Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The role of perception in the linguistic realization of
language
Akhadjon ATABOEV
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 June 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 July 2024
This article reviews contemporary neurobiological and
psycholinguistic research, highlighting the main problems and
advances in this field. The authors of the article analyze various
approaches to studying the connections between language and
cognition, presenting various theoretical and methodological
approaches of scientists. The article provides an overview of
scientific opinions and research results that contribute to a
deep understanding of the mechanisms of language perception
and its influence on human cognitive processes.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp107-114
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
cognitive,
linguistic,
neurobiological,
psycholinguistic,
language situation,
language sociality,
language and social
relations.
Тилнинг лингвистик воқеланишида идрокнинг ўрни
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
идрок,
лингивистик,
нейробиологик,
психолингвистик,
лисоний вазият,
тил ижтимоийлиги,
тил ва ижтимоий
муносабатлар.
Ушбу
мақолада
замонавий
нейробиологик
ва
психолингвистик тадқиқотлар ва ушбу тадқиқотлардаги
муаммони тушунишга имкон яратади. Умуман олганда
мавқолада
юритилган
фикр
мулоҳазалар,
ушбу
олимларнинг тадқиқотлари тил ва билиш ўртасидаги
муносабатларни ўрганишга турли хил қараш ҳамда
ёндашувларни намойиш этади.
1
Associate Professor, Doctor of Philosophy in Philology, Andijan State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
108
Роль восприятия в лингвистической реальности языка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
когнитивные,
лингвистические,
нейробиологические,
психолингвистические,
языковая ситуация,
языковая социальность,
язык и социальные
отношения
.
В данной статье рассматриваются современные
нейробиологические
и
психолингвистические
исследования, освещая основные проблемы и достижения
в
этой
области.
Авторы
статьи
анализируют
разнообразные подходы к изучению связей между языком
и познанием, представляя различные теоретические и
методологические подходы ученых. Статья дает обзор
научных мнений и результатов исследований, которые
способствуют
глубокому
пониманию
механизмов
языкового восприятия и его влияния на когнитивные
процессы человека.
КИРИШ
Тилни тўкис тадқиқ этиш учун тилшунослик доирасидагина иш кўришнинг
камлиги бугун шу фан мутахассисларининг ҳеч бирига сир эмас. Шу боис,
замонавий лингвистик тадқиқотларда бошқа фанлар ютуқларидан ҳам кенг
фойдаланилмоқда.
Ана шундай уринишларнинг самараси ўлароқ, лингвомаданиятшунослик,
когнитив тилшунослик, этнолингвистика, психолингвистика, этнопсихолингвистика,
прагмалингвистика каби соҳалар ривож топмоқда ва бу соҳалар тилга, анъанавий
структурализмдан фарқли равишда доимий ҳаракатдаги, ўсиш
-
ўзгаришдаги ҳодиса
сифатида ёндашаётгани билан муҳим аҳамият касб этмоқда. Социолингвистика ҳам
жамиятшунослик ва тилшунослик кесишган нуқтада пайдо бўлган соҳа сифатида
тилнинг асосларини жамиятдан, жамиятнинг асосларини тильдан қидиради,
ижтимоий
-
сиёсий омилларнинг тилга таъсири ва яна бошқа масалаларни
текширади.
Тадқиқотларда социолингвистиканинг расман АҚШда шакллангани кўп
айтилса ҳам унинг марказий масаласи бўлган тил ва жамиятнинг ўзаро таъсири,
тилнинг жамиятда тутган ўрни, миллий тиллар ва давлат тили, тил сиёсатига доир
қарашлар
ҳинд, япон, инглиз, немис ва чех тилшуносликларида социолингвистика
номи остида бўлмасада, ўрганилган эди. Америка тилшуноси У.
Лабов фаол
социолингвистик тадқиқотлар кўп тилли Ҳиндистонда ҳиндийни ягона давлат
тилига айлантириш ғояси билан боғлиқ вақтлардаёқ бошланганини қайд этади.
Ўзбек тилшунослигида тилнинг ижтимоий табиати, жамиятнинг тилга
таъсири масаласига ўтган асрнинг 80 йилларида “Тилшуносликка кириш”
қўлланмасида
алоҳида тўхталган бўлса ҳам тил ва жамият муаммолари анча
аввалроқ тилга олина бошланган. Фитрат, Элбек, Боту сингари жадидларнинг
асарларида озми
-
кўпми шунга оид қайдлар бор. М.
