

Dilafruz NEMATJONOVA

1

Namangan State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received June 2024

Received in revised form

10 June 2024

Accepted 25 July 2024

Available online

15 July 2024

This article describes the use of numbers in phraseological

and paremiological units and their meaning in linguistics. The

types of phraseological units, their form, and syntactic
structure, as well as their characteristics as a linguistic

phenomenon, are also discussed in detail. Phraseological units,
in contrast to form-syntactic structures, are interpreted as
verbal units that do not arise through free choice and

replacement of words in speech but are used as material for
meaning

and

specific

lexico-grammatical

structures.

Paremiology is considered a science that studies wise sayings
and proverbs. The relationship and differences between these
two areas are analyzed.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp86-94

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

phraseology,

paremiology,

linguistics,

phraseological units,

paremiological units,

proverb,

wise sayings,

adverbs,

phraseological combination,

phraseological whole,

phraseological compound,

fixed links,

meaning and lexical-

grammatical structures,

literary language.

Frazeologik va paremiologik birliklarda sonlarning
q

o‘

llanilishini tilshunoslikdagi ahamiyati

ANNOTATSIYA

Kalit s

o‘

zlar:

frazeologiya,

paremiologiya,

tilshunoslik,

frazeologik birliklar,

paremiologik birliklar,

maqol,

Ushbu maqolada frazeologik va paremiologik birliklarda

sonlarning qo‘llanilishi va ularning tilshunoslikdagi ahamiyati

yoritilgan. Shuningdek, frazeologizmlarning turlari, ularning
shakl va sintaktik tuzilmalari, va til hodisasi sifatidagi

xususiyatlari batafsil ko‘rib chiqiladi. Frazeologik birliklar, ular

shakl va sintaktik tuzilmalardan farqli ravishda, nutqda

1

Lecturer, Namangan State University. E-mail: Dilafruznematjonovna@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

87

hikmatli so‘zlar,

zarbulmasal,

frazeologik chatishma,

frazeologik butunlik,

frazeologik qo‘shilma,

turg‘un bog‘lanmalar,

ma’no va leksik

-grammatik

tuzilmalar,

adabiy til.

so‘zlarni erkin tanlash va almashtirish yo‘li bilan yuzaga
kelmaydigan, balki ma’no va muayyan leksik

-grammatik

tuzilmalarda avvaldan tayyor, material sifatida qo‘llaniladigan
so‘z birliklari sifatida izohlanadi. Paremiologiya esa hikmatli
so‘z va zarbulmasallarni o‘rganuvchi fan sifatida qaraladi. Bu

ikki soha o‘rtasidagi bog‘liqlik va farqlar tahlil qilinadi.

Значение употребления чисел во фразеологических и

паремиологических единицах в лингвистике

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

фразеология,

паремиология,

языкознание,

фразеологизмы,

паремиологические

единицы,

пословица,

мудрые изречения,

наречия,

фразеологическое

сочетание,

фразеологическое целое,

фразеологический состав,

устойчивые связи,

смысловые и лексико

-

грамматические

конструкции,

литературный язык.

В данной статье описано употребление чисел во

фразеологических и паремиологических единицах и их
значение

в

языкознании.

Также

подробно

рассматриваются виды фразеологизмов, их форма и

синтаксическая структура, а также их характеристики как
языкового явления. Фразеологические единицы, в отличие

от формо

-

синтаксических структур, трактуются как

словесные единицы, которые не возникают путем
свободного выбора и замены слов в речи, а используются

как материал по смыслу и конкретным лексико

-

грамматическим

конструкциям.

Паремиология

рассматривается

как

наука,

изучающая

мудрые

высказывания и пословицы. Анализируются взаимосвязь и
различия между этими двумя направлениями.

KIRISH
Frazeologiya va frazeologizm:

Frazeologiya phrasis-ifoda va logos ta

’

limot degan

ma

’

noni bildirib, ikki ma

’

noda qo

‘

llanilishi mumkin. 1. Til frazeologik tarkibini

o

‘

rganuvchi tilshunoslik sohasi. 2. Tilning frazeologizmlari majmui.

Frazeologiyaning

o‘rganish

predmeti

–

frazeologizmlarning

tabiatini,

xususiyatlarini va ularni nutqda amal qilish qonuniyatlaridir.

Frazeologizmlar til hodisasi sifatida, til va nutq sohasida integratsiya bo‘lgan

birliklardir. Birdan ortiq mustaqil leksema ko‘rinishining birikuvidan iborat bo‘lib,

obrazli ma’noviy tabiatga ega bo‘lgan lisoniy birlik frazeologizm deb ataladi. Masalan,
“tepa sochi tikka bo‘ldi”, “sirkasi suv ko‘tarmaydi”, “o‘takasi yorildi”, “ikki gapning birida”

va hokazo.