Миртожиев ва Н.
Маҳмудовнинг
“Тил ва маданият” рисоласида ҳам тилнинг ижтимоийлиги, давлат тили ва тил
сиёсати ҳақида сўз кетган ўринлар мавжуд. Мутахассислар С.
Мўминовнинг “Ўзбек
мулоқот нутқининг ижтимоий
-
лисоний хусусиятлари” номли докторлик
диссертациясини социолингвистик аспектдаги илк иш сифатида қайд этади.
Кейинги йилларда бу борадаги тадқиқотлар кўлами анча кенгайди.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
109
Бутун дунёда кечаётган глобаллашув жараёнлари социолингвистик
тадқиқотларнинг нақадар зарурлигини миллий тиллар ва инглиз тили
экспанцияси мисолида аён этиб қўйди. Миллий тиллар луғат таркибига катта
миқдордаги инглизча сўзларнинг кириб бориши тил сиёсатида ўзгаришлар қилиш
зарурлигини ҳам кўрсатмоқда. Ўзбекистон Президентининг 2019 йил
21 октябрдаги “Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги мақоми ва нуфузини
тубдан ошириш чора
-
тадбирлари тўғрисида”ги фармони ўзбек тилининг давлат
тили сифатида қаддини рўй
-
рост тиклашини, ижтимоий мақомининг янада
барқарорлашувини таъминлади. Ана шу фармоннинг амалий ифодаси сифатида
Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори
институтида социолингвистика бўлимининг ташкил этилиши эса давлат тили ва
жамият муносабатларини ўрганишга йўналтирилган тадқиқотлар кенгайиши ва
кучайишини таъминлади. Бу бўлим ўз фаолиятида ўзбек тилининг ривожланиши
билан боғлиқ фундаментал, амалий ва инновацион тадқиқотларни амалга ошириш
ва кенгайтириш, ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини
тубдан ошириш борасидаги илмий изланишларни кучайтириш, ўзбек тилининг
ёзма матни меъёр ва қоидаларини ишлаб чиқиш, ўзбек тилининг изоҳли
луғатлари, давлат тилида иш юритиш бўйича қўлланма ва адабиётлар тайёрлаш,
давлат
тилини
ривожлантиришга
оид
норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар
лойиҳаларини ишлаб чиқишда фаол иштирок этишга алоҳида эътибор беради.
Лингвистик адабиётларда тил ва жамият муносабати, тилнинг социал
фарқланиши, жамиятдаги лисоний вазият, тил ижтимоийлиги, тил ва ижтимоий
муносабатлар, ижтимоий омилларнинг тилга таъсири, иккитиллилик ва
кўптиллилик,
тил
сиёсати,
миллат
ва
миллий
тил
муаммолари
социолингвистиканинг муҳим вазифалари саналади. Шу жиҳатдан тилнинг социал
фарқланиши турли маслак, турлича касб
-
кор, турфа ақлий
-
руҳий имкониятдаги
жамият аъзоларидан ташкил топганидан келиб чиқади ва бунга мос равишда ҳар
қайси
ижтимоий гуруҳнинг фаол ҳамда нофаол луғат таркиби бўлади. Жамият
аъзоларининг ҳудудий мансублиги ҳам, табиийки, ҳар хил. Бинобарин, социал ва
ҳудудий
диалектлар ижтимоий гуруҳларнинг маслак, касб
-
кор, ақлий
-
руҳий
имконият ва ҳудудий келиб чиқишига кўра, тильдан фойдаланиш тарзларидир.
Шу маънода ҳозирги замон социолингвистикасидан социал ва ҳудудий
диалектларни шунчаки қайд қилиш, лингвистик табиатини тушунтиришгина
эмас, балки улардан унумли фойдаланиш йўлларини кўрсатиш ҳам талаб этилади.
Зеро, адабий тилни бойитиш, ўзлашма терминларга миллий муқобилларни
топишда социал ва ҳудудий диалектлар муҳим лексик
-
семантик манба бўлиши
аниқ. Биргина суд
-
ҳуқуқ тизими лексикасида афв, важ, гаров, гумондор,
гумонланувчи, ижрочи, иш, тадбир, ўзлаштириш сўзларининг ихтисослашган,
махсуслашган янги маъноларидан адабий тилни бойитиш ва расмий услуб
имкониятини кенгайтиришда фойдаланса бўлади.