Frazeologizmlar ibora, frazeologik birlik, frazeologik birikma nomlari bilan ham

qo‘llaniladi. Frazelogizm, frazeologik birlik va frazema hisoblanib ikki yoki undan ortiq
so‘zdan iborat bo‘ladi va u ma’noviy tarafdan o‘zora bog‘liq bo‘lgan so‘z birikmasi yoki

butun gapga teng kela oladigan, ko‘chma ma’noda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan va
bo‘linmaydigan turg‘un bog‘lanmalarning umumiy nomidir.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

88

Frazeologizmlar, shakl va sintaktik tuzilmalardan farqli ravishda, nutqda so‘zlarni

erkin tanlash va almashtirish yo‘li bilan yuzaga kelmaydigan, balki ma’no va

muayyan

leksik-

grammatik tuzilmalarda avvaldan tayyor, material sifatida qo‘llaniladigan so‘z

birliklardir. Bundan shuni anglashiladiki, frazeologizm tarkibidan biror qisimni chiqarib

yoki tushirib qoldirib bo‘lmaydi. Masalan, “anqoning urug‘i”, “arpasini xom urmoq”,

“chuchvarani xom sanamoq”, “terisiga sig‘may ketmoq”, “kapalagi uchmoq”, “ko‘ngli

joyiga tushmoq”, “qo‘li ochiq”, “qulog‘i og‘ir” va hokazo. Ular frazeologiya turlari va

tarixiy qo‘llanish me’yori bo‘yicha xususiyatga ega bo‘lib, ma’no oydinlashishi o‘z

-

o‘zidan

kelib chiqadi. Bu ma’lumotlarga qo‘shimcha qiladigan bo‘lsak, frazeologizmlar quyidagi

turlari bilan farqlanadi:

Frazeologik chatishma

–

frazemaning ma’nosi uning tarkibidagi so‘zlarning

ma’nosi bilan bog‘liq emasdir; frazemadan anglashilgan ko‘chma ma’no uning tarkibidagi

so‘zlarning ma’nosi bilan izohlanmaydi. Masalan, “to‘nini teskari kiymoq”

,

“oyog‘ini

qo‘liga olib chopmoq”

,

“

boshini olib chiqib ketmoq

”

va hokazo [1].

Frazeologik butunlik yoki birlashma

–

frazemaning ma’nosi uning tarkibidagi

so‘zlarning ma’nolari asosida izoxlanadi. Bu ma’nolar asosida umumlashtiruvchi ko‘chma

ma’no ifoda qilinadi. Misol uchun, “yog‘ tushsa yalagudek”

,

“

yeng shimarmoq

”

,

“

xamirdan

qil sug‘urgandek”

,

“to‘ydan oldin nog‘ora chalmoq”

va boshqalar.

Frazeologik qo‘shilma –

frazemalar tarkibidagi bir so‘z ko‘chma ma’nosida

qo‘llanadi, boshqasi esa o‘z lug‘aviy ma’nosini saqlaydi. Masalan, “

gapning tuzi

”

,

“qo‘li

gul

”

,

“

ishtaxasi ochildi

”

va hokazo."

ADABIYOTLAR TAHLILI

Frazeologizmlar sintaktik tuzilishiga qaraganda ikkiga bo‘linadi: birinchisi

birikmaga teng frazeologizmlar (katta og‘iz, ammamning buzog‘i, tuyog‘ini shiqillatmoq),

ikkinchisi esa gapga teng frazeologizmlar (yuzi yorug‘ bo‘ldi, boshi osmonga yetdi, sirkasi

suv ko‘tarmaydi). Frazeologizmning qismlari ajralmas holda bo‘lganligi uchun,

frazeologizm gapda bitta sintaktik vazifada keladi. Misol uchun,

“Qizga o‘zbek

qishlog‘ining sodda hayoti, oq ko‘ngil odamlari yoqdi”

va

“Nasimjon boshi ko‘kka

yetguday suyundi

”

gaplarida

“oq ko‘ngil”

frazemasi aniqlovchi bo‘lib, “boshi ko‘kka

yetguday

”

frazemasi esa hol vazifasida kelgan. Frazeologizmlar tayyor lug‘aviy birlik –

so‘zga teng bo‘lganligi tufayli so‘zga xos shakl va ma’no munosabatlariga ham ega bo‘ladi.

Bu esa tilda frazeologik omonimiya (mas, qo‘l ko‘tarmoq –

1) urmoq, urmoqchi bo‘lmoq,

2) tarafdorligini bildirmoq), frazeologik sinonimiya (toqati toq bo‘lmoq –

sabr kosasi

to‘lmoq) va frazeologik antonimiya (ko‘ngli oq –

ichi qora, ko‘kka ko‘tarmoq –

yerga

urmoq) mavjuddir.