Кишилар ўртасидаги алоқани таъминлаш тил ижтимоийлигининг биринчи
ва зарурий шарти бўлиб, тилшуносликнинг барча даврларида тилнинг бу мақоми
эътироф этилган. Аммо тилнинг ижтимоий табиати, “социал хосланганлиги унинг
қабила, халқ, миллат тарихини, умуман, инсоният ўтмишини ўзида сақлашида
ҳам
кўринади”. Жамият аъзоларининг тилга муносабати, тильдан қандай
фойдаланиши,
жамиятдаги
ўзгаришларнинг
тилга
таъсири
ҳам
тил
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
110
ижтимоийлигидан бегона эмас. Ўзбек тили тарихий тараққиётида ўзи мансуб
жамиятнинг фаол таъсирида бўлган, ўзбек турмушидаги ўзгаришлар,
менталитетига таъсирлар тильда ўз изини қолдирган. Масалан, араб халифалиги
ва ислом таъсирида арабча бирликлар ўзлашган, ўзлаштирилган. Ёки мўғул
ҳукмронлиги
мўғулча тил унсурлари кириб келишига замин бўлган. Жадидчилик
ҳаракатининг ёйилиши билан арабий ўзлашмаларни туркчалаштиришга ҳам
киришилган. Айниқса, собиқ иттифоқ даврида минг
-
минглаб сўзлар рус тилидан
ёки унинг воситачилигида бошқа тиллардан ўзлаштирилган, чет сўзларни
олишнинг муайян моделлари қабул қилинган. Буни биргина
-
ия,
-
сия қўшимчаси
билан тугайдиган сўзлар мисолида кўриш мумкин. Истиқлолга эришганимиздан
сўнг ўзбек тили ривожининг янги имконлари очилди, кўплаб эскирган сўзларнинг
қайта
фаоллашуви таъминланди. Глобаллашув даври эса кўплаб тиллар қатори
ўзбек тилини ҳам халқаро тилларнинг фаол таъсирига учратмоқда. Диққат
қилинса, зикр этилган таъсирлар ва тильдаги ўзгаришларни соф лисоний эмас,
тильдан ташқари, масалан, ижтимоий
-
сиёсий, иқтисодий
-
маданий жараёнлар
ҳаракатлантирмоқда. Ўзбек социолингвистикаси ана шундай таъсирлашувларни
холис баҳолаши, миллий тил ва давлат тили манфаати нуқтаи назаридан иш
кўриши лозим бўлади.
Жамият тараққиётининг барча даврларида тилга камдир
-
кўпдир таъсирлар
бўлиб туради. Баъзан узоқ вақт тилнинг бирор сатҳи жамият, инсон омили билан
боғлиқ таъсирларга, ўзгаришларга учрамайди ёки тилга таъсир умуммиллий
миқёс касб этмайди. Бироқ ёзув ва имло борасидаги ўзгартириш ёки
янгиланишлар умуммиллий миқёсда, жамиятнинг онгли аралашуви остида ҳал
қилинади. Ҳатто ҳукумат бундай лисоний жараёнларга фаол таъсир ўтказади
(ўзбек
-
араб, ўзбек
-
лотин, ўзбек
-
кирилл ва яна ўзбек
-
лотин алифболарининг
жорий этилишида шуни кузатиш мумкин), миллий манфаатлар юзасидан лисоний
жараёнларни назоратга олиш, тартибга солишда иштирок этади. Зарур меъёрий
-
ҳуқуқий
ҳужжатларни қабул қилади, тил масалалари билан шуғулланувчи
ваколатли тузилмаларни ташкил этади. Масалан, «Давлат тили ҳақида»ги
қонуннинг
қабул қилиниши,
Президентимизнинг «Ўзбек тилининг давлат тили
сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора
-
тадбирлари тўғрисида»ги
фармонининг эълон қилиниши, Вазирлар Маҳкамаси ҳузурида Давлат тилини
ривожлантириш департаментининг ташкил этилиши, Атамалар комиссиясининг
иш бошлаши шундан далолатдир.
МЕТОД
Тадқиқот мавзусини ёритишда когнитив, дифференциал
-
семантик ва
компонент таҳлил, шунингдек, концептуал, чоғиштирма, дистрибутив,
трансформацион
методлар қўлланилган
.
НАТИЖА ВА МУҲОКАМА
Тилнинг идрокдаги ўрни фаннинг турли соҳаларида, шу жумладан,
тилшунослик, фалсафа, психология ва когнитив фанларда чуқур ўрганиш ва
муҳокама қилиш мавзусидир. Тил ва тафаккур ўртасидаги муносабатни
тушунтиришга қаратилган турли хил назарий ёндашув ва тушунчалар мавжуд.
Мана шундай назариялардан бири Э.
Сепир ва Б.
Уорф томонидан илгари
сурилган лингвистик нисбийлик гипотезасидир. Ушбу гипотезага кўра, биз
фойдаланадиган тилнинг тузилиши инсоннинг фикрлаши ва воқеликни идрок
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
111
этишига бевосита таъсир қилади. Турли тиллар дунёни концепциялашнинг барча
усулларини таклиф қилади ва шу билан тил эгалари учун турли хил дунёқарашни
шакллантиради.
Э.
Сепир ва Б.Уоорф тилнинг тузилиши маърузачиларнинг
фикрлаш ва идрок этиш услубини белгилайди, деган фикрни илгари сурдилар.
Сепир “Тилшуносликнинг фан сифатидаги мақоми” (“Статус лингвистики
как науки”) асарида “инсонлар аслида ўз тилининг концептуал категориялари
билан боғланган”лигини таъкидлаган.
Б.
Уорф бу ғояни “Хулқ
-
атвор ва фикрлаш меъёрларининг тилга муносабати”
(“Отношение норм поведения и мышления к языку”) асарида батафсилроқ ишлаб
чиқди. Унинг таъкидлашича, тилнинг грамматик категориялари шунчаки
хабарларни етказиш воситаси эмас, балки фикрлаш ва дунёқарашни
шакллантиради.
Н.
Хомский тил ва тафаккур ўртасидаги муносабатларга қарама
-
қарши
нуқтаи назарни билдирган. Унинг фикрига кўра, тил тузилмалари фикрлашни
шакллантирмайди, балки фақат бутун инсоният учун умумий бўлган
тушунчаларни ифодалаш воситаси бўлиб хизмат қилади. Тиллар орасидаги
фарқлар қоидалар тўпламининг ўзгариб туришидадир. Унга кўра барча инсон
тиллари умумий туғма тамойилларга асосланади ва улар орасидаги фарқлар
табиий. Шунинг учун тил фикрни белгиловчи омил сифатида эмас, балки уни
ифодалаш воситаси сифатида қаралади.
Замонавий нейробиологик ва психолингвистик тадқиқотлар ушбу муаммони
тушунишга имкон яратади. Нейрохакинг (мия фаолиятини яхшилашга қаратилган
усуллар) усулларидан фойдаланган ҳолда, олимлар тилни қайта ишлаш ва
фикрлаш жараёнида миянинг турли соҳалари фаолиятини ўрганадилар, бу
жараёнлар асосидаги асаб механизмларини аниқлашга ҳаракат қиладилар.
Билишда тилнинг ажралмас қисми бўлган метафора ва ўхшатишлар муҳим
рол ўйнайди. Улар мавҳум атамаларни аниқроқ ва таниш тушунчалар билан
боғлашга имкон беради ҳамда шу билан янги маълумотларни тушуниб
ўзлаштиришни осонлаштиради.
Бундан ташқари, тил нафақат тайёр билимларни етказади, балки уларни
яратиш ва ривожлантириш воситасидир. Тил орқали савол бериш, фараз қилиш,
билим чегараларини кенгайтирадиган назария ва тушунчаларни шакллантириш
мумкин.
Умуман олганда, тил ва билиш ўртасидаги муносабатлар мураккаб ҳамда кўп
қиррали
ҳодиса бўлиб, у турли фан олимлари томонидан ўрганилиб, муҳокама
қилинмоқда. Шубҳасиз, тил инсон билимларини шакллантириш, тузиш ва
узатишда асосий рол ўйнайди, шунингдек, атрофдаги воқеликни идрок этиш
ҳамда
тушунишга таъсир қилади.
Ҳар
бир фан ўзининг махсус терминологияси ва тушунчаларининг қатъий
таърифлари билан ҳодисаларни тасвирлашда, фараз ва назарияларни
шакллантиришда аниқликни таъминлайди. Аниқ тил конструкциялари илмий
ҳамжамиятда
шахслараро мулоқотни осонлаштиради.