Asrlar davomida shakllangan frazeologizmlar ogʻzaki nutqda, badiiy adabiyotda

hamda publitsistikada keng tarqalgan va ular o‘tkir va taʼsirchan tasviriy vosita sifatida

qo‘llaniladi. Bu borada, yozuvchilar, oʻz asarlarida frazeologizmlardan samarali

foydalanish orqali mavjud frazeologizmlarni asarlarining ruhiga moslagan holda qisman

oʻzgartirish, shu bilan birga yangi ifodalar yaratishadi. Abdulla Qahhor, Oybek, Gʻafur

Gʻulom, Said Ahmad va boshqa yozuvchilar tomonidan yaratilgan frazeologizmlar bu

jarayonga misol boʻladi.

Turli xususiyatlarga ega boʻlgan frazeologizmlar to‘plami, tilning frazeologik

qatlamini shakllantiradi. Tilning frazeologik qatlami doimiy ravishda yangi

frazeologizmlar bilan bogʻliqdir va xalqning madaniy

-tarixiy tajribasini, shuningdek,

muayyan tilning tarixiy taraqqiyot qonunlarini aks ettiradi. Frazeologiyada

frazeologizmlarni oʻrganiladi va tasnif qilinadi [2].

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

89

Yuqoridagi fikrlarga qo‘shilgan holda frazeologizmlarni A.V.

Kunin quyidagicha

ta’riflaydi: "Frazeologik birlik

–

qisman yoki toʻlaligicha koʻchma ma’noli soʻzlarning

barqaror birikmasi". A.

Kunin frazeologik birliklardagi turg‘unlik belgisini ularning

leksikonda ishlatilishi, semantikasi, morfologik, sintaktik tuzilishida mavjudligi orqali

sharhlaydi. Frazeologik birliklar bir nechta lug‘atlarda quyidagicha izohlanadi:

“

Frazeologik birlik

–

soʻz birikmasi boʻlib, semantik yaxlitlik uni tarkib etuvchi

elementlarning struktur ayroligiga yoʻl qoʻymaydi, alal oqibat u gap tarkibida bitta soʻzga

ekvivalent sifatida qoʻllanadi”

[3]. Xulosa sifatida ta’kidlash kerakki, frazeologik

birliklarning nazariy ta’rifiga ko‘ra bitta aniq va mukammal fikr jahon tilshunosligida

uchramaydi. Frazeologizmni tilning leksik-semantik va sintaktik sathlaridan ajratadigan,

alohida sathga xos birlik deyish frazeologik me’yorni ham adabiy tilning boshqa

me’yorlari qatorida hisobga olishni talab qiladi. Shuning uchun, izohli lug‘atlarda

frazeologizmlarni qayd etish, tilshunoslik sohasida butun dunyoda amaliyotda

mashhurdir. O‘zbek tilining frazeologizmlari besh jildlik “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da

(2006

–2008) va bir jildlik “O‘zbekcha

-

ruscha lug‘at”da (1988) birmuncha to‘laroq aks

etgan bo‘lsa

-

da, bu lug‘atlarda ham o‘zbek tilidagi barcha iboralar qamrab olinmagan deb

hisoblanadi.

Bu borada tilshunoslik sohasida, frazeologiyaning tadqiqot ob’yektlarini turlicha

tushunish va tavsiflash kuzatiladi. N.N. Amosova, A.M. Babkin, V.P. Jukov va boshqalar

so‘z bilan o‘zaro bog‘lanishli munosabatda bo‘lgan so‘z birikmalarining semantik
o‘zgarishini; A.V.

Kunin, I.I. Chernisheva, A.D.

Rayxshteyn va boshqalar ham so‘z ham gap

bilan o‘zaro bog‘lanishli munosabatda bo‘lgan so‘z birikmalarining semantik o‘zgarishini;

V.L. Arxangelskiy, N.M.

Shanskiy va boshqalar yaxlit nominatsiyaga ega bo‘lgan semantik

o‘zgarishga uchragan yoki uchramagan har qanday struktur

-

sintaktik tipli so‘z

birikmalarini; M.M. Kopilenko, Z.D. Popova leksemalar birikuvini; V.N.

Teliya o‘zgarmas

leksik tarkibli har qanday barqaror so‘z birikmalarini frazeologiyaning obyekti sifatida

hisoblashadi.

Paremiologiya

yunoncha so‘z bo‘lib, paromia –

hikmatli so‘z va zarbulmasal

ma’nolarda qo‘llaniladi va maqol, matal, aforizm kabi hikmatli iboralarni –

paremalrni

o‘rganadigan fan tarmog‘i. Biz bilamizki, muayyan tilda mavjud bo‘lgan maqol, matal,

aforizm kabi hikmatli iboralar avloddan avlodga og‘zaki shaklda o‘tib, xalq og‘zaki ijodi

mahsuli bo‘ladi va ularni paremalar tizimi deb ataymiz.

Shu sabab paremalar

adabiyotshunoslikning o‘rganish obyekti hisoblanadi, chunki ularda o‘xshatish, kinoya va

piching kabi tasviriy vositalar uchratishimiz mumkin. Bundan tashqari, paremalar

so‘zlardan tashkil topib, muayyan bir fikrni ifoda etuvchi gaplardan iborat bo‘lagani

tufayli tilshunoslikning o‘rganish obyekti ham deya olamiz. Paremiologiya kelib

chiqishiga ko‘ra farzeologiya bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, paremilogiya tilda mavjud bo‘lgan

turli xil barcha iboralarni o‘rganadi, frazeologiya esa uning bir qismi sifatida faqat

ko‘chma ma’noli turg‘un birikmalarni o‘rganadi. Bundan ko‘ramizki, ular o‘zaro

farqlanadi va o‘rganish obyektining birligi, ya’ni bir necha so‘zdan iborat turg‘un,

barqaror birikmlarni ko‘rib chiqish tomonidan ularda o‘xshashlik kuzatiladi. Mahmud

Koshg‘ariy (“Devonu lug‘otit turk”) va Gulxaniy (“Zarbulmasal”) asarlarida paremalar

ko‘p tilga olinganini bilamiz va ular hozirgi asarlarimizda ham saqlanib kelinmoqda [4].

Tugal fikrni ifodalovchi, o‘tkir mazmunli qisqa va lo‘nda ibora va jumla

Hikmatli s

o‘

zlar

hisoblanadi. Hikmatli so‘zlarning xalq maqollaridan farqli taraflari ularning kelib

chiqishida bo‘ladi. Masalan, hikmatlar so‘zlar yozuvchi, publitsist, shoir, faylasuf, olim,

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

90

davlat arbobi kabilarga tegishli bo‘ladi va individualligini saqlanib qoladi. Bunga

qo‘shimcha qiladigan bo‘lsak, hikmatli so‘zlar ko‘pincha pand

-

nasihat, o‘git, tanbeh

shakllarida uchraydi. Masalan, “O‘qsiz soldat –

qilichsiz qin” (Oybek), “Tishi chiqqan

bolaga chaynab bergan osh bo‘lmas” (A. Qahhor). Ayrim hikmatli so‘zlar ommaviy

qo‘llanishga o‘tilgandan so‘ng maqollarga aylanadi: “Bilmaganin so‘rab o‘rgangan olim,

Orlanib so‘ramagan o‘ziga zolim. (A. Navoiy) [1].

“Zarbulmasal”

arabcha so‘zdan olingan bo‘lib, zarb va masal so‘zlarining

qo‘shilishidan hosil bo‘lib, “masallar” yig‘indisi degan ma’noni anglatadi. Hozirda qo‘llab

kelinayotgan “maqol” atamasi avvallari “masal” deb ishlatilgan. Zarbulmasal maqol, matal

va ramzli hikoyalar asosida yog‘irilgan ta’limiy hikoyalar hisoblanadi va bu kabi hikoyalar

pand-

nasihat, majoziy ma’no, kinoya ma’nolarida keladi. Bularga misol qilib quyidagilarni

keltirishimiz mumkin: Sa’diy Sheroziyning “Guliston” va Gulxaniyning “Zarbulmasal”

asarlari [6].

Maqol

–

xalq og‘zaki ijodi janri hisoblanib, muayyan aniq shaklga ega, qisqa va

lo‘nda, obrazli va obrazsiz, grammatik va mantiqiy tugallangan ma’noli va hikmatli va

chuqur mazmunli ibora. Maqollar avlod-ajdodlarning hayotiy tajribalari, tarixi, jamiyatga

munosabati, ruhiy holati, ijobiy fazilatlari va etik va estetik tuyg‘ularini mujassamlagan.

Maqollarga mavzu jihatdan qaraladigan bo‘lsa, ular nihoyatda boy va xilma

-xildir.

Maqollar bir nechta mavzularda yaratilgan, xususan, vatan, mehnat, ilm-

hunar, do‘stlik,

ahillik, donolik, hushyorlik, sevgi va muhabbat kabilar. Bundan tashqari, ular mazmun va

shaklning dialektik birligi, qofiyadoshlik va ko‘p ma’nolilik jihatlari bilan xarakterlanadi.