Шу билан бирга, илм
-
фан тили доимий равишда ривожланиб боради,
билимлар кенгайиб бориши билан янги атама ва тушунчалар билан бойиб боради.
Кўпинча янги фан соҳаларининг пайдо бўлиши ёки мавжуд фанларда парадигма
ўзгариши янги тушунча ва ҳодисаларни ифодалаш учун янги терминологияни
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
112
яратишни талаб қилади. Шуни таъкидлаш керакки, тил нафақат фанда
коммуникатив рол ўйнайди, балки илмий фикрлаш ва билиш тузилишига ҳам
таъсир қилади.
Фан фалсафаси доирасида лингвистик конструкция ва объектив воқелик
ўртасидаги боғлиқлик масаласи фаол муҳокама қилинади. Томас Кун ва Пол
Фейерабенд, илмий назария ва тушунчалар, асосан, шакллантирилган тил билан
белгиланади, деб таъкидладилар. Бундан ташқари, улар турли хил илмий парадигмалар
уларни тушуниш ва таққослашни қийинлаштиришини ҳам айтиб ўтдилар.
Бошқа томондан, фан фалсафасидаги реализм тарафдорлари фан тили
объектив воқеликни иложи борича аниқ ва адекват тасвирлашга, аста
-
секин
такомиллашиб, ҳақиқатга яқинлашишга интилишини таъкидлайдилар.
Равшанлашадики, тил илмий билишда асосий рол ўйнайди, алоқа,
тавсифларнинг аниқлиги, гипотеза ва назарияларни шакллантиришни
таъминлайди. Бироқ, унинг илмий тафаккур тузилишига ва объектив воқеликни
етарли даражада акс эттириш қобилиятига таъсири фалсафада долзарб баҳс
мавзуси бўлиб қолмоқда.
Билишда тилнинг ролини кўриб чиқишда унинг ижтимоий
-
маданий жиҳатларига
ҳам
эътибор бериш муҳимдир. Тил маданиятнинг ажралмас қисми бўлиб, маълум бир
жамоанинг қадрият, эътиқод ва турмуш тарзи билан чамбарчас боғлиқдир.
Барча тиллар атрофдаги дунёни концепциялаши, воқеликнинг турли
томонларини таъкидлаши мумкин. Масалан, баъзи тилларда турли хил ранг
бўёқлари ёки табиий ҳолатлар учун жуда кўп сўзлар мавжуд, бошқалари эса
ижтимоий муносабатлар ёки мавҳум тушунчаларни тавсифлашда батафсилроқ
бўлиши мумкин. Ушбу фарқлар тил эгаларининг тажрибаларини қандай қабул
қилиши
ва тузилишига таъсир қилади.
Бундан ташқари, тилларда маълум бир жамият тарихи, анъаналари ва
қадриятларини
акс эттирувчи маданий кодлар, метафора ва рамзлар мавжуд.
Тилнинг ушбу маданий жиҳатларини тушуниш тил эгаларининг дунёқараши ва
фикрлаш тарзини чуқур англашнинг калитидир.