Qo‘shimcha qilgan holda, maqollar bir qator nomlar, zarbulmasal, naql, hikmat, hikmatli

so‘z, tanbeh, mashoyixlar so‘zi, hikmatli maqol, donishmandlar so‘zi, otalar so‘zi kabilar

bilan yuritiladi. Bularga qo‘shimcha qilib, maqol badiiy jihatdan puxta bo‘lib, ko‘pchilik

tomonidan yaratilgan kichik janrli badiiy asardir. Birgina maqol butun bir asarning

ma’nosiga teng kelishi mumkin. Masalan, A. Qahhorning “Ikki yorti bir butun” hikoyasi

sarlavhasi bo‘lib, bu maqol hisoblanadi va mazkur maqol asarni mazmunini ochib bera

oladi. Hikoyadagi ikki erkak o‘zaro suhbatlashish jarayonida xarakterlari bir birlariga

tushganligini maqolda yoritib berilgan. Yorti so‘zi yarim degan ma’noni bildirib, yorti va

butun so‘zlari qarama

-

qarshi so‘zlar hisoblanadi.

Matal

–

arabcha so‘z bo‘lilb, tugal ma’no ifodalamaydigan muayyan hayotiy

hodisani aniq va to‘g‘ri belgilab beradigan obrazli ifoda, iborani tushunamiz. o‘xshatish,

taqqoslash, kinoya, qochiriq so‘z kabi badiiy vositalarda matallarni uchratishimiz

munkin. Matallardagi majoziy iboraning o‘z asl ma’nosi bilan ko‘chma ma’nosi o‘rtasida

yaqinlik va mantiqiy bog‘lanish bo‘lishi lozim. Matal bir yoki bir nechta jumladan tarkib

topadi, ular orasida qofiyalanish doim ham uchramaydi. Masalan, “Shamol bo‘lmasa,

daraxtning shoxi qimirlamaydi”, “Qizim senga aytaman, kelinim sen eshit” va hokazo [6].

Shuningdek, matallarga grammatik jihatdan qaralsa, ular gap holida shakllangan, xalq

donishmandligiga ko‘ra bino bo‘lgan barqaror birikmalar hisoblanadi. Jumladan,

“Yaxshidan bog‘ qoladi, yomondan dog‘”. Ular hikmatli so‘zlar ham hisoblanadi. Masalan,

“Tuyaning dumi yerga tekkanda”, “Qizil qor yog‘ganda”. Matal yana qissa, masal

manolarini ham bildiradi va maqollardan farqli tarafi, maqol alohida qo‘llanganda tugal

fikr bildiradi va hayotda uchraydigan o‘xshash lavhalarni ifodalaydi, matal alohida

qo‘llanganda mustaqil ma’no anglatmaydi, noaniq fikrning badiiyligini oshirish uchun

xizmat qiladi va ibratli maslahat tariqasidagi umumlashtiruvchi ma’nodan yiroq bo‘ladi,

“Qozonni suvga tashladik”, “Qil uchida turibman”, “Semizlikni qo‘y ko‘taradi” [7]. Matallar

ham xuddi maqollar kabi xalqning hayotini uzoq vaqtlar davomida kuzatish orqali hosil

qilgan hayotiy tajribasining ixcham shakldagi ifodasidir.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

91

Demak paramiologiya deganda biz maqol, matal, hikmatli so‘z, zarbulmasal va shu

kabi hikmatli iboralar majmuini tushunamiz. Yuqoridagi ma’lumotlarga asoslangan holda
“masal” so‘zi “maqol”ni qadimgi qo‘llanilgan variantiligini va “hikmatli so‘z” ham

ommalashib foydalanilsa “maqol”ga aylanib ketishini ko‘rib chiqdik. Bu fikrlar bilan

maqol va matal paremilogiyani asosiy qismiligini ham yaqqol ajrata olamiz.

Paremiologiya gapda hikmat va chuqur mazmunni taqqoslash, kinoya, qochiriq, ibrat va
shu kabi vositalar orqali yetkazishda xizmat qiladigan vositadir.

TAHLILLAR VA NATIJALAR

Frazeologik va paremiologik birliklarda sonlarning qo‘llanilishi tilshunoslikda

katta rol o‘ynaydi. Bunda biz xalqning dunyoqarashi, til xususiyatlari va madaniyatini

tushunushimiz mumkin. Frazeologik birliklarda sonlarning ahamiyatiga kelsak,

frazeologik birliklar iboralar hisoblanadi va ularda sonlar ishtiroki ma’lum ma’nolarni
ifodalaydi. Masalan, “yetti yot begona” iborasidagi “yetti” soni ma’noni boyitishda xizmat

qilyapti va “yetti”, “qirq” kabi sonlar ko‘pincha baxt, omad yoki mukammallikni

ifodalaydi.

ramziy ma’nolarni qo‘llashda xizmat qiladi, Paremiologik birliklarda

sonlarning ahamiyati esa, xalq donologini anglatadi. Aytaylik, haqiqiy hayot tajribasini

ifodalash uchun sonlar ahamiyat kasb etadi, masalan, “bir kunlik dangasalik

–

o‘n kunlik

zarar” maqolidagi

‘

o‘n” soni dangasalikninig uzoq muddatli zararlarini ta’kidlaydi.

Bundan tashqari, oson eslab qolish uchun sonlarga murojaat qilamiz, masalan, “qirq

kecha-

yu, qirq kunduz”.

Ma’lumki, frazeologik va paremiologik birliklarni bir nechta guruhlarga tasniflash

orqali o‘rganishimiz mumkin. Masalan, do‘stlik, halollik, mehnatsevarlik, donishmandlik,
faqirlik, boylik, yoshlik, keksalik, sog‘lik, bemorlik, mamnunlik, afsuslanish, farovonlik,

yetishmovchilik, ma’suliyat, ma’suliyatsizlik, imkon, imkonsizlik, kuch

-qudrat, ojizlik,

tejamkorlik, isrofgarchilik kabilar.

Quyida yuqoridagi tasnifga ko‘ra, son komponentli

frazeologik va paremiologik birliklarni ham guruhlab chiqamiz:

Kamaba

g‘

allik va boylik haqida:

Borga yetti kun hayit, Yoqqa

–

bir kun, Yetim

bola yetti yilda uyaltirar, Bir bog‘ beda –

bir tanga, Baytal boqmoq osonmi, kambag‘alning

ming o‘ylovi, boyning bir mo‘ylovi, Yetim qizning yetmish onasi bor, Yetimning qorni

yetti, Yetimcha

–

yetti kulcha.

About poverty and wealth:

Greedy as a wolf, Wedlock is a padlock, The voice of

one man is the voice of no one, To hitch one’s wagon to a star, A triton among the

minnows, A thief passes for a gentleman when stealing has made him rich, It is riches of

the mind only that make a man rich and happy, A beggar’s purse is bottomless, Poor as a

church mouse, Have an itching palm, Anything for a quiet life, One law for the rich and

another for the poor, He gives twice who gives quickly, It is a game at which two can play,
Venture a small fish to catch a great one, No man can serve two masters, Possessions is

nine points of the law.

Yaxshilik va yomonlik haqida:

Odamning g‘alamisiga dunyo bir pul, Yaxshilik

ikki jahonni orttirar, Yomon gap yer tagida uch yil yotar, Birniki mingga, mingniki

tumanga, Bir yaxshi bilan bir yomin kelishar, Ikki yomon kelshmas, Bir ko‘ngil imorati,

Ming makka ziyorati, Birning kasofati yuzga, yuzniki mingga, Yaxshi bir tavba qiladi,
yomon yuz, Bir ilon bir uy odamni tinchitmas, Bir kalning xiylasi, qirq kishini charchatar,

Ikki yaxshi qasd bo‘lmas, ikki yomon –

do‘st,

Bir tulki yetti bo‘rini yetaklar, Bir kishi ariq

qazar, ming kishi suv ichar, Bir kun tuz ichgan joyga qirq kun salom ber, Yomonga

aytsang siringni, mingta qilar biringni, Yuragini oldirib qo‘ydi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

92

About favor and evil:

Two wrongs don’t make a right, One

good turn deserves

another, Hear twice before you speak once, There is a snake in the grass, Every cloud has
a silver lining, When three know it, all know it, A good tongue is a good weapon, One

tongue is enough for a woman, There are two sides to every question, Two blacks do not
make a white, One man makes a chair, another man sits in, Two negatives make an

affirmative, A fault once denied is twice committed.

To‘g‘rilik va egrilik haqida:

“Bir xotinning hiylasi, qirq eshakka yuk bo‘lar”,

“Qing‘ir ish qirq yildan keyin ham bilinar”/”Egri ish ellik yildan keyin ham bilinar”,
“Kavushimni olgan bir kishi, gumondorim ming kishi”, “Qing‘ir odam –

odam bir tomon,

qirq odam

–

bir tomon”

Correctness and incorrectness:

Measure twice, cut once, A stitch in time saves

nine, One rotten apple spoils the whole barrel, One step forward, two steps back, Two
wrongs don't make a right, An ounce of prevention is worth a pound of cure, Better three

hours too soon than a minute too late, One bad deed can overshadow a thousand good
ones.