МУҲОКАМА
Нутқий ахборот бериш жараёни, яъни кишиларнинг ўзаро нутқ ёрдамида
бир
-
бирига ахборот бериш ва бир
-
биридан ахборот қабул қилиш жараёни бир
қанча фанларнинг ўрганиш объекти саналади. Хусусан, бу жараён тилшунослик ва
психология фанлари томонидан чуқур ўрганилган. Тилшунослик кишиларнинг
асосий алоқа воситаси бўлган тил ва унинг бевосита алоқа
-
аралашув жараёнида
воқеланувчи нутқни ажратган ҳолда, ички тузилиш, тузилиш бирликлари, бу
тузилиш бирликларининг нутқий жараёнда турли
-
туман воқеланиши, –
ички
тузилиш‖дан –
ташқи тузилиш‖га ўтишнинг асосий босқичлари ва юқоридаги
икки тузилишнинг ўзаро муносабатлари каби қатор масалаларни атрофлича
ўрганди. Инсон борлиқни онгида акс эттиради. Акс эттириш сезги ёрдамида
амалга оширилади. Сезги органлари эса ташқи олам ҳақида муайян ахборотларни
мияга узатади. Мия эса бу ахборотларни умумлаштиради. Кўринадики, объектив
оламни акс эттириш жараёни марказий нерв системаси, бош мия орқали юзага
чиқади. Нерв системаси одатда икки гуруҳдаги нерв системаларини ўз ичига
олади: 1) марказий нерв системаси ва 2) чегара
нерв системаси. Борлиқ ҳақида
ахборот берувчи нутқ ва уни тушуниш чегара нерв системалари марказга қараб
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
113
йўналиши орқали амалга оширилади. Чегара нерв системалари марказий нерв
системаларига объектив борлиқдаги нарса ва ҳодисаларнинг муайян белгилари
ҳақидаги
маълумотни беради. Шунинг учун ҳам чегара нерв системасига алоқадор
аъзоларни таҳлил қилувчилар (анализаторлар) деб юритилади. Улар кўриш,
эшитиш, таъм
-
маза аъзолари саналади. Ҳар бир анализаторда икки турдаги нерв
системаси ажратилади. 1) ахборотни мазкур сезги органидан бош мия пардасига
элтувчи структура; 2) борлиқ предметларига йўналтирувчи структура (миянинг
билиш зонаси). Учинчи сатҳ сифатида мураккаб анатомик тузилишга эга бўлган
тил пардаси зонаси ажратилади. Бу зонада миянинг турли анализаторларидан
келган белгилар комплекси бирлаштирилади ва натижада сезги ҳиссиётидан тил
умумлашмасига ўтиш имконияти туғилади. Лингвистика ва тиббиётнинг қўлга
киритган янги
-
янги ютуқлари нейролингвистиканинг текшириш усулларини
такомиллаштириб боради. Ҳозирги кунда нейролингвистика психолингвистика,
нейропсихология, нейрофизиология, писхоакустика, кибернетика каби оралиқ
фанлар ғоялари ва методларидан баракали озиқланмоқда. Шундай қилиб,
нейролингвистика инсоннинг оламни белгилаштириш табиатини комплекс
равишда ўрганишнинг бир тармоғи сифатида ривожланиб бормоқда.
Маданиятлараро мулоқот ва ўзаро таъсир жараёнида тиллар ҳам бир
-
бирига
таъсир қилиб, тушунчаларни “қарзга олиш”, аралаштириш ва ўзгартиришга олиб
келади. Бу ўзаро тушуниш ва маданий бойитишни рағбатлантириши, шунингдек,
маъноларни таржима қилиш ва талқин қилишда қийинчиликлар туғдириши мумкин.
ХУЛОСА
Шуни тан олиш керакки, тил нейтрал билиш воситаси эмас, у муқаррар
равишда маданий ва мафкуравий муносабатларнинг асосини ташкил қилади.
Муайян тил конструкциялари ва атамаларидан фойдаланиш маълум эътиқод,
қадрият
ёки ҳатто сиёсий қарашларни ҳам акс эттириши мумкин. Шу сабабли
тилни танқидий таҳлил қилиш фикрлашдаги яширин тарафкашлик ва
чекловларни аниқлашга ёрдам беради.
Тил нафақат мулоқот ва фикрни ифодалаш воситаси, балки маданий анъана,
қадрият, дунёқарашни шакллантириш ҳамда узатиш воситасидир. Бу ижтимоий
-
маданий контекст билан чамбарчас боғлиқ ва ҳақиқатни қандай қабул қилишга
таъсир қилади. Тилнинг ушбу жиҳатини тушуниш маданиятлараро самарали
таъсир ўтказиш ва дунёни турли хил фикрлаш, билиш усулларини чуқурроқ
англаш учун жуда муҳимдир.
A.
Вежбицкая томонидан ишлаб чиқилган “семантик оддийлик”нинг
лингвистик назарияси доирасида тилдаги ҳар қандай маънони элементар
тушунчаларнинг кичик тўпламига киритиш мумкин. Улар барча тиллар ва
маданиятлар учун умумий бўлиб, ўзига хос “инсон тафаккурининг алифбосини”
ташкил этади. У илмий асарларида энг оддий маъноларнинг турли хил
бирикмалари турли маданиятларга хос бўлган мураккаб маъноларни қандай
шакллантиришини ўрганиб чиқди. Унинг ёндашуви тилнинг ҳар бир маданиятга
хос бўлган қадрият, муносабат ва “дунёнинг содда манзараси”нинг шаклланиши
билан қандай боғлиқлигини таҳлил қилишга имкон берди.