Halollik va tekinx

o‘

lik haqida:

Bir dehqon omoch bilan, Yettovlon cho‘mich bilan,

Haromdan ming tanga, Haloldan bir tanga, Poraxo‘r besh qo‘lini og‘ziga tiqar, Tekindan

tomoq bo‘lsa, qirq kun yotmoq kerak, Qo‘lini sovuq suvga urmaslik.

About honesty and freeloading:

A bird in the hand is worth two in the bush,

A penny saved is a penny earned, Two wrongs don't make a right, One good turn
deserves another, An honest man's word is as good as his bond., Better one safe way than

a hundred on which you cannot reckon.

Mehnatsevarlik va ishyoqmaslik haqida:

Har kungi vadabozlikdan, bir kungi

jonbozlik yaxshi, Bir qo‘llab eksang, ikki qo‘llab o‘rasan, Bir mehnat

–

ming mehnat, Besh

barmoq bir bo‘lsa, qopqonni sindirar, O‘n marta so‘ra, bir marta qil

, Bir kunlik dangasalik

–

o‘n kunlik zarar, O‘n yil o‘qi, bir yil dam ol.

About diligence and idelness:

One today is worth two tomorrows, One hour's

sleep before midnight is worth two after,A stitch in time saves nine, It takes two to tango,
Two heads are better than one, A journey of a thousand miles begins with a single step.

Ahillik va birlik haqida:

Bir ko‘zlilar eliga borsang, bir ko‘zingni qisib yur, Ikki

qo‘l qilgan ishni, bir qo‘l qilolmas, Bir kishi ming kishi uchun, ming kishi bir kishi uchun,

“Birdan ikki yaxshi, ikkidan uch yaxshi, Bir kalla –

kalla, ikki kalla

–

tilla, Bir yoqadan

bosh chiqarmoq.

About brotherhood and unity:

Two heads are better than one, One for all and all

for one, One team, one dream, Two are better than one because they have a good return

for their labor.

Imkon

–

imkonsizlik haqida:

So‘ragan bir qizarar, Bermagan ikki qizarar, Yuz

qopni bog‘lab bo‘lar, Yuz og‘izni bog‘lab bo‘lmas, Ikkovga bitta ishton, qanday chiqamiz
qishdan, Sag‘irga sakkiz kun hayit, Elning og‘zi ellikta, Pulning bir uchi bilakda, bir uchi

yurakda, Devonachilikka ham qirq tanga dastmoya kerak, Qordan qutulib, yomg‘irga

tutilmoq, Hayotda muvaffaqiyatga erishish uchun uch narsa kerak; diqqat, intizom va

harakat.

About possibility and impossibilty:

One step at a time, A journey of a thousand

miles begins with a single step, One door closes, another opens, Rome wasn't built in a
day, Where there's a will, there's a way, One man's ceiling is another man's floor.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

93

Til va uning ofati haqida maqollar:

Bir shirin so‘z bitkazar, ming ko‘ngilning

yarasin, Bir yaxshi gap esdan chiqmas, Bir yomon gap, Ming chechanni bir ezma yengar,

So‘zdan so‘zning farqi bor, O‘ttiz ikki narxi bor, Dili va tili bir bo‘lmagan inson yuz tilni

bilsa ham tilsiz sanalgay,

Hojat emas, hammasini so‘zlar ila bayon qilmoqqa, bir boqmoq

ming so‘zdan yaxshidir anglaganga.

About tongue and its calamities:

One tongue is enough for any woman, A slip of

the tongue is worse than a slip of the foot, One lie leads to another, One bad apple spoils

the whole barrel, Think twice before you speak, The tongue is a fire, a world of iniquity,
One falsehood spoils a thousand truths.

Tejamkorlik va Isrofgarchilik haqida:

Kallaklab yoqsang, qirq yilga yetar,

Qo‘porib yoqsang –

bir yilga, Ikki yarim

–

bir butun, Sog‘ib ichsang, ming kunlik, Sotib

yesang, bir kunlik, Birin-

birin ming bo‘lar, Toma

-

toma ko‘l bo‘lar, Qirib yesang, qirq

kunga yetar, o‘yib yesang –

o‘n kunga, Tovuqni yesang, bir yeysan, Tuxumini yesang,

ming yeysan, O‘g‘il uylantirganga o‘n yil, Qiz chiqarganga qirq yil yondoshma, Oltida
yig‘sang oshadi, Yettida yig‘sang yetadi, Bir boshoq don –

Bir savat non.

About economy and extravagance:

A penny saved is a penny earned, A stitch in

time saves nine,One handful of rice is enough for a meal, One day of reckoning saves a

hundred days of regret, A single grain of rice can tip the scale, One who knows how to
save, finds a hundred ways to earn.