С.Пинкер тил ва тафаккурнинг эволюцион ва когнитив асосларини ўрганган.
У
«Язык как инстинкт»
(“Тил инстинкт сифатида”) китобида тилни “маданий
ихтиро” сифатида эмас, балки инсон миясининг туғма қобилияти деб
таъкидлайди. Унинг фикрича, тил алоқа воситаси сифатида табиий танланиш
натижасида пайдо бўлган.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
114
“Субстанция мышления” (“Фикрнинг моҳияти”) асарида С.
Пинкер тил,
фикрлаш ва объектив ҳақиқат ўртасидаги муносабат муаммоларини ўрганиб
чиқди. У Сепир
-
Уорф гипотезасини танқид қилиб, лингвистик нисбийлик, тил
барча одамлар учун фақат умумий бўлган концептларни сўзларга киритади, деб
таъкидлади.
Д.
Эверетт тил категорияларининг фазовий ва мантиқий фикрлаш
усулларига таъсирини ўрганган. У “Культура и грамматика Пираха: ответ на
некоторые критические замечания” (“Пираха маданияти ва грамматикаси:
баъзи
танқидий мулоҳазаларга жавоблар”) мақоласида пираха ҳиндулари тилини таҳлил
қилиб, унда миқдор, ранг ва фазовий координаталарни кўрсатиш учун грамматик
шакллар йўқлигини исботлади. Шунингдек, тил эгалари ўзларининг тиллари
туфайли фазовий муносабатлар, миқдорий баҳолаш ва мантиқий операциялар
билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилишда қандай қийинчиликларга дуч
келишларини кўрсатди.
Ушбу натижалар лингвистик нисбийлик гипотезасини тасдиқлайди ва
тилнинг тузилиши билиш ва фикрлаш шаклларига таъсир қилишини кўрсатади.
Умуман олганда, ушбу олимларнинг тадқиқотлари тил ва билиш ўртасидаги
муносабатларни ўрганишга турли хил қараш ҳамда ёндашувларни намойиш этади.
Инсоннинг билиш жараёнларида тилнинг роли таҳлил қилинганда, унинг
кўп қиррали табиатга эга эканлигини аниқ бўлади. Тил нафақат алоқа воситаси,
балки дунё ҳақидаги тушунча ва ғояларни шакллантирадиган фикрлашнинг
ажралмас қисми сифатида ишлайди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. –
М., 1993. –
С. 259
-265.
2.
Everett D. Pirahã culture and grammar: A response to some criticisms //
Language. 2009. Vol.85. No.2.
–
P. 405-442.
3.
Гураль С.К. Язык как саморазвивающаяся система / под науч. ред.
В.Н. Сушковой. –
Томск: Изд
-
во Том. ун
-
та, 2009. –
122 с.
4.
Усмонов С. Умумий тилшунослик. Тошкент, 1972.
5.
Филичева Н.И. Синтаксические поля. М., 1977. 58. Фитрат А. Ўзбек тили
қоидалари
тўғрисида бир тажриба. Сарф. 1
-
китоб. –Самарқанд
-
Тошкент. 1930.
6.
С.Пинкер. Субстанция мышления: Язык как окно в человеческую природу =
The Stuff of thought / пер. с англ. В.П. Мурат, И.Д.Ульяновой. –
М.: URSS, 2013. –
557 с.
7.
Циолковский К.Э. Гений среди людей. –
М., «Мысль», 2002. –
542 с. –
С. 439
8.
Хомский Н. Синтаксические структуры.
-
Сб. Новое в лингвистике. П.1966.
9.
Храковский В.С. Очерки по общему и арабскому синтаксису.
–
М., 1970
-
10.
Хомский Н. Синтаксические структуры. –Новое в лингвистике. Вып.2,
-
М., 1962.
11.
Щур Г.С. Теории поля в лингвистике. М., 1974.
12.
Шермуҳаммедова Н. Фалсафа ва фан методологияси. Тошкент, 2005.
13.
Уорф Б. Отношение норм поведения и мышления к языку. Новое в
лингвистике. Вып. 1. –
М., 1960. –
375 с.
14.
Ўзбек тили лексикологияси. –Тошкент, 1981.
15.
Wittgenstein L. Philosophische Untersuchungen. Bd. I.
–
Frankfurt am Main,
1984.
–
268 p.
–
Р. 244.