Oila va q

o‘

shnichilik haqida:

Yomon xotin olib bersang yigitga, bir kuni ming kun

bo‘lib o‘tar, Ikki sigir olganning ayroni bor, ikki xotin olganning vayroni bor, Besh bola

ustiga borsang bor, kundosh ustiga borma, Gilam sotsang qo‘shiningga sot, bir chetida
o‘zing ham o‘tirasan, Xotin olsan o‘tin ol, bir quchog‘in ortiq ol, Boshim ikki

–

molim ikki,

Ikki xotin olibsan, bir baloga qolibsan, Bir kelin oldim, o‘tirdim, ikki kelin oldim, turdim,
uch kelin oldim, yugurdim, Ro‘zg‘or, o‘ttiz ikki o‘g‘zi bor, Ikki xotinlikning qulog‘i tinmas,

eshak minganning oyog‘i, Bir qizga yetti qo‘shni

–

ota-

ona, O‘nta o‘g‘lim bo‘

lguncha, bitta

cholim bo‘lsin, Baxtli oila qurishning ikki sharti bor: 1. Yaxshi turmush o‘rtog‘ini tanlay

bilmoq, 2. Yaxshi turmush o‘rtog‘i bo‘lmoq [8].

About family and neighborhood:

It takes a village to raise a child, One father is

more than a hundred schoolmasters, A hundred men may make an encampment, but it
takes a woman to make a home, One good mother is worth a hundred schoolmasters,

Better one house spoiled than many, A neighbor's eye is a good mirror, One roof, one
family, One mother achieves more than a hundred teachers, A good neighbor is better

than a brother far off.

Muhabbat va bevafolik haqida:

“Sevgi degan ikki ko‘zda”, “Ikki pichoq bir qinga

sig‘mas, ikki sevgi

–

bir ko‘ngilga”, Muhabbat

–

bir so‘z, ma’nosi

–

dunyo”, “O‘ntaning yor

-

yori bo‘lguncgha, bittaning vafodori bo‘l”, “Haqiqiy oshiq

–

ikki yoqdan”, “Har oshiqqa

besh kun davr”, Muhabbat

–

bitta, ko‘z

–

to‘rtta”, Birga vafo

–

mingga jafo” [9].

About love and disloyalty:

One cannot love and be wise, One love drives out

another, A single rose can be my garden... a single friend, my world, One false move may
lose a game; one false step may lose a battle; one false word may lose a friend, One loyal

friend is worth ten thousand relatives, One lie can ruin a thousand truths, A hundred
hearts would be too few to carry all my love for you, One kind word can warm three

winter months, One betrayal outweighs a thousand declarations of love, One loving heart
sets another on fire.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

94

XULOSA

Yuqoridagi fikrlardan xulosa qiladigan bo‘lsak,

frazeologik va paremiologik

birliklarda sonlarning qo‘llanilishi tilshunoslikdagi ahamiyati, tilning boyligi, madaniy

merosni saqlash, semantik va psixolingvistik taqdqiqotlarning rolini oshirishdir. Sonlar

orqli ifodalangan iboralar so‘z boyligini oshiradi va rang

-barang qiladi. Xalqning madaniy

merosi maqollar va iboralarni ham o‘z ichiga olishi hammaga m’alum. Ularda qo‘llanilgan

sonlar orqali xalqning tarixini, urf-

odati va qadriyatini o‘ragnishimiz mumkin. Semantik

tadqiqotda sonlarning ma’nolari va ularning konteksdagi o‘zgarishlarini bilishimiz

mumkin. Psixolingvistik tadqiqot esa inson ongida sonlarning qanday ifodalanishini va

qabul qilinishini tahlil qilishimiz mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R

O‘

YXATI:

1.

Frazeologik iboralar va ularga misollar (iboralarga misollar)|

Ўзбек

Т

–

audiobook.uz 22.01.2024 12:10

2.

Rahmatullayev Sh., o‘zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari, T., 1996.

3.

http://onlineslovari.com/tolkovyiy_perevod-cheskiy_slovar/17/;

(http://dic.academic.ru/dic.nsf/lingvistic/).4

4.

Paremiologiya

–

Vikipediya (wikipedia.org) 20.04.2024 14:49

5.

Hikmatli soʻzlar –

Vikipediya (wikipedia.org) 29.04.2024 12:05/ "Hikmatli

soʻzlar" OʻzME.Birinchi jild. Toshkent, 2000

-yil

6.

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000

-yil 29.04.2024 16.14

7.

O‘zbek tilining izohli lug‘ati. Davlat ilmiy nashriyoti, 2006 –

555 bet

8.

Maqollar.uz

–

Proverbs Maqollar Пословицы –

20.06.2024 11:38

9.

Maqollar to‘plami: Barcha o‘zbek xalq maqollari to‘plami –

UzBaza.uz

19.06.2024 14:10